وسى جىلدىڭ 12 مامىرىندا الماتىدا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قالانىڭ اكتيۆىمەن القالى جيىن وتكىزدى. وندا شاhاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-ءتىرشىلىگى مەن بولاشاقتاعى دامۋى تۋرالى كەلەلى اڭگىمە قوزعالدى. وڭتۇستىك استانامىزدىڭ دامۋىنىڭ كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەرىمەن قاتار, ەلباسى الماتى اپورتىن جاڭعىرتۋ پروبلەماسىن دا العا قويدى.
وسىدان 25-30 جىلداي بۇرىنعى اپورتتى ايتساڭىزشى, شىركىن! كولەمى توستاعانداي بولىپ, كەيبىرەۋى 500-600 گرامم تارتاتىن. قۇجاتقا سۇيەنسەك, ەرتەدە 1200 گرامدىق اپورت المالارى دا بولىپتى. ال ونىڭ كوزدىڭ جاۋىن الاتىن قىزىلدى-جاسىلدى ءتۇرى, ءتىلدى ۇيىرەتىن ەرەكشە ءدامى مەن جانسارايىڭدى اشاتىن عاجاپ ءيىسى كەرەمەت ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اپورت – المالاردىڭ پاتشاسى بولعان. وعان تەڭ كەلەتىن الما بۇرىن دا, قازىر دە الەمدىك اسسورتيمەنتتە بىردە-ءبىر سورت جوق, ونىڭ ورنىن ەشقانداي الما سورتى تولتىرا المايدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الماتىنىڭ اپورتى تۋرالى «ادىلەتتىڭ اق جولى» اتتى كىتابىندا مىنانداي جولدار بار: «نەگىزىندە اكەمنىڭ باستى شارۋاسى مال باعۋ بولاتىن. پالەندەي ءبىلىمى بولماسا دا ميۋا اعاشتارىن بۋدانداستىرۋعا كانىگى ەدى. جۇرت ءبىزدىڭ باققا كەلىپ كەرەمەت ءوسىپ تۇرعان تاڭعاجايىپ جەمىستەردى نەمەسە ءبىر جاعىندا كادىمگى اپورت الماسى, ەكىنشى جاعىندا ۋىلجىعان المۇرت ءپىسىپ تۇرعان اعاشتى تاماشالايتىن. اكەم وسىرگەن ونداي المانى (اپورت دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك – اۆت.) كەيىن ەش جەردەن كورگەن ەمەسپىن. ءوزىنىڭ سۇيىكتى سورتتى الماسى – اپورتتى ول كەلەسى كوكتەمگە دەيىن بۇزباي ساقتايتىن ەدى. ناۋرىز بەن ساۋىردە ونى بازارعا اپارىپ قىمباتىراق ساتۋعا بولاتىن. شامالعاننان الماتىعا دەيىن 45 شاقىرىم, توناپ كەتۋى مۇمكىن, ويتكەنى, اربالى اتپەن جۇرەسىڭ».
ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «قازاقستاندىق جول» دەگەن كىتابىندا اپورت ءبىر كەزدە الماتىنىڭ ءسانى بولعان دەپ سيپاتتايدى. حالىقپەن كەزدەسۋلەرىندە پرەزيدەنت اپورتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى, ول ەكسپورتتىق تاۋار بولۋعا ءتيىس دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. بىراق, سوڭعى جىلدارى اپورتتىڭ ازۋ ۇدەرىستەرى بايقالۋدا. جەمىسى ۋاقتالىپ, ءتۇرى سولعىن تارتىپ, ءدامى مەن يىسىنەن تۇگەلدەي دەرلىك ايىرىلعان. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىز وسى اتاعى بۇكىل الەمگە ءمالىم بولعان, ۇلتتىق ماقتانىشىمىزعا اينالعان, الماتىنىڭ سيمۆولى, جەتىسۋدىڭ ءتول جەمىسى اپورتىمىزدى جوعالتىپ العان جوقپىز با؟ ونى قايتادان جاڭعىرتۋعا بولا ما؟ وسىنداي ساۋالدار قاي-قايسىمىزدى بولسىن مازالايتىنى انىق.
اپورتتىڭ ازىپ-توزىپ كەتۋىنىڭ سەبەبى كوپ. ءبىز مىسالى, وننان استام ء(دالىرەك ايتقاندا 14) سەبەبىن انىقتاپ ءدالەلدەدىك. بۇل ماقالادا بارلىق سەبەپتەرىن ايتاتىن مۇمكىنشىلىك جوق. دەگەنمەن, ونىڭ كەيبىر باستى سەبەپتەرىن گازەت وقىرماندارىنا جەتكىزۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
سونىمەن, اپورت الماسىنىڭ ازىپ, قازىرگىدەي كۇيگە ءتۇسۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى – ونى جۇيەسىز كوبەيتۋدە جاتىر. ءويتكەنى, ۇلاستىرۋعا ارنالعان قالەمشەلەر كەز كەلگەن اعاشتاردان الىندى. ونىڭ الماسى ساپالى, ءدامى مەن ءيىسى سورتقا ءتان, ءونىمى كوپ, جان-جاقتى تەكسەرىلگەن ارنايى انالىق اعاشتاردان الۋ كەرەك ەدى. بۇل – جەمىس اعاشتارىن كوبەيتۋدىڭ نەگىزگى ءبىر زاڭى. بىراق وسى جاعدايدى كەزىندە ەشكىم ەسكەرىپ جاتپادى. ەشتەن كەش جاقسى دەگەندەي, ەندى كەشىكتىرمەي, اپورت باقتارىنا مونيتورينگ جاساپ, انالىق اعاشتاردى بەلگىلەۋ قاجەت.
اپورتقا تەلىتۋشى رەتىندە تەك قانا جەرگىلىكتى جابايى الما كەلەدى. بىراق ونىڭ ىشىندە ارنايى تۇرلەرىن اجىراتا ءبىلۋ كەرەك. جابايى المانىڭ تۇقىمىن دايارلاۋ دا ءوز دارەجەسىندە جۇرگىزىلمەدى, ونىڭ ساپاسى قاداعالانبادى. سوندىقتان ودان وسىرىلگەن تەلىتۋشىلەر دە ويداعىداي بولمادى, ساپاسى ءارتۇرلى بولدى. ول ول ما, سوڭعى جىلدارى تەلىتۋشى رەتىندە قىتايدىڭ جانە ءسىبىردىڭ ۋاق الما اعاشتارىن قولداندى. ولار اپورتقا سايكەس كەلمەيدى, ءتىپتى ءبىر-ءبىرىن بوتەنسيدى. وسىعان بايلانىستى ءوسىمدىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جابايى المانىڭ بىرنەشە ءتۇرى تەلىتۋشى رەتىندە زەرتتەلىپ جاتىر.
اپورت الماسىنىڭ كەرەمەت بولۋىنىڭ باستى فاكتورى – ول ىلە الاتاۋىنىڭ ەرەكشە ەكولوگيالىق جاعدايى مەن تابيعاتى. بۇل سورتقا قولايلى جاعداي – وسى تاۋدىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 900-950 مەتردەن 1300-1350 مەتر ارالىعىنداعى كەڭىستىك. جوڭعار الاتاۋىندا بۇل كەڭىستىك 850-1250 مەتر ارالىعىندا جاتىر. ال اپورت باعى بۇدان جوعارى ورنالاسسا, وعان قاجەتتى جىلۋ جەتىسپەيدى, ودان ءتومەن بولسا, ارتىقتىق ەتەدى. بىراق XX عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىندا كوپشىلىك باقتار جوعارى ايتىلعان دەڭگەيدەن تىس ورنالاستىرىلدى (نە تومەن, نە جوعارى). مۇنداي جەردە وسكەن اپورتتىڭ ساپاسى تومەندەپ, ازا باستايدى. وعان قوسا, وسى باقتاردان قالەمشەلەر دايارلاندى, ونىڭ ۇنامسىز قاسيەتتەرى كەلەسى ۇرپاققا بەرىلدى.
دالىرەك ايتقاندا, اپورتتىڭ ناعىز جەرى, سورتتىڭ ەكولوگيالىق وپتيمۋمى ىلە الاتاۋىندا – 950-1250 مەتر, جوڭعار الاتاۋىندا – 850-1150 مەتر ارالىعى بولىپ ەسەپتەلەدى. مىنە, وسى كەڭىستىكتە اپورت جايناپ كەتەدى, وزىنە ءتان قاسيەتىن بارىنشا العا سالادى. وكىنىشتىسى سول, بۇل جەرلەردە باسقا داقىلدار ء(جۇگەرى, بيداي, كوكونىس, ت.ب.) ەگۋ ورىن الدى, ولارعا باسقا جەر دە جاراپ جاتار ەدى. بۇكىل الەمگە داڭقى جايىلعان اپورتتى ءوز جەرىنەن ىعىستىرىپ, ونىڭ ورنىنا باسقا داقىلدار ەككەنىمىز دۇرىس بولمادى. ال سوڭعى جىلدارى اپورتتىڭ تاڭداۋلى جەرىنە «جاڭا قازاقتار» مەن «جاڭا ورىستار» وزدەرىنىڭ عيماراتتارىن سالىپ تاستادى. سوندا جاڭعىرعان اپورتتى قاي جەرگە ەگەمىز؟ قينايتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى.
اپورت الماسىنىڭ ناشارلاۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ونىڭ ۆيرۋس اۋرۋىنا شالدىققانى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىزگە قاراعاندا, اپورت بىرنەشە ۆيرۋس تۇرىمەن زاقىمدالعان. ونىڭ ىشىندە ءتورت لاتەنتتى ۆيرۋس بار. ۆيرۋس ينفەكتسياسى ىشتەگى قۇرت سياقتى اپورت اعاشىن ىشتەن سورىپ, ءونىمىن ازايتادى, المانىڭ ساپاسىن ءتومەندەتەدى. سورتتى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ۆيرۋستان تازا كوشەتتەر ءوسىرۋ كەرەك. ونىڭ تەحنولوگياسى بۇگىنگى كۇندە كوپ ەلدەردە زەرتتەلگەن, ەندى سونى ىسكە قوسۋعا بولادى.
اپورت باقتارىنىڭ ازايۋىنا, ونىڭ اتاعىنا نۇقسان كەلۋىنە ءبىزدىڭ كەيبىر عالىمدارىمىزدىڭ دا قوسقان «ۇلەسى» از ەمەس. ولار ءوز سورتتتارىن شىعارۋمەن اۋەستەنىپ, سولارىن يتەرمەلەپ, ودان قالدى شەتەلدىك سورتتاردى ناسيحاتتاۋمەن بولدى. ارينە, جاڭا سورت شىعارۋ كەرەك, شەت ەلدىڭ جاقسى سورتتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ قاجەت. بىراق ءوزىمىزدىڭ باستى, ءتاجدى سورتىمىزدى نازاردان تىس قالدىرعانى وكىنىشتى-اق. ول عالىمدار مەن باعبانداردىڭ اپورتقا تاققان «كىناسى»: جەمىستى ەكى-ءۇش جىل كەش بەرەدى, سۋدى كوپ قاجەت ەتەدى, وزىنە ءتان سورتتىق اگروتەحنيكانى قالايدى, ينتەنسيۆتى سورت ەمەس. ءتىپتى, اپورت الماسىنىڭ ۇلكەندىگى دە كىنا بولىپ تاعىلدى: ءبىر ادام المانى جەپ تاۋىسا المايدى, قالعانىن دالاعا تاستايمىز با, دەۋشىلەر دە تابىلدى. كەزىندە «كۇندەستىڭ كىناسى كوپتىڭ» كەرى بولدى. ءبىراق بۇلار اپورتتىڭ ولار ناسيحاتتاعان سورتتارىنا قاراعاندا 10-15 جىل ارتىق ءومىر ءسۇرەتىنىن ەسكەرمەدى, ساپاسىن بىلاي قويعاندا, ءونىم جاعىنان كوپ سورتتاردان اسىپ ءتۇسەتىنىنە كوزدەرىن جەتكىزبەدى. ونىڭ ەكسپورتتىق تاۋار بولاتىنىن ءتۇسىنبەدى, اپورت ۇلتتىق ماقتانىشىمىز دەگەن سەزىمدى اياققا باستى. «كوپ سۋارۋ كەرەك, ارنايى كۇتىم قاجەت» دەۋشى كەرەناۋلار «كەرەك ەتسەڭ جاقسى زات, ەڭبەك ءسىڭىر – بابىن تاپ» دەگەن قاعيدانى قاپەرگە المادى. ءايتەۋىر نە كەرەك, توعىشار شەنەۋنىكتەر مەن سەلقوس عالىمدار اناۋ-مىناۋ دەپ, اپورتتى تاعىنان تۇسىرۋگە تىرىسىپ باقتى. ءسويتىپ, اپورتتى بۇگىنگى مۇشكىل جاعدايىنا جەتكىزىپ تىندى.
اپورتتىڭ ازىپ-توزىپ كەتۋىنىڭ 14 سەبەبىنىڭ بارلىعى دەرلىك انتروپوگەندىك فاكتورلارعا بايلانىستى, ياعني ءبىز ءوزىمىز كىنالىمىز, سوندىقتان دا ونى جاڭعىرتۋ ادامنىڭ قولىندا. ۋاقىت كۇتپەيدى. اپورتتىڭ ازۋ پروتسەسى جىل ساناپ كۇشەيۋدە. ءبىز ونى بۇگىن ساقتاپ قالماساق, ەرتەڭ كەش بولادى. ويتكەنى, انالىق اعاشتار – سورتتىڭ گەنوفونى جىل سايىن ازايىپ بارادى. اپورت ماسەلەسىن ەندى ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالۋعا بولمايدى. جاڭعىرعان اپورتتى XXI عاسىردىڭ ءتاجدى سورتىنا اينالدىرۋ پارىز. مىنە, سوندا ءبىز ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداعان بولامىز.
اپورت ماسەلەسى بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. بۇل ماسەلە XX عاسىردىڭ 80- جىلدارىنان بەرى قوزعالىپ كەلەدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ اپورت پروبلەماسىن سول كەزدەن قازىرگى كۇنگە دەيىن نازارىنان تىس قالدىرعان جوق. ءوزىم كۋا بولعان ءبىر جاعدايدى ايتايىن. 1988 جىلى قازاقتىڭ جەمىس جانە ءجۇزىم عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا رەسپۋبليكا باسشىلارى كەلگەنى بار. ول كەزدە ن.ءا.نازارباەۆ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولاتىن, مەن وسى ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى ەدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بىزگە قويعان ءبىرىنشى سۇراعى وسى اپورت ءجونىندە بولدى: «ءبىزدىڭ ماقتان تۇتاتىن اپورتىمىزدىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرەتىن قانداي شارالار ىستەلىپ جاتىر؟» – دەگەن ەدى (ارينە, عالىمداردىڭ شابان جۇمىسىنا قاناعاتتانباعانىن سەزدىردى). مىنە, سودان بەرى پرەزيدەنت اپورتتى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن تالاي رەت كوتەردى. كۇنى كەشە عانا, ياعني 12 مامىردا الماتىدا قالا اكتيۆىمەن كەزدەسكەندە ەلباسى اپورت ماسەلەسىن تاعى دا كوتەردى.
بىلاي قاراساڭ, اپورت پروبلەماسى جوعارى دەڭگەيدە كوتەرىلىپ ءجۇر. بىراق ماسەلە جاقسى باستالادى دا, سوڭىنان بىرتە-بىرتە سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەدى. بۇعان كىنالى توعىشار شەنەۋنىكتەر مەن سەلقوس عالىمدار. ەڭ بارىپ تۇرعان سكەپتيك عالىمنىڭ ءوزى اپورت پروبلەماسىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلە ەكەنىن جوققا شىعارمايدى, بۇل ماسەلەمەن اينالىسۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ تە ايتا المايدى. وكىنىشتىسى, باسقالارعا كەدەرگى جاسايدى. ءتىپتى, شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرى الدىنا بارساڭ, اپورت ماسەلەسىن ىنتامەن تىڭدايدى, سەنەن ارتىق ءتۇسىنەتىندەي كورىنىپ, كومەكتەسۋگە ۋادە بەرەدى, بىراق, ۋادەسىن ورىندامايدى. ءويتكەنى, ولار بولاشاقتى ويلاماي, اياق استىندا جاتقان پايدانى ىزدەيدى. سوسىن, اپورت پروبلەماسىمەن اينالىسۋ ءوز قىزمەت مىندەتىنە بايلانىستى ادامدار نەمكەتتى قارادى, ال ماسەلەمەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ مۇمكىنشىلىگى بولمادى. بىرىنشىلەردى, وكىمەت ورىندارى جاۋاپقا تارتپادى, ەكىنشىلەرگە قامقورلىق جاسامادى.
سوندىقتان دا, اپورتتى جاڭعىرتۋ پروبلەماسىن شەشۋدى ىنتالى, ءمۇددەلى, جانى اشيتىن عالىمدارعا تاپسىرۋ قاجەت. وسى ماسەلەمەن بۇرىن شۇعىلدانعان, ونى جاقسى بىلەتىن, ۇلتتىق پاتريوتتىق سەزىمى بار ادامدار قولعا الۋى ءتيىس. بۇلاي ەتپەسە, ودان ەشتەڭە شىقپايدى.
سوڭعى كەزدە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ءتيىستى مينيسترلىكتەر اپورت پروبلەماسىنا بەت بۇرا باستادى. مىسالى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2009 جىلى ءار عىلىم سالاسىنان ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە كونكۋرس جاريالادى. ءبىز ء(وسىمدىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى) بۇل كونكۋرسقا اپورتتى جاڭعىرتۋ پروبلەماسىمەن قاتىستىق. جولىمىز بولىپ كونكۋرستى ۇتىپ شىقتىق. عىلىمي جوبامىزدىڭ ناقتى قۇنى 9 ملن. تەڭگە بولعانىمەن (جىل سايىن), مينيسترلىك الەمدىك قارجى داعدارىسىن سىلتاۋراتىپ, 4,5 ملن. تەڭگە عانا ءبولدى. ءبۇگىندە وسى قارجىعا دا قاناعات ەتىپ وتىرمىز. سوعان بايلانىستى باعدارلامامىزدى ەداۋىر قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولدىق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «قازاگرو- يننوۆاتسيا» اق پرەزيدەنتى, اكادەميك س.كەنەنباەۆ مىرزانىڭ ىنتا تانىتۋىمەن بيىلعى جىلى اپورتتى جاڭعىرتۋ پروبلەماسىنا 5 ملن. تەڭگە قاراجات ءبولىندى. وسىنداي قاراجاتتاندىرۋ 2012-2014 جىلدارى دا جالعاسپاق.
قازىرگى كەزدە اتالمىش پروبلەمادا ايتارلىقتاي ناتيجەلەر دە بار. وسىمدىك قورعاۋ ينستيتۋتى مەن بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا ينستيتۋتى بىرىگىپ ءجۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ميكروكلونداۋ ءادىسىمەن اپورتتىڭ «جاڭا ءوسىمدىگى» پروبيركا دا (in vitro) الىندى. وسىمدىكتەر پروبيركادا تامىرلانعاننان كەيىن, ولار قولدان جاسالعان توپىراقتاعى كونتەينەرلەرگە كوشىرىلدى. قازىر ولار (كونتەينەرنايا كۋلتۋرا) جىلىجايدا بەيىمدەلۋدەن ءوتىپ جاتىر. وسىمدىكتەر ابدەن شيراعاننان كەيىن ولاردى دالاعا شىعارىپ, كادىمگى توپىراققا ەگەمىز. تەلىتۋشىگە ۇلاستىرعاننان سوڭ, ولاردى كوشەت قالپىندا باققا وتىرعىزامىز. سونىمەن قاتار, بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرىگىپ, اپورتپەن سيۆەرس جابايى الماسىنىڭ ءار فورماسىنىڭ گەنەتيكالىق كودىن (دنك) زەرتتەپ جاتىرمىز. مۇنداي زەرتتەۋلەر تەلىتۋشىنى دۇرىس تاڭداۋدى قاجەت ەتەدى.
2011 جىلدان باستاپ اپورتتى جاڭعىرتۋ ءماسەلەسىنە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جەمىس جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ ءجۇرگىزىلۋدە. ەندى جوعارىدا اتالعان ىرگەلى ءجانە تاجىريبەلىك جۇمىستار كەڭەيتىلە ءجانە تەرەڭدەتىلە ءتۇسەدى. ەگەر قارجىلاندىرىلۋ جەتكىلىكتى بولسا, الماتى اپورتىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن عىلىمي نەگىزدە 4-5 جىلدا ورىنداۋعا بولادى. ءىستىڭ ءتاجىريبەلىك جاعىنا كەلگەندە دە عالىمدار قول قۋسىرىپ وتىرمايدى, وندا دا قىرۋار ەڭبەك ىستەۋى كەرەك.
ماعجان يسا, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.