ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ۇلى, دانا پەرزەنتى, اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ءساتباەۆ جەزقازعان جەرىنەن, كيەلى ۇلىتاۋدىڭ كەڭ دالاسىنان سامعاپ ۇشىپ, قازاقستان عىلىمىنىڭ دارابوز ۇيىمداستىرۋشىسى, گەولوگيا عىلىمىنىڭ اتاسى اتاندى. قانەكەڭنىڭ قولىندا ءوسىپ, ءوز ونەرىن تانىتقان, ەڭبەك ەرى مۇحيت قۇلجان ۇلى ءبوپەجانوۆ قازاقستان كەنشىلەرىنىڭ كەمەڭگەرى بولدى. قانىش اعانىڭ سۇيىكتى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن كەن ينجەنەرى, ەڭبەك ەرى عازيز ومار ۇلى وماروۆ قازاقستانداعى الىپ شاحتا ورناتۋشىلاردىڭ ەڭ كورنەكتى كوسەمى ەدى. ويتكەنى ول كىسى ورناتقان الىپ شاحتالارداي كەرەمەتتەر قازاقستاننىڭ ەش جەرىندە جوق. ول شاحتالاردى كورمەگەندەر قالقانىنا قاراپ كوپ قاباتتى عيمارات دەپ تە قالىپ ءجۇردى. بويلارى توقسان مەترلىك الىپ باعاندى-قالقاندار قولمەن ورناتقان جارتاستارداي سارىارقاعا ەرەكشە ءسان بەرىپ تۇر.
اتتارى اڭىزعا اينالعان اعالارىمىزعا قاراپ ءوسىپ, ءوز ونەرلەرىن بيىك دارەجەدە كورسەتكەن دالاباي ەشپانوۆ, تەمەش سادۋاقاسوۆ, ءامىرحان بايقوڭىروۆ, اتابەك ارىستانوۆ, سادىق اساتوۆ, بالعاباي سەيسەمبەكوۆ سەكىلدى ارىستارىمىزدىڭ ءومىرلەرى دە ەرلىككە تولى. ولاردان كەيىنگى بۋىندا قاۋلاپ وسكەن جاستار دا ايتا قالارلىقتاي قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. ال, اتىن ەرەكشە اتاپ, قانىش اعانىڭ اسىل شاكىرتى دەۋگە تۇراتىن قازاقستانداعى كەن گەولوگياسىنىڭ الىپ تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان كەن مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنىڭ جانە «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ باس گەولوگى بولىپ كوپ جىلدار قىزمەت اتقارعان تورەقاسىم ءىلياس ۇلى تانەنوۆتىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا ءبىر جىلداي ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ كەتىپتى.
ت.تانەنوۆ 1940 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى كەنتاۋ قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. الماتىنىڭ پوليتەحنيكالىق, قازىرگى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, 1964 جىلى ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعى بويىنشا جەزقازعانعا كەلەدى. 1964 جىلدىڭ 19 مامىرىندا جەزقازعان كەن باسقارماسىنىڭ «پوكرو-15» اتتى شاحتاسىنا جەر استىندا قىزمەت اتقاراتىن ۋچاسكەلىك گەولوگ رەتىندە جۇمىسقا الىنادى. ەكى جىلدان كەيىن وسى شاحتانىڭ اعا گەولوگى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. باتىر تۇلعالى, بويشاڭ كەلگەن كوركەم جىگىت ەكەن. ءوزى وتە سابىرلى, جاسىنا قاراماي بايىپتى دا جيناقى, ماماندىق مادەنيەتى وتە جوعارى, ىنتالى گەولوگ بولىپ شىقتى.
ول كەزدە جەزقازعاندا جوعارى ءبىلىمى بار كەن ينجەنەرلەرى كوپ بولاتىن, ال كەنشى-گەولوگتاردىڭ كوبى تەحنيكۋمدى بىتىرگەندەر ەدى. مەن سول كەزدە «پوكرو-15» شاحتاسىنىڭ باستىعى ەدىم. بۇل شاحتانىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى جەزقازعان كەن ورنىنداعى ەڭ مەتالعا باي بولشەك ەكەن. كومبينات ورتا ەسەپپەن 1,07 پايىز مىسى بار كەندى قازىپ الىپ جاتسا, بۇل شاحتانىڭ كورسەتكىشى ءۇش ەسە كوپ بولاتىن. «پوكرو» شاحتاسى مىس كەنىن بەرسە, №15 شاحتا وقپانى ارقىلى قورعاسىن, مىرىشقا باي كەندى بەرىپ, جىلىنا 1,5 ملن. توننا كەن جونەلتىپ تۇردىق. كەنشىلەر ءۇشىن زور بايلىق ماقتانىش بولسا كەندەگى مەتالداردىڭ كوپتىگى جانە ساپاسىنىڭ جوعارىلىعى گەولوگتار ءۇشىن وڭايعا سوقپايتىن. ءبىزدىڭ كەنىمىزدىڭ ىشىنەن الەمگە ايگىلى بەتەحتەنيت تابىلدى, ونداعى مەتالداردىڭ بايلىعى 99%-عا جەتەدى. رەني پەن وسمي سياقتى وتە سيرەك مەتالدار دا ءبىزدىڭ كەننەن شىعىپ, كەنشىلەر جاعىنان دا, گەولوگتار جاعىنان دا زەرتتەۋ جۇمىستارى گەولوگتاردىڭ موينىندا.
جۇمىسىمىز ءساتتى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە №45 شاحتاداعى گەولوگيا بولىمىندە جوعارى ءبىلىمى بار گەولوگتار بولماعاندىقتان تورەقاسىمدى كەن باسقارماسى ارقىلى سۇراپ الدى. ءبىزدىڭ باس گەولوگىمىز جەزقازعاننىڭ بەلگىلى ارداگەرى, عاريف گاليموۆيچ سافارعاليەۆ اعامىز بولاتىن. تورەقاسىمنىڭ العاشقى ەڭبەك جولى قۇتتى ءوتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى كىسى. وعان قوسا, قىزمەتتەس دوسى گ.ملادەنتسەۆ ينستيتۋتتا سىرتتان وقىپ جۇرەتىن, وتە العىر, ىسكەر جانە ىنتالى جىگىت بولاتىن. ونى وقۋىن بىتىرگەسىن ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ باس گەولوگى قىزمەتىنە الدى. بۇل ءتاجىريبەسى مول, عىلىمعا قۇمار جىگىتپەن قىزمەتتەس بولۋ دا تورەقاسىم ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولدى. ءبىر قىزىعى, گەولوگتاردىڭ تالاس-تارتىستارى تاۋسىلمايتىن, قورىتا كەلگەندە ت.تانەنوۆتىڭ ماماندىق دارەجەسى جوعارى, جانە ءوزىنىڭ تەرەڭ ويلاپ قورىتا بىلەتىن سابىرلى دا بايىپتى مىنەزىمەن جەڭىپ شىعاتىن.
1979 جىلى جەزقازعاندا ەڭ ءىرى جاڭا الىپ شاحتا ىسكە قوسىلدى. «باتىس رۋدنيگى» قۇرىلدى. بۇل ۇلكەن كەنىشكە باس گەولوگ بولىپ ت.تانەنوۆ بەكىتىلدى. قاراماعىنا №55 شاحتا, «پوكرو-15», №32-31 شاحتالارى بار بۇل كەنىش ءوزىنىڭ 5 ملن. توننا كەن بەرەتىن الىپ شاحتاسىمەن الەمگە ايگىلى كەنىش بولىپ شىعا كەلدى. ارينە تورەقاسىم ءۇشىن بۇل ۇلكەن بيىكتەۋ, بەدەلىن وسىرەر قىزمەت بولدى. 1971 جىلى تالانتتى مامان رەتىندە الجيرگە كومەك رەتىندە ىسساپارعا جىبەرىلدى. ودان ءتورت جىلدان كەيىن ورالىپ, بۇرىنعى ءوز ورنىنا باردى. تاعى ءۇش جىل وتكەسىن كومبيناتتىڭ گەولوگيا بولىمىنە باس گەولوگتىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. 1982 جىلدىڭ 30 تامىزىندا تورەقاسىم ءىلياس ۇلى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ باس گەولوگى بولىپ بەكىتىلدى. ون جەتى جىل تاپجىلماي وسى كەنىشتىك گەولوگيانىڭ توبە تورىندە اسقان ىسكەرلىك كورسەتىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەندى. 1999 جىلى باس گەولوگتىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلدى. وسى ورىندا دۇنيەدەن وزعانشا قىزمەت اتقاردى. اۋىر ناۋقاس شىرماۋىقتاي جابىسىپ 2010 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا, جەتپىس جاسقا تولعانىنا جەتى كۇن وتكەندە, قازاقتىڭ اسىل ازاماتى, كەنىشتىك گەولوگيانىڭ اسا كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىسى, بار ءومىرىن جەزقازعان ءۇشىن, تۋعان ەلى ءۇشىن سارپ ەتكەن اسىل تۇلعا, ارداگەر كەنشى-گەولوگ تورەقاسىم ءىلياس ۇلى تانەنوۆ بۇل ءفانيمەن قوشتاسىپ, باقيعا اتتاندى.
قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ جەزقازعان كەن بايلىعىن ىسىراپسىز پايدالانىپ, ونىڭ ىشىندە بار ءارتۇرلى مەتالدى تولىق پايدالانۋدى كوزدەپ, ارتتاعى ءشاكىرتتەرىنە ومىرلىك اسىل تىلەگىندەي ايتىپ كەتسە, دانانىڭ سول اماناتىن ورىنداۋ جولىنداعى ەڭ كورنەكتى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى تورەقاسىم تانەنوۆ بولدى. ول بۇكىل سانالى ءومىرىن وسى جولعا ارناپ, ءۇش جىل ۋچاسكەلىك جانە اعا گەولوگ قىزمەتىن اتقارسا, 8 جىل كەنىشتىڭ باس گەولوگى, 11 جىل كومبيناتتىڭ باس گەولوگىنىڭ ورىنباسارى, 17 جىل جەزقازعاننىڭ ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا جانە «قازاقمىس» كورپوراتسياسىندا تاباندىلىق كورسەتىپ, 46 جىل شاحتالىق گەولوگيانى باسقارىپتى. جەزقازعان سەكىلدى الىپ ءوندىرىس ورنى الەمدە كوشباسشى بولىپ جۇرگەندە جارتى عاسىرعا جۋىق بۇل وتە كۇردەلى ءھام جاۋاپتى قىزمەتتى اتقارۋ كەنشى-گەولوگ تورەقاسىم ءىلياس ۇلى تانەنوۆ ءۇشىن ۇلكەن ەڭبەك ەرلىگى, ناعىز مايتالمان ارداگەردىڭ ءىسى دەپ بىلەمىن. ءوزىنىڭ مىنەزى دە شىدامدىلىق پەن ار-نامىستان تۇراتىن. قاشان كورسەڭ قىنجىلۋدى بىلمەي, جىميىپ ك ۇلىپ قانا جۇرەدى. قانىش اعامىزعا تارتقان اسىل مىنەزى ونى قاي قىزمەتتە جۇرسە دە سۇيكىمدى, قادىرلى ەتتى.
دانىشپان ەزوپتىڭ «قارا كۇشپەن ەمەس, تازا مەيىرىمدىلىكپەن مول تابىسقا تەزدەۋ جەتەسىڭ» دەگەن ءسوزى ءبىزدىڭ تورەقاسىم ءىلياس ۇلىنا ارنالعان سەكىلدى. قاي جۇمىستا جۇرسە دە سول جەتكەن ورەسى مەن قۇتتى ورنىنا ءدان ريزا بولدى. تالاي جىل باس گەولوگ بولعاندا ول وزگەلەردەن ءوزگەشەلىگىن ءبىلدىرىپ, اسقاق سويلەپ ءتوس قاققان ەمەس. قاتتى اۋىرىپ جۇرگەندە دە سىر بەرمەي جۇمىسىن جالعاستىرا بەرىپ, ەمدەلۋگە دە كەشتەۋ كىرىستى مە دەپ قالامىن. ول ناعىز ەر مىنەزدى قايسار جان بولاتىن, بەدەلىمەن سۇلۋ ساۋلەت, ەڭبەگىمەن ۇلكەن داۋلەت قۇردى.
شاحتانىڭ, كەنىشتىڭ, كومبيناتتىڭ ءوندىرىستىك جوسپارلارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ءۇشىن قاشان, قاي جەردەگى كەندى قازبالاۋ جوسپار-گرافيكتەرىن جاساۋعا ءارى جۇيرىك, ءارى وتە قاتال ءتارتىپتى ۇيىمداستىرۋشى بولدى. كەنشىلىك گەولوگيا شاحتانىڭ استىنان شىعاتىن سۋدى يگەرۋ ءۇشىن دە تورەقاسىم كەنىشتىك ءۇلكەن گيدرو-گەولوگ ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. بۇرىنعى ۇلكەن كومبيناتتىڭ ديرەكتورى, ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۆ.گۋربا كىسى تاني بىلەتىن بىلگىر باسشىلىق تانىتقان ءىرى تۇلعا ەدى. تورەقاسىمدى دا ول ەشكىمنىڭ ۇسىنىسىنسىز ءوزى ۇزاق زەرتتەپ, ءۇنسىز عانا جوعارىلاتا قويعانى ەڭبەكقور, تاپجىلماس قايراتكەردى ءدال تاپقانى دەپ بىلەمىن.
تورەقاسىم ءىلياس ۇلى عىلىمدا دا ءۇلكەن ءىز تاستاپ كەتتى. ول جالپى جەزقازعان كەن ورنىنا جاتاتىن شاعىن بولىكتەرگە دەيىن كەڭىنەن زەرتتەپ, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ كەشەگىسى مەن ءوز ۋاقىتىسىنداعى جاعدايىن تەرەڭ بارلاپ, تابىستى ىزدەنىستەرىن گەولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى مەيىز قانىشقىزى ساتباەۆامەن بىرلەسىپ, ۇلكەن ەڭبەكتەنىپ جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. بۇل كىتاپتارىن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ق.ي.ءساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عىلىمدار ينستيتۋتىنىڭ جانە «اق جەزقازعان-تۇستىمەتالل» ۇجىمىنىڭ قولداۋىمەن «مينەرالوگيا رۋد ي زونالنوست زالەجەي جەزكازگانسكوگو مەستوروجدەنيا» (الماتى. عىلىم, 1995) دەپ اتاپ اننەنسكي كەنىشىنىڭ نەگىزىندە ۇلكەن ءبىلىمدارلىق تانىتىپ, تارتىمدى ءھام ۇتىمدى شىعارمانى تارتۋ ەتتى.
تورەقاسىم ءىلياس ۇلى كەنتاۋدا تۋسا دا نەگىزگى اتامەكەنى ۇلىتاۋ ەكەن, ويتكەنى اتالارى ەرتەدە قونىس اۋدارعان نايمان رۋىنىڭ ىشىندەگى جۇمىق تارماعىنان شىققان ايگىلى اقتاز بابانىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنا جاتادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭ اتاقتى احمەت يشان, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, ورازاي باتىربەكوۆ, ابىكەن ماماحوۆ سياقتى ورەلى, تەكتى جەردەن شىققاندىعىن بىلدىرەدى. كەنتاۋدا تۋسا دا اقىرعى جاتار جەرى ءوزىنىڭ نەگىزگى اتامەكەنىندە بۇيىردى. تانەنوۆتەر ۇلكەن اۋلەت, ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى جەزقازعان شاحتالارىندا كەن قازىپ ءجۇر. ۇلاعاتتى ەڭبەك جولىن ءوتكەرىپ, ءوز شاڭىراعىن دا شالقىتا ءبىلىپ, اعايىن-جۇرتتىڭ ارداقتىسى بولدى. تورەقاسىم جان جارى كۇلبارام ەكەۋى ارىس تۇلعالى ەكى ۇل ءوسىردى, ازىرشە ءتورت نەمەلەرى بار. ۇلكەن ۇلى ارمان تورەقاسىم ۇلى تانەنوۆ – بايىتۋ فابريكاسىنىڭ كەن ۇساقتاۋ كورپۋسىنىڭ باس ينجەنەرى, كىشى ۇلى باعلان جەزقازعان مىس زاۋىتىنىڭ باس ينجەنەرى.
تورەقاسىم ءىلياس ۇلى تانەنوۆ كەنشى-گەولوگ, كەنىشتىك گەولوگ رەتىندە ۇلكەن ءىز تاستاپ كەتكەن, 46 جىل ءومىرىن وسى جولعا سارپ ەتكەن ارداقتى ازامات. ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ساقتاۋ جولىنداعى جۇمىستاردى جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىنىڭ اكىمدەرى مەن «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ قاراعاندى مەن جەزقازعانداعى وكىلەتتى بولىكتەرىنىڭ باسشىلارى اياقسىز قالدىرماس دەپ سەنەمىن. ول تۋعان ەلىنىڭ, جەزقازعاننىڭ, تۋعان اتا-اناسىنىڭ الدىندا ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزىن ادال ەڭبەگىمەن ۇلكەن دارەجەدە اقتاپ ءوتتى.
كاكىمبەك سالىقوۆ. استانا.