بىراق سونى ءبارىمىز بىلەمىز بە؟
ەلورداداعى نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ اشىلعانىنا بيىل تۋرا ءۇش جىل. وسى ۋاقىتتان بەرى ورتالىق حالىققا الدىڭعى قاتارلى مەديتسينالىق تەحنولوگيانى پايدالانىپ, جوعارى ساپالى نەيروحيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋ ءۇستىندە. بۇل جەردە تەك وپەراتسيالار عانا ەمەس, نەيروحيرۋرگيا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر دە جاسالادى, سونداي-اق, ورتالىقتىڭ عىلىمي-ءادىستەمەلىك قىزمەتىنىڭ اياسىندا نەيروحيرۋرگيا سالاسىنداعى مامانداردى قايتا دايارلاۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە وقىتۋ جولعا قويىلعان.
ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە وسى ورتالىقتا جاسالاتىن ءتۇرلى باعىتتاعى وپەراتسيالار تۋرالى ايتپاقپىز. جالپى, باس سۇيەككە, مي تامىرلارىنا, وڭەش, جۇتقىنشاق, بەزگە جاسالاتىن وپەراتسيالار ەڭ ءبىر كۇردەلى وتالاردىڭ قاتارىندا ەكەنى داۋسىز. باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ميكروسكوپپەن جاسالاتىن وپەراتسيالاردىڭ قۇنى قازىرگى كەزدە 125-130 مىڭ اقش دوللارى شاماسىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ون ەسەگە دەيىن ارزان. جوعارىداعى ورتالىقتا نەيروحيرۋرگيا سالاسىنداعى وپەراتسيالاردىڭ تۇگەلگە جۋىعى جاسالادى. ماسەلەن, ەرەسەك ادامدار مەن بالالارداعى مي جانە ج ۇلىن اقاۋلارى, ىسىكتەر, باس سۇيەك-مي جاراقاتىنىڭ زارداپتارى, ءارتۇرلى تەكتەگى سۋميلىق (گيدروتسەفاليا), باس سۇيەك پەن مي دامۋىنداعى كەمىستىك, ومىرتقاداعى كىنارات, پەريفەريالىق جۇيكەدەگى جاراقات, اۋرۋ تۋىنداتاتىن سيندرومدار, ت.ب. سوندىقتان ءوز مەديتسينامىزداعى جەتىستىكتى كورمەۋ نەمەسە بىلگىر ءدارىگەرلەرگە سەنىم بىلدىرمەۋ ەندى ارتتا قالۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى شەت ەلدەردە قىمبات وپەراتسيا جاساتىپ, كۇتىنبەي ىلە-شالا ەلگە ورالعاننان گورى, ءوز ەلىمىزدەگى باردىڭ باعاسىن ءبىلۋ الدەقايدا دۇرىس بولار. «كۇتىنبەي» دەۋىمىزدىڭ دە ءمانى بار. بىلىكتى دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن وپەراتسيالاردان كەيىن مىندەتتى تۇردە كۇتىم قاجەت بولعاندىقتان, ناۋقاستار ارنايى بولىمدەردە ءبىراز ۋاقىت ەمدەلۋى قاجەت. ال, ەلىمىزدەن شەت ەلدەرگە بارعان ناۋقاستار كوبىنشە وپەراتسيادان كەيىن ارى كەتكەندە بىرەر اپتا ايالداپ ەلگە قايتادى. ويتكەنى كوپ ۋاقىت جاتاتىن قارجىسى جوق, قارجىسىن وپەراتسياعا جۇمساپ جىبەرگەن. مۇنداي جاعدايلار وتە ءجيى كەزدەسەدى.
قازىرگى كەزدە ورتالىقتا ارنايى ميكروكاتەتەر مەن ميكروسپيرالدىڭ, سونداي-اق, ارنايى مەديتسينالىق بيوجەلىمنىڭ كومەگىمەن ادام سانىنىڭ تامىرلارى ارقىلى جالپى قان اينالىم ءجۇيەسىنەن مي تامىرلارىنداعى اقاۋلاردى سىلىپ تاستاۋ ارنايى وپەراتسيانىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. بۇل كوپ ۋاقىتتى المايدى جانە اۋرۋدىڭ دەنساۋلىعى تەز ارادا تۇزەلىپ كەتەدى ەكەن.
ودان كەيىنگى ءبىر باعىت – ترانسسفەنويدالدى حيرۋرگيا دەپ اتالادى. بۇل مۇرىن ارقىلى جاسالاتىن وتا. باستاعى ىسىكتى بۇرىن باسسۇيەكتى تەسۋ (ترەپاناتسيا) ارقىلى سىلىپ تاستايتىن. ەندىگى ءادىس ءسۇيەكتى تەسكەن سوڭ ورىن الاتىن قولايسىزدىقتار مەن قيىندىقتارعا جول بەرمەيدى. بۇل وپەراتسيا ارقىلى باستاعى بەز ىسىگىن, باسسۇيەكتە تۇزىلگەن وبىردى (راك), انگيوفيبروما, مەنينگيوما, كرانيوفارينگەوما سياقتى ءبىرقاتار ىسىكتەردى جويۋعا بولادى. وتانىڭ وسى ءتۇرى ورتالىقتا 2009 جىلى ەنگىزىلگەن ەكەن. سودان بەرى 25 ادامعا جاسالىپتى. وعان 14,5 ميلليون تەڭگە شىعىن كەتكەن.
ەندىگى ءبىر باعىت – نەيروناۆيگاتسيا. بۇل ارقىلى مي قۇرىلىمدارىندا تەرەڭ ورنالاسقان ىسىكتەردى ءدال انىقتاپ, ميعا زاقىم كەلمەيتىندەي ەتىپ وتا جاساۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە ورتالىقتا جاسالاتىن وپەراتسيالاردىڭ ۇشتەن بىرىنە وسى ءادىس قولدانىلادى ەكەن. بۇل 2009 جىلى ەنگىزىلگەن, سودان بەرى 150 ادامعا جاسالعان. مي قۇرىلىمدارىنىڭ ماڭىزدى جەرلەرىنە دەندەپ ورنالاسىپ العان, ياعني, وتا جاساۋ بارىسىندا ميدىڭ كەز-كەلگەن ءبولىگىن جاراقاتتاپ الۋ قاۋپى وتە جوعارى ىسىكتەرگە بۇرىن ەلىمىزدە وپەراتسيا جاسالعانىمەن, ءدال نەيروناۆيگاتسيالىق ءادىس سياقتى ءساتتى بولا بەرمەگەنىن ەسكەرسەك, ورتالىقتاعى نەيروناۆيگاتسيا ءبولىمدەرى ەلىمىزدەگى الگىندەي ناۋقاسقا شالدىققان كەز كەلگەن جانعا كومەك كورسەتۋگە ءازىر.
ءتورتىنشى باعىت ەندوسكوپيالىق تريۆەنتريكۋلوستوميا دەپ اتالادى. قارىنشا جۇيەسىنە جىڭىشكە شاراينامەن (ەندوسكوپپەن) جاسالاتىن ءتومەن ءينۆازيۆتى وتا. بۇل كوبىنەسە ءارتۇرلى تەكتەگى سۋميلىققا (گيدروتسەفاليا) جاسالادى. نەگىزىندە كادىمگى ساۋ ادامداردا ج ۇلىنداعى سۇيىقتىق مي تسيستەرناسىنا قۇيىلۋ ارقىلى ءسىڭىرىلىپ وتىرادى. ال, سۋميلىققا ۇشىراعان دىمكاستەردە بۇل سۇيىقتىق ميدىڭ قارىنشاسىنا جينالادى ەكەن. جوعارىداعى وپەراتسيا ارقىلى مي قارىنشاسىنداعى ج ۇلىن سۇيىقتىعىن مي تسيستەرناسىنا ايداۋ ورىندالادى. بۇل بۇرىنعى جاسالىپ جۇرگەن شۋنتتىق وتادان الدەقايدا ارزان ءارى ساپالى. مىسالى 2009 جىلدان بەرى وسى وپەراتسيا 26 ادامعا جاسالعان جانە وعان 8 ميلليون تەڭگە كەتكەن. سوندا ءار ادامعا 308 مىڭنان تۇسكەن دەپ ەسەپتەسەك, ال شۋنتتىق وپەراتسيانىڭ قۇنى ءار ادامعا 1 ميلليون تەڭگەگە جۋىق, ياعني, ءۇش ەسەگە دەيىن قىمبات.
ورتالىقتا عىلىمي-ءتاجىريبەلىك ءبولىم جۇمىس ىستەيدى. وسى ءبولىمنىڭ نەگىزگى قىزمەتى دياگنوستيكانىڭ ەڭ جاڭا ءارى بەلگىلى ادىستەرى مەن ورتالىق جۇيكە جۇيەسىندەگى ىسىكتەردى ەمدەۋدى كلينيكالىق تاجىريبەدە قولدانۋدى جولعا قويۋ بولىپ تابىلادى. وسى كۇنى بۇل ءبولىم نەيروونكولوگيالىق اۋرۋلار مەن ورتالىق جۇيكە جۇيەسىندەگى باسقا دا اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ ەمدەۋ ادىستەرى مەن قانداي حيرۋرگيالىق قۇرالداردى قولدانۋ كەرەكتىگىن, قالاي وتا جاساۋعا بولاتىنىن انىقتاپ, كلينيكالىق ءتاجىريبەگە دايىنداۋدا. سونىڭ ىشىندە مەنينگيوما, 3-ءشى جۇيكەدەگى نەۆرينوما, گيپوفيز ىسىگى, ميدىڭ نەيروەكتودەرمالدى ىسىگى سياقتى بىرقاتار اۋرۋلاردى ەمدەۋ تابىستى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا وسى اۋرۋلارعا ميكروحيرۋرگيالىق تەحنيكامەن وتا جاساۋدىڭ وزىندىك جەڭىلدىكتەرى مەن وڭ ناتيجەلەرى بار ەكەن.
ورتالىق قىزمەتكەرلەرى تۋرالى ايتار بولساق, ولاردى نەگىزىنەن وسىندا قايتا دايارلايدى, ياعني, شەتەلدەرگە وقۋعا جىبەرەدى جانە ورتالىقتا شەتەلدىك بىلگىر عالىمدار مەن دارىگەرلەردىڭ شەبەرلىك سىنىپتارىن ۇيىمداستىرىپ, كاسىبيلىكتەرىن شىڭداپ وتىرادى.
نەيروحيرۋرگيا – مەديتسيناداعى جاڭا باعىت. ەۋروپاداعى زاماناۋي نەيروحيرۋرگيا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان, دالىرەك ايتساق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ باستاۋ الادى. وعان دەيىن نەيروحيرۋرگيانىڭ ماسەلەلەرى نەۆرولوگتار مەن جالپى حيرۋرگتاردىڭ ايتۋى بويىنشا عانا بەلگىلى بولىپ جۇرگەن. تەك 1949 جىلى پاريجدە وتكەن نەۆرولوگتاردىڭ كونگرەسىندە چيليلىك الفونسو اسەندجيو ەسىمدى ازامات نەيروحيرۋرگتەردىڭ ءبىر توبىن جيناپ, سالانى حالىقارالىق دارەجەگە كوتەرۋدىڭ, نەيروحيرۋرگيانى مەديتسينانىڭ ءبىر باعىتى رەتىندە مويىنداتۋدىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپتى. سودان كەيىن سەڭ قوزعالعانداي بولادى. ارادا ءبىراز جىل وتكەندە مەديكتەردىڭ ليسسابون كونگرەسىندە نەۆرولوگيا مەن نەيروحيرۋرگيا اجىراتىلىپ, ەكىنشىسى بولەك سالا رەتىندە مويىندالادى. سوسىن بارىپ سالانىڭ ءوز كونگرەستەرى مەن جيىندارى ءوتكىزىلە باستايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, نەيروحيرۋرگيانىڭ جەكە سالا نەمەسە باعىت رەتىندە مويىندالعانىنا ەندى جارتى عاسىر بولعانىمەن, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە وسى سالادا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءوز دەڭگەيىندە. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تاۋەلسىزدىك العان سوڭ نەيروحيرۋرگياعا جەتە كوڭىل ءبولىنىپ, وعان بولەك وتاۋ تىگىپ بەردى. ياعني, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اشىلعان ورتالىق ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى.
ر.S. وسى كۇندەرى ەلورداداعى «رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگيا عىلىمي ورتالىعىندا» نەيروحيرۋرگيالىق قوعامداستىقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسياسىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ, قازاق نەيروحيرۋرگتارى اسسوتسياتسياسىنىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتۋدە. سونىڭ ىشىندە نەيروحيرۋرگيالىق قوعامداستىقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور پيتەر بلەك پەن اتالعان فەدەراتسيانىڭ ءبىلىم بەرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى يوكو كاتو جانە ماسكەۋدەگى بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك الەكساندر كونوۆالوۆ بار. اتالعان ازاماتتار كونفەرەنتسيادان تىس شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزىپ, لەكتسيالار وقۋدا.
ايگۇل سەيىلوۆا.