«بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا «بيىل – ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى جىل. ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باستىق», دەپ ۋاقىت جاۋاپكەرشىلىگىن العا تارتقانىن تۇسىنگەندىكتەن قاي سالادا بولسىن جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ەڭبەكتىڭ قايتارىمىنا قول جەتكىزۋدى العا قويدىق. تاريحتىڭ التىن تابارىگى رەتىندە قازاق ەلىنە زور قۋانىش سىيلاعان وتكەن عاسىردىڭ توقسان ءبىرىنىڭ ىزعارى, جەڭىسى مەن جەمىسى بولعانىن ۇمىتپايمىز. وسىلايشا الدىمىزدان اشىلعان ايدىننىڭ تۋلاعان تولقىنىنا قاجىرلى قايرات, مۇقالماس جىگەر, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك قاجەتتىگىنەن جاس مەملەكەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ەلباسىمىز تۋعان حالقىن بولاشاققا اسقان كورەگەندىكپەن باستاپ, ەلىمىزدى ستراتەگيالىق دامۋ جولىنا الىپ شىقتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وزگە وڭىرلەردەگىدەي ۋاقىت سىنىن وتكەرگەن جەتىسۋدىڭ ءىنجۋ-مارجانى تەكەلى قالاسى جاڭا عاسىردا جوعىن تۇگەندەپ, قايتا ءتۇلەدى. كەلەر جىلى قۇرىلعانىنا الپىس جىل تولاتىن تەكەلىنىڭ جەر قويناۋىنداعى باعا جەتپەس بايلىعىن زەرتتەۋ 1927 جىلدان باستالىپتى. قۇرامىندا قورعاسىن, مىرىش, كۇمىس, كادمي, گەرماني, تاعى باسقا ءتۇستى مەتاللدىڭ ءىرى كەن ورنى تابىلعان. سودان كەيىن مۇندا قورعاسىن-مىرىش كومبيناتى, كەن بايىتۋ فابريكاسىمەن قوسا جۇمىسشىلار كەنتىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. قاناتىن جايىپ, قارىشتاپ دامىپ, 1952 جىلى قالا دارەجەسىن العان تەكەلى 6133 گەكتار اۋماققا ورنالاسقان.
جوڭعار الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك سىلەمىنىڭ باتىس بوكتەرىن ۇزىنىنان-ۇزىن كولبەي ورنالاسقان تەكەلىنىڭ رۋدنيك كەنتىمەن قوسا ەسەپتەگەندە بۇگىنگى حالقىنىڭ سانى 28 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. كوپ ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن قالامىزدا قازاق, ورىس, تاتار, نەمىس, ۋكراين جانە تاعى باسقا ۇلت وكىلدەرى ورتاق ماقساتتا, ءبىر تىلەكپەن تىرشىلىك كەشۋدە. ال سلاۆيان, كارىس, تاتار-باشقۇرت ۇلتتىق مادەني ورتالىقتارىندا ءار ۇلتتىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارى دارىپتەلىپ, بىرلىك پەن ىنتىماق, تاتۋلىق تۋى جەلبىرەي تۇسكەن.
اسەم تابيعاتى كورگەن جاننىڭ تاڭدايىن تامساندىراتىن اسپانمەن تالاسقان تاۋلارى, جاسىل جەلەكتى باۋلارى جانعا دا, مالعا دا قۇتتى مەكەن. جەتىسۋدىڭ جاقۇتىنداي قورا, شاجا, تەكەلى جانە قاراتال وزەندەرى بىرىمەن ءبىرى جالعاسا تاۋلى ولكەنىڭ ءسانىن كەلتىرە, سىلدىراي اعادى.
قويناۋى كەنگە تولى قالانىڭ داڭقى كەڭەس وداعى كەزىندە ءدۇبىرلەپ تۇردى. ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋعا قارسى اتىلعان ءاربىر توعىزىنشى وق تەكەلىنىڭ قورعاسىنىنان جاسالىپتى. كەندى قالاعا تابيعات بايلىعىن يگەرەم دەۋشىلەر جان-جاقتان اعىلدى. ءوندىرىسى ورلەگەن قالانىڭ تۇرپاتى مەن حالقىنىڭ تۇرمىسى دا جاقسارا ءتۇستى. نەگىزگى كەن قورى تۇگەسىلىپ, ءوڭىردىڭ ءومىر وزەگى بولعان قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ جۇمىسى باسەڭدەگەن كەزدە ەل باستاعان ازاماتتار باتىل شەشىمدەر جاساپ, تىرشىلىك جاڭا ارناسىن تاپتى دەۋگە بولادى. توقسانىنشى جىلدارى شاھارلىقتار بار قيىندىقتى كوپپەن بىرگە كوتەردى. ارينە, سىرتتان كەنەن بايلىققا كەنەلەم دەپ كەلگەندەردىڭ ءبىر لەگى ۇدەرە كوشتى. بىراق, ۋاقىت تەزىنە توزگەن تەكەلىنىڭ تىزەسى بۇگىلمەدى.
ونەركاسىبىن وركەندەتۋدى جولعا قويعان قالا ەلىمىزدەگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ىزىمەن ىلگەرى باستى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارى جۇكتەگەن مىندەتتەر حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كوتەرىلۋىنە, ءتۇرلى سالانىڭ تىڭ باعىتتارعا قادام باسۋىنا سەرپىن بەردى. سوڭعى ون جىلدا شاھارداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 7,1 ەسە ءوسىپ, 8147,5 ملن. تەڭگەنى قۇراعانى سونىڭ دالەلى. وبلىس بويىنشا جالپى ونەركاسىپ وندىرىسىندە قالانىڭ ۇلەسى 2,4 پايىزدى قۇرايدى. ءوندىرىستىڭ باسىم بولىگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە, ال قالعانى گاز, سۋ, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ جانە بولۋگە تيەسىلى بولىپ وتىر.
وتاندىق ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە «سۋففلە قازاقستان اشىتقى زاۋىتى» اكتسيونەرلىك قوعامى, «شارىقتاس», «تەكەلى گرانيت», «مرامور تاس», «مونتان مينەرال», «گيپسو-گاز-سينتەز», «تەكەلى ءسۇت زاۋىتى» سەرىكتەستىكتەرى مەن «قازاقستان تەكستي لاين» تىگىن فابريكاسى ءتارىزدى باعدارى ايقىن كاسىپورىنداردىڭ كىرپىش, تاۋريت, گاببرو, شۋنگيت, جىلتىراتىلعان تاقتاتاس, ءمارمار, ءمارمار ۇنى, اشىتقى, تىگىن بۇيىمدارى, ەلەكتر قۋاتى جانە جىلۋ قۋاتىنىڭ ءوندىرىسى دامىپ, ءونىم كولەمى ارتۋدا. وڭىردەگى تاۋار وندىرىسىندە اشىتقى, ءمارمار, تابيعي تاس ءوندىرىسى بويىنشا تەكەلىنىڭ ۇلەسى باسىم ەكەنىن دە ماقتانىش ەتەمىز.
نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى سوڭعى ءبىر جىلدا 2340,2 ملن. تەڭگەنى قۇراسا, ون جىلداعى ءوسىمى 5,1 ەسەگە جەتتى. ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستاردىڭ نەگىزگى كوزى جەكە, بيۋدجەتتىك, شەتەلدىك جانە باسقا قارىز قۇرالدارى بولىپ قالىپ وتىر.
شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىگىنشە جاعداي جاسالۋدا. ەلباسىنىڭ وسى سالانى ەرەكشە نازاردا ۇستاپ وتىرعانى ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن قاتار, نارىق زاڭدىلىقتارىن باعامداي باستاعان وڭىرلەردەگى كاسىپكەرلەردىڭ باتىل قادام جاساۋىنا ىقپال ەتتى. جەكە كاسىبىنەن ءناسىپ تابۋعا بەيىمدەلگەن بەلسەندى شاعىن كاسىپكەرلەر سانى مەن كورسەتىلەتىن قىزمەت, ءوندىرىلەتىن ءونىم ساپاسىنىڭ وسكەنىن قازىرگى ۋاقىت تالابىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ۇلگىسى دەۋگە بولادى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتەن تۇسەتىن سالىقتىڭ ءبىر بولىگىن قۇرايتىن قالا ەكونوميكاسىنىڭ بىردەن-ءبىر تىرەگى. بۇل سالاعا قارجىلاي قولداۋمەن قاتار, كاسىپكەرلەردىڭ بىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا سەمينار, ترەنينگتەر ءجيى ۇيىمداستىرىلۋى ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر
قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ بولسا, وتكەن جىلى بۇل مەجە 150,4 پايىزعا ورىندالدى.
تەكەلىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار تاڭى سايىن ەسەلەنىپ كەلەدى. حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى اۋقاتتانا تۇسۋدە. سونىڭ ءبىر ايعاعى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جاقسارعانى. وتكەن ءبىر جىلدا 466 ءسابي ومىرگە كەلدى. جۇمىسسىزدار سانى ايتارلىقتاي ازايدى.
جولداۋدا ەكونوميكا بىلىكتى كادرلاردىڭ جاڭا گەنەراتسياسىن تالاپ ەتەتىن بولعاندىقتان, ەڭبەك رىنوگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت, دەگەن تاپسىرماسى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ول «جول كارتاسىن» جۇزەگە اسىرۋدان باستالدى. ال بيىل «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مامانداردى قايتا دايارلاۋ باعىتىندا ەسەلى شارۋالار ىسكە اسۋدا.
جاس ۇرپاققا ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىن قالاداعى 8 مەكتەپتىڭ التاۋىندا مەكتەپكە دەيىنگى ءبۇلدىرشىندەرگە ارنالعان شاعىن ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. «بالاپان» باعدارلاماسىمەن №6 بالاباقشادا قوسىمشا ساناتوريلىك توپ اشىلدى. بۇرىنعى ەكى بالاباقشادان باسقا 180 ورىندىق جاڭا بالاباقشا سابيلەرگە ەسىگىن اشتى. بيىل تاعى 140 ورىندىق جاڭا بالاباقشا اشۋ جوباسى قولعا الىنۋدا.
سوڭعى جىلدارى قالانىڭ ءساۋلەتى وزگەردى. تۇرمىس قيىنداعان كەزدەردە شەتەل اسىپ كەتكەندەردىڭ ۇيلەرى قاراۋسىز قالعان ەدى. ءۇيلەردىڭ توز-توزى شىعىپ, كورىكتى كەتىردى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى شەشىلىپ, اتقارعان جۇمىستىڭ ارقاسىندا قازىر بىردە-ءبىر ءۇي شاتىرسىز قالعان جوق. كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ سىرتتارى ءجوندەلىپ, كورىكتەندىرىلدى. جالپى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قوماقتى سوما ءبولىنىپ, اۋلالار اباتتاندىرىلىپ, كوشەلەرگە جارىق ورناتىلدى. سپورت الاڭقايلارى سالىندى, ورتالىق الاڭ تولىعىمەن جاڭا كەيىپكە كەلتىرىلدى. «تەكەلى كوركەيتۋ», «تەكەلى سۋ قۇبىرى», «قازتسينك-تەك» كاسىپورىندارى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق اباتتاندىرۋ ءجانە قالانى تازا, جاسىل جەلەككە بولەۋگە ۇلەس قوستى. بوس تۇرعان ۇيلەردىڭ بىرقاتارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, پاتەر كەزەگىندە تۇرعاندارعا بەرۋ جوسپارلانعان.
«جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا وتكەن جىلى 4 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. بۇل جوبا اياسىندا قارتتار مەن مۇگەدەكتەرگە ارنالعان مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمە عيماراتىنا, قالالىق اۋرۋحاناعا جانە قالا جولدارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, ارىق جۇيەلەرى رەتتەلدى. اۆتوكولىك جولدارىنا كۇردەلى, ورتاشا ءجوندەۋ جۇرگىزۋ جالعاسۋدا. جول تۋرالى ايتقاندا, تەكەلى قالاسىنا ات باسىن بۇرعان كەز كەلگەن قوناق تالدىقورعانمەن ەكى ارالىقتاعى جولدىڭ كەڭدىگى مەن ساپاسىن اۋىز تولتىرىپ ايتادى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس تۇرعىندارمەن كەڭەسىپ, كوممۋنالدىق جۇيەنى جاڭارتۋ جوسپارى جاسالۋدا.
جالپى تابيعاتى كوركەم شاھارعا جان راحاتىنا بولەنىپ, دەمالۋعا كەلۋشىلەر ۇزىلمەيدى. اسىرەسە, جاز مەزگىلىندە تابيعي سۇلۋلىققا تاڭداي قاعىپ, وزەن مەن تاۋ بويلاپ قىدىرۋدى ۇناتاتىندار كوپ. وسى ورايدا «تەكەلى» پروفيلاكتوريى جان-جاقتان كەلگەن ەمدەلۋشىلەرگە تۋريستىك باعىتتار ۇسىنىپ, تابيعات اياسىنا ساياحات ۇيىمداستىرادى. ءوڭىردىڭ تاريحى مەن تابيعات بايلىقتارى تۋرالى كەڭ ماعلۇمات بەرىلەدى. جۇماقتىڭ ءبىر بۇرىشىنداي شاھار ءتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى ەكەنىن دە ايتقان ابزال.
جاس ۇرپاقتىڭ دەنىنىڭ ساۋ, شىنىققان شىمىر بولۋى كۇن ءتارتىبىنەن تۇسپەيتىن وزەكتى ماسەلە. العاشقى دەمالۋشىلارىن قابىلداعان «تەكەلى» پروفيلاكتوريىنىڭ بازاسىندا اشىلعان بالالارعا ارنالعان «التىن شاجا» لاگەرىندە تىنىس الۋ, اسقازان-ىشەك جولدارى سەكىلدى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا كوپ دەڭگەيلى ەمدەۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى. لاگەردە ءبىر ماۋسىمدا ەكى مىڭعا جۋىق جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ جەتكىنشەكتەرى جازعى دەمالىستارىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋلارىنا ءمۇمكىندىك زور. 250 ورىنعا لايىقتالعان «التىن شاجا» لاگەرىنىڭ ساپالى اعاشتان ورىلگەن كوتتەدجدەر كەشەنى باۋ-باقشاعا مالىنىپ, بۇل جەردىڭ جايلى تىنىشتىعى, ساف اۋاسىنىڭ ءوزى-اق جاس اعزاعا كۇش سىيلايدى. جەتى كەزەڭمەن جۇمىس ىستەيتىن جاڭا لاگەردە وتكىزگەن كۇندەرى بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىنداعى ەڭ پايدالى, ساعىنا ەسكە الاتىن ساتتەرىنە اينالاتىنى انىق.
بالالار تۋريستىك ورتالىق جۇمىسىن العا باستىرۋ ماقساتىندا تاۋعا ورمەلەۋ قابىرعاسى تۇرعىزىلىپ, قوسىمشا تۋريستىك قۇرال-جابدىقتار, ۆەلوسيپەد, شاڭعىلار الىندى. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق جارىستاردا ءتۋريزمنىڭ قىر-سىرىنا قانىققان جاسوسپىرىمدەردىڭ ءبىر توبى استانادا وتكەن تۋريستىك كوپسايىستان ءبىرىنشى ورىندى يەلەنۋى ولاردىڭ كەلەشەكتە تۋريزم سالاسىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوساتىن العىشارتتارى بار ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك. سونداي-اق, سالانى دامىتۋ جانە سىرتتان تۋريستەردى تارتۋ ماقساتىندا تاۋ شاڭعىسى بازاسىن اشۋ كوزدەلگەن.
تەكەلى قازىرگى بەتالىسىنان تايماي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءار تاڭىنىڭ باعاسىن ءتۇسىنىپ, كوپ ۇلتتى حالىقتىڭ تاتۋلىعى مەن ىنتىماعىنىڭ قايماعىن بۇزباي, قالانىڭ ءار ازاماتى ورتاق ىسكە ۇلەس قوسىپ, داۋلەتىمىز بەن ساۋلەتىمىز ءالى دە ارتا بەرەدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا ابدەن بولادى.
سەرىكجان بەسكەمپىروۆ,تەكەلى قالاسىنىڭ اكىمى.