مۇعالىم بىلىكتىلىگى – ەلىمىزدىڭ بارلىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن العا باستىرىپ, ونى زامان تالابىنا ساي ەتىپ قۇرۋدىڭ نەگىزگى العىشارتى, باستى كەپىلى بولىپ تابىلادى. ءبىلىمدى ۇرپاقتى, باسەكەگە قابىلەتتى مامانداردى بىلىكتى مۇعالىمدەر, جان-جاقتى دامىعان ۇستازدار عانا تاربيەلەپ شىعا الادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى ك.ءماسىموۆتىڭ الدىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ «پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ» ماسەلەسى تاقىرىبىندا جانە الماتى قالاسىندا وتكەن «عىلىمنىڭ دامۋى – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى» اتتى فورۋمدا جاساعان بايانداماسى بۇكىل پەداگوگيكالىق قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزدى. سەبەبى, اتالعان باياندامالاردا قازىرگى قوعامداعى مۇعالىمنىڭ رولىنە جانە پەداگوگيكالىق مامانداردى دايارلاۋ ىسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلعان. وندا پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋداعى كەمشىلىكتەرگە ناقتى تالداۋ جاساپ, ونىڭ سەبەپتەرىن انىقتادى.
ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ كەلەشەكتە قارقىندى دامۋىنا باعىت-باعدار بەرگەن باعدارلامانىڭ بولاشاعى جايلى سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى ءوز ويلارىمەن بولىسەدى.
الەمدىك ەكونوميكادا ءبىلىم باستى فاكتور بولىپ سانالادى. ءبىلىم بۇرىننان قىمبات جانە باعالى تاۋار بولىپ ەسەپتەلەدى, ال ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى ونىڭ رەسۋرستارىنىڭ شاماسىمەن ەمەس, ۇلتتىق جالپى ءبىلىم دەڭگەيىمەن انىقتالادى.
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا بيىلعى جىلى العاش رەت مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەسى قولعا الىندى. ونىڭ دالەلى رەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ «ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن» ىسكە اسىرۋ اياسىنداعى ءىس-شارالارىن, 11-12 مامىر ارالىعىندا ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ ءى سەزىنىڭ ۇيىمداستىرىلىپ, جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلۋىن, 24 مامىر كۇنى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ الدىندا «پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ» ماسەلەسى بويىنشا سويلەگەن سوزىندەگى قۇندى پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار دالەل بولادى.
ەل كەلەشەگى جاستاردىڭ قوعام تالابىنا ساي ازامات بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن مۇعالىمنىڭ جالاقىسى ونىڭ ەڭبەگىنە سايكەس كەلمەيتىندىگى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنا ءبىلىم دەڭگەيى تومەن تالاپكەرلەردىڭ كەلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ەكەنىن مينيستر ورىندى ايتقان.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ پەداگوگيكالىق ماماندىقتار دايارلايتىن 85 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ سانىن 40-50-گە دەيىن ازايتۋى وتە دۇرىس جانە تىڭ شەشىم.
مۇعالىم ادام جانىنىڭ مامانى بولعاندىقتان, بۇل ماماندار دا دارىگەرلەر سياقتى تەك قانا مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا دايارلانۋى ءتيىس.
تەرەڭ ءبىلىم الۋ ءۇشىن ستۋدەنتتىڭ ماتەريالدىق جاعدايى شەشۋشى ءرول اتقارادى. وسى بايانداماداعى مەملەكەتتىك وقۋ گرانتىنىڭ قۇنىن 30-50 %, ال شاكىرتاقىسىن 2 ەسە ارتتىرۋ ۇسىنىسى ستۋدەنتتەر اراسىندا قولداۋ تابۋدا.
سونىمەن قاتار «مۇعالىمنىڭ جالاقىسى ونىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىسسىز. جوعارى جانە ەكىنشى ساناتتاعى مۇعالىمنىڭ جالاقىسىنىڭ ايىرماشىلىعى تەك قانا 7000 تەڭگە, ياعني بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە ىنتالاندىرۋعا نەگىز بولا المايدى» دەگەن ويلار مۇعالىم قاۋىمىنىڭ كەلەشەگىن كەمەلدەندىرەدى.
قاجي نۇرسۇلتانوۆ, سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
* * *
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ 24 مامىردا سويلەگەن سوزىندە پەداگوگ كادرلاردىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ كۇن تارتىبىندەگى كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەنى قوزعادى. پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋداعى كەمشىلىكتەرگە ناقتى تالداۋ جاساپ, ونىڭ سەبەپتەرىن انىقتاپ, مۇعالىم ابىرويىنىڭ ءتومەندەۋىنە نەندەي سەبەپتەردىڭ بارىن اشىپ, كەلەڭسىز جاعدايلاردان ارىلۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارى مەن جولدارىن بەلگىلەپ بەردى.
تاجىريبە كورسەتكەندەي, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم دەڭگەيى ءتومەن, ولاردىڭ اراسىندا كەزدەيسوق ادامداردىڭ دا بولاتىنى «امالسىزدىق ءپرينتسيپى» بويىنشا تۇسەتىندەرىن دە ءادىل ايتىپ ءوتتى. بۇل جاعداي ونداي ستۋدەنتتەرمەن مەكتەپتە العان بىلىمدەرىندەگى ولقىلىقتاردى جويۋعا كوپ كوڭىل بولۋگە, جوعارى وقۋ ورنى باعدارلاماسىن تولىققاندى مەڭگەرتۋگە ءماجبۇر ەتەدى. ناتيجەسىندە مەكتەپكە ورتاشا دايىندىقتاعى, وقۋ-تاربيە جۇمىستارىن ءوز دارەجەسىندە ۇيىمداستىرا المايتىن, قابىلەتى تومەن, پەداگوگيكالىق ماماندىققا نەمقۇرايلى قارايتىن ماماندار جىبەرىلەدى.
وسىنداي جەڭ ۇشىنان جالعاسقان شىرعالاڭدى (ناشار وقۋشى-ناشار ستۋدەنت-ورتاشا, نەمكەتتى ستۋدەنت) ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆ دامىعان ەلدەردىڭ پەداگوگيكالىق كادرلاردى دايارلاۋ باعدارلامالارىمەن سالىستىرۋ نەگىزىندە ورىن العان جاعدايلاردى ءتۇزەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنعان.
سونىمەن, ءتۇسۋ ەمتيحاندارىن ەنگىزۋ ابيتۋريەنتتىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن, پەداگوگيكالىق كەپىلدىلىگىن انىقتاۋعا, العاشقى كەزەڭدە-اق كەزدەيسوقتىقتان قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ساپالى دايىندىقپەن پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنا تارتۋدىڭ تاعى ءبىر ءىس-شاراسى ستۋدەنت ءشاكىرتاقىسى مولشەرىن ۇلعايتۋ دا وزەكتى ءماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
بولاشاق مۇعالىمدەردى تاربيەلەۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا پەداگوگيكالىق تاجىريبەلەنۋدىڭ «پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنى – يننوۆاتسيالىق مەكتەپ» كەشەنىن قالىپتاستىرۋ جانە ينتەرناتۋرانى ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى. ينتەرناتۋرانى ەنگىزۋ, بىرىنشىدەن, بىتىرۋشىگە قاجەتتى ءىس-تاجىريبە جيناقتاۋىنا جانە كاسىبي شىڭدالۋىنا اكەلەرى ءسوزسىز. ەكىنشىدەن, اۋىل مەكتەپتەرىندەگى كادر ءماسەلەسىن شەشۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى زامانعى كوپ دەڭگەيلى جانە كوپكومپونەنتتى جۇيەگە مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى جاڭا تۇرپاتتى ەتىپ قايتا قۇرۋ ۇسىنىسى دا پەداگوگيكالىق شەبەرلىكتى ارتتىرۋعا اكەلەدى جانە مۇعالىمدەرگە ماڭىزدى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ بولادى دەگەن ۇسىنىسى قولداۋعا ابدەن لايىق.
گۇلفيا بادامباەۆا, سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى,
ەڭبەك ارداگەرى.
* * *
قازىرگى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ دامۋىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ ءرولى ونىڭ دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جانە زايىرلى مەملەكەتكە ءوتۋىمەن, سونىمەن قاتار, الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە قارقىندى ەنۋدىڭ قاجەتتىلىگىمەن ايقىندالارى ءسوزسىز.
بۇل باياندامانىڭ پەداگوگيكالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن قۇندىلىعى وندا مۇعالىم ماماندىعىنىڭ دايارلىعىنا ەرەكشە دەن قويىلىپ, بىرقاتار اسا ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ايقىن كورسەتىلۋىندە بولماق. بايانداما مازمۇنىندا پەداگوگيكالىق ماماندارعا دەگەن جاڭاشا كوزقاراس, ىقىلاس ەرەكشە بايقالادى.
27 مامىردا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك استاناسى الماتى قالاسىندا وتكەن فورۋمدا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ كوپشىلىك قاۋىم الدىندا جاساعان بايانداماسىندا عىلىمنىڭ ورتا بىلىممەن ءوزارا بايلانىسىن تىلگە تيەك ەتتى. ول عالىمداردىڭ الدىنا ورتا ءبىلىم ساپاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ تۋراسىندا اسا ءىرى مىندەت قويدى. ءبىر قۋانتارلىق جايت, ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز بۇل ماسەلەدە ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارۋدا. ماسەلەن, «ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى جوعارى وقۋ ورنى مەن مەكتەپتىڭ ءوزارا بايلانىسى» جوباسىنىڭ ايشىقتى ىستەرمەن جۇزەگە اسىرىلۋى بولماق. بۇل جوبا «دارىندى وقۋشى – پەرسپەكتيۆالى ستۋدەنت – ءباسەكەگە قابىلەتتى مۇعالىم» دەپ اتالاتىن ەرەكشە ستراتەگيامەن قارقىندى ىسكە اسىرىلۋدا. جوبانىڭ كوزدەگەنى – ءبىلىم بەرۋ وردالارىنداعى ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن جەتىلدىرۋ ارقىلى دارىندى وقۋشىعا قول جەتكىزىپ, ونىڭ پەرسپەكتيۆالى ستۋدەنتكە اينالۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ, قازىرگى كۇن تالابىنا ساي باسەكەگە قابىلەتتى مۇعالىم ەتىپ دايارلاۋ. وسى جوبا اياسىندا ينستيتۋتىمىزدىڭ عالىمدارى ناتيجەلى ىستەر كورسەتۋدە.
«ءبىلىم تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا كورسەتىلگەندەي, ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءۇزىلىسسىز جانە ساباقتاستىق قاعيدالار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني, ول مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ مەن تاربيەدەن باستالىپ, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى بىلىممەن جالعاستىعىن تابادى. وسىدان-اق پەداگوگيكالىق ماماندارعا دەگەن قاجەتتىلىك ءوز-وزىنەن تۋىنداپ وتىر. دەمەك, ماقساتىمىزدىڭ ءبىر ەكەنى ايقىن. جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل دەگەندەي, ۇكىمەتىمىزدەن باستاپ سوڭىندا پەداگوگيكالىق ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورىندارى بىتە قايناسىپ جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا مينيستردىڭ بايانداماسىندا اتالعان اسا ماڭىزدى مىندەتتەر شەشىمىن تابارى ءسوزسىز. تەك ويىمىز ءبىر ارناعا توعىسقان ساتتە عانا ءبىز ناتيجەلى ىستەرگە قول جەتكىزەمىز.
الما ەدىگەنوۆا, سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى پەداگوگيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
* * *
سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب. جۇماعۇلوۆتىڭ پرەمەر-مينيستر قاتىسقان جينالىستا ءسويلەگەن ءسوزىن ۇلكەن زەيىن قويىپ, ىقىلاسپەن وقىپ تانىستى. ءبىز پەداگوگيكا سالاسىندا مول تاجىريبەسى بار ءمينيستردىڭ سوزىنە تولىقتاي قوسىلامىز. قامتىلعان سۇراقتار ءبىزدىڭ دە كوزقاراسىمىزعا سايكەس. ەگەر زياتكەر ۇلت بولماسا, ەكونوميكانى زامان تالابىنا سايكەس دامىتۋدىڭ ءمۇمكىن ەمەستىگى انىق. ءبىز ۇلت بولاشاعىنىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى تاجىريبە مەن ءبىلىمدى ۇرپاققا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ الەمدىك ءبىلىم باسەكەسىنە ساي بولعانىنا ماقتانىشپەن قارايمىز. سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, فينليانديا ءتارىزدى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاداعى جەتكەن جەتىستىكتەرى تابيعي رەسۋرستار بايلىعىندا ەمەس, كەرىسىنشە ەكونوميكانى قارقىندى دامىتۋ جولىندا ادامداردىڭ قابىلەتتىلىگى مەن شىعارماشىلىق ارەكەتىن دامىتاتىن ءبىلىمدى جاڭارتۋدى العا قويعانىمەن تىعىز بايلانىستى.
بىراق وسى اتالعاننىڭ بارلىعى, قوعام قاجەتتىلىگىن وتەيتىن ازاماتتاردى تاربيەلەيتىن مۇعالىم ەڭبەگىنىڭ ايرىقشا بولۋىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان دا ءبىلىم ساپاسىن نىعايتۋدا مۇعالىمنىڭ الاتىن ءرولىنىڭ ەرەكشە ەكەندىگىنە ءمينيستردىڭ بىلدىرگەن پىكىرى وتە دۇرىس ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. ءبۇگىندەرى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باستى مىندەتى تەك مۇعالىمدەردى دايىنداۋ عانا ەمەس, الەمدىك ءبىلىم باسەكەسىنە ساي مامانداردى تاربيەلەۋ دەگەن پىكىردىڭ نەگىزى جوق ەمەس.
وسىدان ءبىز بولاشاق پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرىن مەكتەپ پارتاسىنان باستاپ ىرىكتەپ الۋدىڭ قانشالىقتى سەنىمدى ەكەندىگىنە دە كوز جەتكىزدىك. انىعىراق ايتساق, وزدەرىنىڭ بۇكىل ءومىرىن ۇستاز بولۋعا ارنايتىندار ءۇشىن كاسىپتىك مەكتەپتەر مەن سىنىپتاردى جانە ت.ب. قۇرۋ قاجەت.
پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەتىندەردى ىرىكتەۋدىڭ قالدىق قاعيداتىنان باتىل باس تارتىپ, ولاردى ماتەريالدىق جانە مورالدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋعا كوشۋ تالابى ءبىرىنشى ورىنعا قويىلادى.
كاسىبي بىلىكتىلىكتى بەس جىلدا ءبىر رەت كوتەرۋ قازىرگى زامان تالابىن قاناعاتتاندىرمايدى. سوندىقتان دا ءمينيستردىڭ شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋدى ءجيى وتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتۋى وتە دۇرىس. ءبىرىنشى كەزەكتە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ كاسىبي شەبەرلىكتەرىن تولىقتىرۋ قاجەت. ءبىز ينستيتۋت وقىتۋشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» اق-دا كوتەرۋدى تاجىريبە تۇرىندە باستاۋعا دايىنبىز.
ۇبت ەنگىزىلگەن جىلداردان بەرى ءبىزدى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا بايقالعان تالاپكەرلەردىڭ پسيحولوگيالىق دايىندىقتارىنىڭ تومەندىگى جانە پەداگوگيكالىق العىشارتتارىنىڭ بولماۋى قىنجىلتىپ جۇرەتىن, ال ەندى پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا تۇسەتىندەرگە ارنايى ەمتيحاننىڭ ەنگىزىلۋى ورايىن تاۋىپ, دىتتەگەن جەرىمىزدەن شىقتى.
وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ەندى بولاشاق پەداگوگتى «ءوز كوزىمىزبەن كورە» الامىز. وقۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدا ءبىر جىلدىق ينتەرناتۋرانىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى ايقىن كورىنىس بەرەدى, ول ءسوز جوق پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ ساپالى دايىندىعىنىڭ دەڭگەيىنە جانە پەداگوگيكالىق قىزمەتكە بەرىلىپ ىستەۋىنە ءسوزسىز اسەر ەتەدى.
بىزدەر, تاجىريبەلى عالىم-ۇستازدار رەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ «پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنى يننوۆاتسيالىق مەكتەپتەر» كەشەنىن قالىپتاستىرۋ ۇسىنىسىن قولدايمىز. ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇل باستاماسى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن ستۋدەنتتەرىنە جانە مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە ءبىلىم بەرۋ اياسىندا ءتاجىريبەلىك, سول سياقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە كەڭ ءمۇمكىندىكتەر اشادى.
ەرعالي ەسەنجولوۆ, سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور.