پۋشكين, شاكارىم جانە... قۇباش

كوپشىلىك جاقسى بىلەدى دەگەنمەن, بارشا جۇرتقا بايان بولعان «دۋبروۆسكي»  حيكاياتى اتاقتى الەكساندر پۋشكيننىڭ  اسا تانىمال پروزالىق شىعارماسى ەكەنىن ەسكە تۇسىرە وتكەنىمىز ارتىق بولماس.  ءبىز اتال­مىش  شىعارماعا  ونىڭ ورىس ادەبيەتىنە تيەسىلى ءتول تۋىندى بولا تۇرا, بەلگىلى ءبىر شامادا قازاق قالامگەرلىگىنە دە قاتىستىلىعى بار ەكەندىگى ورايىندا  ورالىپ وتىرمىز. «دۋبروۆسكي» – پۋشكيننىڭ  كوزى تىرىسىندە جارىق كورمەگەن ءھام اياقتالماعان ەڭبەگى دەپ سانالادى. زەرت­تەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, شىعارمانىڭ سيۋجەتى ءومىر­دە بولعان ناق­تى ادامدار باستان كەشىرگەن شىن وقي­عا­لاردىڭ  جەلى­سىنەن ءتۇ­زىلگەن. ورىس ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا اتالعان حيكايات  (كەيدە رومان دەپ تە اتالادى) ۆلاديمير دۋبروۆسكي مەن ماريا تروەۋكۋروۆا ارا­سىن­داعى  ءسۇيىس­پەن­شى­لىكتى بەينەلەيتىن  ەرەك­شە سي­پاتىمەن دارالا­نا­دى. شىعارما وقي­عاسى ەكى الپاۋىتتىڭ جاۋ­لاسۋ حيكاياسىنان ءور­بىسە دە,  سايىپ كەلگەندە, سول قاس­تاسقان ەكەۋدىڭ  پەرزەنتتەرى باستان كەشىرەتىن شىنايى سەزىمدەر ارقىلى  ما­حاببات يدە­الىن بيىكتەتە تۇسەدى. قازاق ادەبيەتىندە پۋشكين شىعارماشىلىعىن زەي­ىن­دەۋدىڭ ابايدان  باستاۋ الا­تىن  ءداستۇرلى  باعىتىن ءشا­كا­رىم قۇدايبەردى ۇلى  جە­مىس­تى جالعاستىرعانى ءمالىم. حح عاسىر باسىندا شاكارىم  پۋشكيننىڭ «مەتەل», «دۋبروۆسكي» حيكايات­تا­رىن قازاق تىلىنە اۋداردى.  ول «مەتەلدى»  «بوران» دەپ قازاقشالادى. مىڭ سەگىز ءجۇز ون ءبىر جىل شاماسىندا, ون ەكىنشى جىل­مەنەن اراسىندا. ساۆريلو ساگرولۆيچ دەيتۇعىن باي, وتىرعان نيناندى­رىپ قالاسىندا, – دەپ باستالا­تىن «بوران» پوە­ماسى   ال­عاش رەت 1936 جىلى «ادە­بيەت مايدانى» جۋرنالىندا جاريالانعان ەدى. «شاكارىمنىڭ حالىق بىردەن قابىلداعان, جىر ەتىپ ايتىپ, كوشىرىپ وقىعان, بىراق كەشەۋىلدەپ, كىتاپ بەتىن 1924 جىلى عانا كورگەن, ونىڭ ەسەسىنە  اقىن ولىمىنەن سوڭ, 1935 جىلى قايىرا جاريالانعان (باسپاعا شىعارعان بەيسەنباي كەنجەباەۆ) ەڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – «دۋبروۆسكيدىڭ» ولەڭ­مەن جاسالعان اۋدارماسى» دەيدى حالىق جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين. جالپى, شاكارىمنىڭ پۋشكينتانۋعا قوسقان  قوماقتى قولتاڭباسىن ايقىنداي­تىن وسى اۋدارما ەڭبەكتەرىنىڭ ەكپىن تۇسىرە ايتاتىن ەرەكشەلىگى  – پۋشكين پروزاسىنىڭ قازاقشا ولەڭ تىلىمەن سويلەۋى ەدى. جازبايمىن ءدال وزىنشە پۋشكين ءسوزىن, قازاقتىڭ شاعىلدىرار نادان كوزىن. عىلىمنان كوزىلدىرىك كيمەگەن ەل, تۋرالاپ كورە الماس دەپ كۇننىڭ كوزىن, –  دەپ ايتقانىنداي, شاكارىم قۇدايبەر­دى­ ۇلىنىڭ  شىعارمانىڭ قالىپتاسقان جانر­لىق ەرەكشەلىگىن   وقىرماننىڭ قابىلداۋ دەڭ­گەيىن ەسكەرە وتىرىپ ولەڭ سوزگە  ءوز­گەرتكەن  بۇل شىعارماشىلىق ءادىسى  ورتا عا­سىر پوەزياسىنداعى  ءنازيرا ۇلگىسىمەن ۇش­تاسۋلى. ماسەلەن, «ءلايلى-ءماجنۇن» پوە­ماسى  شاكارىم قالامىنان سولاي تۋعان. ەل اۋزىندا جۇرگەن ەسكىلىكتى اڭگىمەلەر ارقىلى نەگىزى قالانعان «قالقامان-مامىر», «ەڭ­لىك-كەبەك», «نارتايلاق پەن ايسۇلۋ»  پوە­ما­لارىن  جاناما  تۇردە  سۋرەتكەرلىك ءادىس­تىڭ وسى ۇلگىسىنە جاتقىزۋعا بولادى. سول سياقتى, ەگەر باستاۋىندا «ا.س.پۋش­كيننەن» دەگەن  سىلتەمەسى بولماسا,  «دۋبروۆسكي اڭگىمەسى» پوەماسىن  دا ورتاق تا­قىرىپتى وزىنشە جىرلاعان كوركەم  تۋىندى دەپ قابىلداۋعا قارسىلىق تۋماس ەدى.    بەلگىلى شىعارمانى  بارشاعا ءمالىم  قارا سوزدىك نۇسقاسىمەن شەندەستىرە قاراعاندا, اتالعان پوەمادا  اقىننىڭ   وي-تىنىسىنىڭ كەڭدىگى سەزىلەتىندىگى,  بايانداۋ-بەينەلەۋ  ادىستە­رىن­دە  ەركىندىككە قول ارتقانى بۇعان  ءبىرشاما نەگىز بەرەدى. ال ولەڭمەن اۋدارىلعان تاجىريبەسى بار «دۋبروۆسكي» ءبىرىنشى رەت قارا سوزبەن قازاقشا قاشان سويلەپ ەدى؟ بۇل قاجەتتىلىك پۋشكيننىڭ قايتىس بولعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى ونىڭ ءۇش تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىن شىعارۋ جوس­پارلانعان كەزدە تۋىنداعان بولاتىن. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى, ا.س.پۋش­كيننىڭ  قايتىس بولعانىنا 100 جىل تولۋىن  اتاپ ءوتۋ جونىندەگى بۇكىلوداقتىق كومي­تەت­تىڭ مۇشەسى  بولعان ساكەن سەيفۋللين  سو­نى­مەن بىرگە, ۇلى اقىن  شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ  رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى مىندەتىن دە اتقاردى, ءسويتىپ, جالپى اۋدارما ساپاسىنا باسشىلىق جا­سادى. ءباسپاسوز اقپاراتىنا سەنسەك, مىسالى, «ەۆگەني ونەگيندى» اۋدارۋ – ءىلياس جانسۇگىروۆكە, ساكەن سەيفۋللينگە,  ءسابيت مۇقانوۆقا جۇكتەلىپتى («كازاحسكيە پوەتى پەرەۆوديات پرويزۆەدەنيا پۋشكينا» // «كازاحستانسكايا پراۆدا»,  11 فەۆراليا, 1936 گ.) بىراق  اتالعان شىعارمانىڭ ءىلياس اۋدارما­سىمەن  ادەبيەت تاريحىنا ەنگەنى بەلگىلى. دەمەك, ساكەن مەن سابيتكە قوسا جۇك­تەلۋىنىڭ سىرى  ءىلياس اۋدارماسىنىڭ ساپا­سىن بىرلەسىپ سارالاۋ ماقساتىنان تۋعان بولسا كەرەك. سونداي-اق, سول جىلدارى وتەباي تۇرمانجانوۆقا – «پولتاۆا», ءما­جيت داۋلەتباەۆقا «مىس سالت اتتى» شىعارمالارىن قازاقشاعا اۋدارۋ تاپسى­رىلىپتى. گازەت جاريالانىمىنان بۇعان قوسا:  «ب.مايلين پەرەۆوديت پوۆەست پۋشكينا  «دۋبروۆسكي» ي رەداكتيرۋەت ستارىي پەرەۆود «كاپيتانسكوي دوچكي», دەگەن جول­داردى وقيمىز. سىرتتاي قاراعاندا, بۇل زەيىن اۋدارۋعا لايىق حابار. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا بويلاماي,     گازەت جاريالانىمىنا سۇيەنگەن كەيبىر ارىپتەستەرىمىز ارەدىكتە «دۋبروۆسكي» پوۆەسىنىڭ قازاقشا اۋدارماسىن بەيىمبەت مايلينگە  تەلىپ قالىپ ءجۇردى.  الايدا, بۇل جاڭساقتىق ەدى.   پۋشكين پروزاسىن اۋدارۋ ءھام رەداكتسيالاۋ جۇمىستارى و باستا بەيىمبەتكە  جۇكتەلۋى  ابدەن مۇمكىن.  بىراق  جازۋشىنىڭ   شىعارماشىلىق زەرتحاناسىن زەردەلەي كەلگەندە ءارى ارناۋلى رەداكتسيا  بارلىق اۋدارمانى 1936 جىلدىڭ شىلدە ايىنان كەشىكتىرمەي باسپاعا تاپسىرۋ  مىندەتىن قويعانىن ەسكەرەر بولساق,  جازۋ­شى­نىڭ مۇنى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىگى بولماعانى انىق.   ويتكەنى, بۇل كەزدە بەيىمبەت تۇڭعىش «امانگەلدى» كوركەم ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازۋ, پىسىقتاۋ ماسەلەلەرىمەن, كينو ءتۇسىرۋ دايىندىعىمەن  كەڭىرەك اينا­لىسقانى, ارا-اراسىندا ن.وستروۆسكيدىڭ «داۋىلدان تۋعاندار» رومانىن اۋدارىپ بىتىرگەنى, ءوزىنىڭ بىرقاتار پوۆەستەرىن اياق­تاعانى بەلگىلى. سونداي-اق, ول ادەتتە  جازىپ نە اۋدارىپ جاتقان كولەمدى  ەڭبەكتەرىنەن الدىن الا گازەت-جۋرنالدارعا ۇزىندىلەر جاريالاپ تۇراتىن. بۇل ونىڭ شىعارماشىلىق  زەرتحاناسىنىڭ ورنىققان بەلگىسى.  بىراق سول كەزەڭدەگى مەرزىمدىك با­سىلىم بەتتەرىنەن «دۋبروۆسكيدىڭ»  ءتار­جىمالانعان نۇسقالا­رى كەزدەسپەيدى. 1936-1937 جىلدارى قازاقستاندا جارىق كورگەن پۋشكين شىعارمالارى ءۇش توم­دىعىنىڭ  400 بەتتەن اساتىن  «پروزالار» دەپ اتالعان ءۇشىنشى كىتابىنا  «دۋبروۆسكي» جانە «كاپيتان قىزى» ەڭبەكتەرى ەندى. ەكى پوۆەستىڭ دە قازاقشا نۇسقاسىن  سول تۇستاعى تانىمال قالامگەر قادىر تاي­شىقوۆ ازىرلەدى. سايىپ كەلگەندە, ورىستىڭ ۇلى جازۋ­شىسىنىڭ ومىرشەڭ شىعارمالارىن قاستەر­لەيتىن كەز كەلگەن كوزى قاراقتى وقىرمان ءتارىزدى, جالپى قازاق  بالاسىنىڭ  ءار كە­زەڭدە ءوز پۋشكينى بولدى. شاكارىمنىڭ ولەڭمەن ورنەكتەگەن «دۋبروۆسكي اڭگىمەسى» كوركەمدىك-جانرلىق وزگەشەلىگىمەن حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى تاريحىنا دەربەس شىعارما رەتىندە ەنسە, ءبىرىنشى رەت قادىر تايشىقوۆ تارجىمالاعان «دۋبروۆسكي»   حي­­كاياتى  دا ون سان وقىرماننىڭ وڭدى  ىقى­­لاسىنا بولەنگەن  وقشاۋ تۋىندى بول­دى. (جالپى الەم حالىقتارىنىڭ پۋشكينگە جۇگىنبەگەنى كەمدە-كەم, ءتىپتى فريدريح ەنگەلستىڭ  ءوزى «ەۆگەني ونەگين» روما­نى­نىڭ  ءبىرىنشى تاراۋىن قارا سوزبەن نەمىس تىلىنە اۋدارعانى تۋرالى دەرەك بار). 1937 جىلدان كەيىن, اراعا ون جىل سالىپ,  1947 جىلى  پۋشكين شىعارمالارى  «اڭگى­مەلەرى» دەگەن اتاۋمەن قازاق تىلىندە جەكە جيناق بولىپ جارىق كوردى. وعان «دۋبروۆسكي» حيكاياتى  ەندى. اتالعان   تۋىندىنى بۇدان كەيىن اقىننىڭ 1949 جىلى شىققان «تاڭدامالى شىعارمالارى» جيناعىنان كەزدەستىرەمىز.  «دۋبروۆسكي» پوۆەسىنىڭ قازاقشالانعان ءتورتىنشى نۇسقاسى  1950 جىلى جەكە  كىتاپ بولىپ شىقتى. سوڭعى ءۇش باسىلىمنىڭ  دا  اۋدارۋشىسى  – ومارعازى وسپانوۆ. اتالعان شىعارما ەلىمىزدە كەيىن دە  بىرنەشە مارتە جارىق كوردى. پۋشكين شىعارماشىلىعىنا دەگەن ءوت­كەن عاسىرداعى وسىناۋ قازاقى ىقىلاستى ءۇس­تىمىزدەگى  جۇزجىلدىقتا  جاڭا قىرىنان  كوردىك. رەسەيدە تۇراتىن قۇباش باتىراشەۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ 2008 جىلى استراحان  قالاسىندا «شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ولەڭدەرى مەن داستاندارىنىڭ قازاقشادان ورىسشاعا اۋدارمالارى» دەگەن قالىڭ كى­تا­بى (546 بەت) باسىلىپ شىقتى.   اۆتور بۇل كىتابىن استراحان, ۆولگوگراد, ساراتوۆ, سامارا, ورىنبور جانە ومبى وبلىس­تارىندا تۇراتىن, انا ءتىلىن ناشار بىلەتىن نەمەسە مۇلدە بىلمەيتىن, بىراق  بىلسەم دەگەن تىلەگى زور  قازاق باۋىرلارىنا ارنا­عا­نىن, جالپى  رەسەي  فەدەراتسياسى قازاق­تارى­نىڭ انا ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋىنە كومەك­تەسەتىن  اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق ماتەريال رەتىندە شىعارىپ وتىرعانىن اتاپ كور­سەتەدى. استراحاندىق ازاماتتىڭ بۇل  ەڭبەگى قازاقستاندىق قالىڭ وقىرمانعا جەتە قوي­ماسا دا,   رەسەيلىك  قانداس اعايىنعا كەڭ تاراپ, ولاردىڭ اراسىندا  شاكارىم ەسىمى مەن شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ  ىسىنە ەلەۋلى  سەپتىگىن تيگىزدى. جوعارى ەكونوميكالىق ءبىلىمى بار, بۋحگالتەرلىك ەسەپ سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى جەمىستى ەڭبەك ەتكەن, استراحان وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ ءما­دەنيەت سالاسىنداعى قۇرمانعازى ساعىرباەۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ  لاۋ­رە­اتى قۇباش سا­بىر­عالي ۇلى باتىرا­شەۆ  2003 جىلدان بەرى اعار­تۋشىلىق, شى­عار­­ماشىلىق جۇ­مىس­تارمەن, اتاپ ايت­قان­دا, پوەزيالىق تۋىن­­دىلاردى قازاق­شادان ورىسشاعا, ورىس­شا­دان قازاقشا اۋدارۋ ىسىمەن  دەندەپ اي­نا­لىسىپ كەلەدى. 2004 جىلى ەكى تىلدە «كو­ڭىل سىرى – زاتاەننوە جەلانيە» دەپ اتالاتىن ولەڭ­دەر جيناعى جارىق كوردى,  2005 جىلى اباي قۇنان­باەۆتىڭ ولەڭدەرى مەن پوەما­لارىن ورىس تىلىنە, 2006 جىلى راسۋل عام­زا­توۆتىڭ ولەڭدەرى مەن پوە­ما­لارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ,   ەكى كىتاپ  شىعاردى. استراحان قازاقتارىنىڭ «جولداستىق» قوعامدىق ۇيى­مىنىڭ قولداۋىمەن شاكارىم شىعارمالارىن  ەكى تىلدە, قا­زاق­شاسى مەن ورىس­شا­سىن ءبىر بەت­كە قاتار  ورنالاس­تى­را وتى­رىپ جاريا­لاعان ق.س.باتىرا­شەۆ اقىن تۋ­ىندىلارىن نەگىزىنەن  1988  جىلى «جازۋ­شى» جانە «جا­لىن» باسپالارى شىعارعان  كىتاپ­تار­داعى ماتىندەر بويىنشا ءازىر­لە­گە­نىن ايتادى. «دۋبروۆسكي اڭگى­مەسى» دە سونىڭ ىشىندە. مىنە, شاكارىم ءسوزى: «جەر اينالماي تۇرمايدى دۇنيە جاي, كەلەر, كەتەر ادامزات ءىز قالدىرماي. سول وتكەن كوپ زاماننىڭ ءبىر كەزىندە, بولىپتى تروەكۋروۆ دەگەن ءبىر باي.   وسى باي رۋسيانىڭ شەتىندە ەكەن, كۇنباتىس زاگرانيتسا بەتىندە ەكەن. ولشەۋسىز جەر, ساناۋسىز اقشاسى كوپ, سويتسە دە تاعى جۇتپاق نيەتىندە ەكەن». استراحاندىق قۇباش اقىن مۇنى بىلاي اۋدارادى: «ۆ ميرە ۆراششەنيۋ زەملي نە بۋدەت كونتسا, چەلوۆەچەستۆو پريحوديت, ۋحوديت بەز سلەدا. ا ۆوت ۆ تو داۆنىم-داۆنو پروشەدشەم ميرە جيل نا زەملە تروەكۋروۆ س نەسچەتنىم بوگاتستۆوم توگدا.   ەتوت بوگاتىي چەلوۆەك جيل نا وكراينە, روسسي, نا ەە ساموي زاپادنوي گرانيتسە. حوتيا يمەل بەزمەرنۋيۋ زەمليۋ, بەسسچەتنىە دەنگي, وت جادنوستي مەچتال بىت بوگاتىم ەششە». ادەبيلىگىنەن اۋەسقويلىعى باسىمداۋ تۇرعان  بۇل جولداردىڭ كوركەم سىرىن  سارالاپ, بىتكەن ىسكە بەيىم سىنشىلىق كور­سەتۋگە بولاتىنى ءسوزسىز. دەگەنمەن, وسى اۋەس­قويلىقتىڭ استارىنان  قازاقتىڭ  ءشا­كارىم­دەي اقىنىنىڭ   كولەمدى  ءسوز مۇراسىن  ورىس ورداسىندا جۇرگەن قانداس اعايىنعا سولار جاقسىراق تۇسىنەتىن تىلدە  شاماسى كەلگەنشە  ءتارجىمالاپ بەرگەن قۇباش سىندى ازاماتتىڭ قابىلەت-قارىمىن كورمەۋگە, جال­پى,  شىعارماشىلىق  ەڭبەگىن ەسكەرمەۋگە بول­ماس  ەدى.  «عاسىرلار بويى رەسەي اۋما­عىندا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاعى  بۇل شىعارمالاردى وقي وتى­رىپ, قاتار تۇرعان قازاقشا ءماتىندى كورىپ, ءوز ءتىلىنىڭ مادەنيەتى تۋرالى ويلانسا,  قازاق ءتىلىنىڭ  بايلىعىن, قازاق ءسوزىنىڭ تەرەڭدىگى مەن  سۇلۋلىعىن سەزىنسە  دەگەن وي مەنى اۋدارما ونەرىنە الىپ كەلدى»,  دەيدى ول كىتاپ العىسوزىندە. البەتتە, اۆتوردىڭ بۇل سوزدەرىن «ولەڭگە اركىمنىڭ دە بار تالاسى» بولاتىندىعىمەن بايلانىستىرا قاراساق,  پۋشكين مۇراسىنا قاتىستى دا وسىنداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.  كەز كەلگەن قازاق قالامگەرىنىڭ تىڭداۋشى-وقىرمانعا تەرەڭدەتە تانىتاتىن  ءوز پۋشكينى  بار ەكەندىگىن  العاش رەت ۇلى اباي قۇنانباەۆ تەڭدەسسىز تۋىندىلارىمەن دالەلدەدى. وسى تانىم جولىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى («دۋبروۆسكي اڭگىمەسى», «بوران») جەمىستى جالعاستىرىپ,   احمەت باي­تۇر­سىنوۆ («ات», «دانىشپان اليكتىڭ اجالى», «بالىقشى مەن بالىق», «التىن اتەش») جانە باسقا قالامگەرلەر  ودان ءارى  تەرەڭدەتتى. ۋاقىت وتە كەلە,  اۋدارما قاناتىنداعى   كەلەسى تەگەۋرىندى توپ  تىڭ  تارجىماسىمەن پۋشكين مۇراسىن جاڭا  ۇرپاققا جەتكىزدى.   اس­ترا­حاندىق قۇباش باتىراشەۆتىڭ  دە اۋ­دا­رۋشى­لىق-شىعار­ماشىلىق  تالپىنىسىن سول تا­نىم تەڭىزىنە قوسىلعان ءبىر تامشى دەسە جاراسار ءسىرا. سەرىكقالي بايمەنشە, «ەگەمەن قازاقستان». ماسكەۋ–استراحان–ماسكەۋ.