تمد كەڭىستىگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن, رەسەيمەن بىرگە كەدەن وداعىن قۇرعان بەلارۋس جۇرتى قونىسى ىرگەلەس جاتپاسا دا, پەيىلى جاعىنان قازاق ەلىمەن دوس كوڭىلى, ىنتىماقتاستىعى بار ەل. تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەن 20 جىلدىڭ ىشىندە ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءجىبى ءبىر تۇيىندەلمەي, قايتا ەكى اراداعى بارىس-كەلىس جيىلەي تۇسكەن. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز عالامتور ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ا.سميرنوۆپەن سۇحباتتاسقان ەدى.
– اناتولي ۆلاديميروۆيچ, مامىر ايىنىڭ سوڭىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكونىڭ ەلىمىزگە ساپارى جوسپارلانىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس جىلناماسىنا كوز جۇگىرتسەك, ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى تاريحي مازمۇندى بولعانىنا جانە سونداي قالىپتا جالعاسىپ جاتقانىنا كوزىڭىز جەتەدى. بۇعان ەكونوميكا كورسەتكىشتەرىن, عىلىم, مادەنيەت, تۋريزم جانە سپورت سالالارىنداعى جەتىستىكتەردى جاتقىزۋعا بولادى. قاي سالانى الىپ قاراساق تا, ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس اياسىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىن بايقايسىز. ارينە, بۇل قۋانتارلىق جاي. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز تەك ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ سالماقتى شارتتىق-قۇقىقتىق دەرەكقورىن قۇرۋمەن قاتار, بولاشاقتىڭ ناقتى باسىم باعىتتارىن انىقتاي بىلدىك. مۇنداي قارقىندىلىق ەكى ەل فورماتىمەن عانا شەكتەلمەي, كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دا ويداعىداي سەرپىندىلىكتى كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇگىن قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ ەڭ بەلسەندى مەملەكەتتەر بولىپ تابىلاتىنى بارشاعا ايان – بۇۇ, ەقىۇ, تمد ۇيىمدارىنداعى مۇشەلىكتەن بولەك, ەۋرازەق, ۇقشۇ سەكىلدى ۇيىمداردا دا ءوزارا ىقپالداستىق دامۋدا.
وسى جىلدار ىشىندە ءبىز ىنتىماقتاستىقتى ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, ءبىر-بىرىمىزگە جاردەم كورسەتۋدى ۇيرەندىك. وسىلايشا, ءوز كەزىندە بەلارۋس 2005-2007 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىنە سايلانۋ كانديداتۋراسىن قولدادى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ 2010 جىلى ەقىۇ توراعالىعى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا قازاقستاندىقتار بەلورۋستاردان دوستىق قولداۋ تاپتى. ءوز كەزەگىندە, قازاقستان مينسكىگە اوسشك جانە شىۇ ۇيىمدارىندا باقىلاۋشى مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋگە كومەگىن تيگىزۋدە. ال ورىندالعان جۇمىستاردىڭ جەمىسىن كورگەن ساتتە, مۇنداي ارەكەتتەردى ءبىر-بىرىنە تەك قانا بەرەكە مەن تابىس تىلەيتىن شىنايى سەرىكتەستەر عانا جاساي الاتىنىن تۇسىنەسىڭ. وسىنداي وڭ نيەت ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنداعى قارىم-قاتىناستاردا كورىنىسىن تابۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز بىرلەسە وتىرىپ, كەدەن وداعى اياسىندا تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن الماسۋىنا جول اشۋ ءۇشىن, قاجەتتى شارتتار بويىنشا قىزۋ جۇمىس ۇستىندەمىز. قازاقستان پرەزيدەنتى جولداۋىندا كەدەن وداعى – ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مىندەتتەرىن شەشەتىن وتە سىندارلى جانە ناقتىلى جوبا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي ەكى ەلدە دە ونەركاسىپتىڭ دامۋ قارقىنى جاقسى ەكەنىن اتاۋ قاجەت. ال, بۇل ۇزاق مەرزىمدى ەكىجاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ سەنىمدى نەگىزى بولىپ تابىلادى.
1996 جىلدان باستاپ قازاقستاندىق-بەلورۋستىق ۇكىمەتارالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ اياسىندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا ىقپالداستىق جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. 1999 جىلعى كەلىسىمدى جالعاستىرا وتىرىپ, 2009-2016 جىلدارعا ارنالعان قر مەن بر اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى ساتتەن باستاپ ەكى ەلدىڭ ساۋدا اينالىمى توقتاۋسىز وسۋدە. اتاپ ايتساق, 2010 جىلى قر مەن بر-ءدىڭ ءوزارا ساۋدا اينالىمى 867,2 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى, بۇل 2009 جىلدان 2,2 ەسەگە ارتىق. وسى كەزەڭدە بەلورۋستىق ەكسپورت 463,5 ملن. اقش دوللارىن قۇراپ, 47,9 پايىزعا ءوستى, ال قازاقستاندىق ەكسپورت 5,4 ەسەگە ءوسىپ, 403,7 ملن. اقش دوللارىنا جەتتى. دەمەك بۇگىنگى كۇندە ەكىجاقتى ساۋدا تەپە-تەڭ نەگىزدە دامىپ كەلەدى.
وعان ءىرى كومپانيالاردىڭ وكىلدىكتەرى, بەلارۋستىڭ ساۋدا ۇيلەرى, بىرلەسكەن كاسىپورىندارى كىرەدى.
– بەلارۋستە ماشينە جاساۋ, راديوەلەكترونيكا, اگرووندىرىستىك كەشەندەر جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسىلاردىڭ ىشىندە قانداي سالالار بويىنشا بەلارۋسپەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى؟
– بەلارۋس ەلىنىڭ ءبىرشاما دامىعان ونەركاسىپ, اۋىلشارۋاشىلىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ءترانزيتتى الەۋەتى بار. قازىرگى كەزدە بەلارۋستىڭ ونەركاسىبىنە ءماشينە جاساۋ كەشەنى, ستانوك, اۆتوكولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جاساۋ, مەتاللۋرگيا, راديوتەحنيكالىق جانە وپتيكا-مەحانيكالىق ونەركاسىپ, اسپاپ جاساۋ كىرەدى. ال قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ناقتى وسى بەلورۋستىق تەحنيكا قولدانىلادى. سەبەبى ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلارعا بۇل تەحنيكا تانىس, ەڭ باستىسى – باعا جاعىنان قولجەتىمدى. ونەركاسىپ سەكتورىمەن قاتار, بەلورۋسسيادا اگرارلىق سالا دا جاقسى دامىعان. بر اۋىلشارۋاشىلىق وندىرۋشىلەرىنىڭ الۋان ءتۇرلى ونىمدەرى قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ دە نازارىن اۋدارىپ وتىر.
بەلورۋستىق عىلىمنىڭ ءوندىرىسكە قاجەتتى ناقتى باعىتى بار ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرمەن 300 ۇيىمدا شامامەن 30 مىڭ ادام اينالىسادى. قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن زەرتتەمەلەر سالاسىندا جىل سايىن 30-35 مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلادى. بەلارۋس فيزيكا, ماتەماتيكا, جاڭا ماتەريالدار, ەەم ءۇشىن باعدارلامالىق ونىمدەر سالالارىندا ىرگەلى ماسەلەلەردى زەرتتەۋدىڭ الەمدىك كوشباسشىلارى قاتارىنا كىرەدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتەرىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى دا ءوزارا قىزىعۋشىلىقتى وياتادى. بەلارۋس ەۋروپا وداعىنىڭ شىعىس شەكاراسىندا ورنالاسقاندىقتان, قازاقستاندىق ونىمدەردى ەو مەملەكەتتەرىنە ەكسپورتتاۋدىڭ ءدالىزى دەسەك, ءوز كەزەگىندە قازاقستان قىتاي, وزبەكستان, تۇركىمەنستان, موڭعوليا سياقتى ءىرى مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس بولعاندىقتان, بەلورۋستىق ونىمدەردى ورتالىق ازيا ايماعىنا تاسىمالداۋدىڭ ءتيىمدى ايماعى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق قىتاي مەن ەۋروپا ارالىعىندا تاسىمالداناتىن جۇكتەردىڭ باسىم بولىگى قازاقستان مەن بەلارۋس اۋماقتارى ارقىلى وتەتىندىكتەن, ترانزيتتىك دالىزدەردى ءوزارا قولدانۋ دا وتە وزەكتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازىرگى كەزدەگى وزەكتى مىندەتتەرى مەن ماقساتتارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, بەلارۋستىڭ جوعارىدا اتالعان الەۋەتى قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىندە تابىستى جالعاسىن تابۋى ىقتيمال. 2010 جىلعى جانە اعىمداعى جىلداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى تالداساق, بەلارۋستىڭ قازاقستانمەن بارلىق دەرلىك باعىتتاردا ىنتىماقتاستىق جۇرگىزۋگە قىزىعۋشىلىعىن تانىتىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان قازاقشا برەندپەن بەلورۋستىق تراكتوردى جاساپ شىعارادى. وعان سۇرانىس وتاندىق نارىقپەن شەكتەلمەي, كورشىلەس ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن دە قامتيدى, مۇنى جالعاستىرۋ قاجەت. ماسەلەن, بەلورۋستىق ليفتتەر قازاقستاندىق تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىندا ءساتتى قولدانىلۋدا. بەلورۋستىق ونەركاسىپتى تولىقتىرا تۇسەتىن بىرقاتار ۇسىنىستار دا بار. ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستانداعى مۇناي-حيميا كەشەنىندەگى, وڭدەۋ جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى ءداستۇرلى كاسپورىندار تۇر. قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ەلدە بەلورۋستىق كاسىپورىنداردىڭ 23 قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, 30 بىرلەسكەن كاسىپورىن, 6 ساۋدا ءۇيى, بەلورۋستىق مەكەمەلەردىڭ ءبىرشاما وكىلدىكتەرى مەن ديللەرلەرى بار. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندىق بيزنەس بەلارۋستە جوق دەسەك تە بولادى. ال, قازىر قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بەلارۋستىڭ نارىعىنا كىرۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىگى بولىپ تۇر.
– بەلورۋسسيا نارىعىندا قازاقستاندىق بيزنەستىڭ جوقتىعىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– قازاقستاننىڭ بەلارۋستكە ءبىرقاتار نارسەلەردى ەكسپورتتايتىنىن اتاعىم كەلەدى. وسىعان قاراماستان, بەلارۋستە بىردە-ءبىر قازاقستاندىق ساۋدا وكىلدىگى نەمەسە ءىرى ساۋدا ءۇيى جوق. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر بەلسەندىرەك بولۋى كەرەك, تەك ساتۋمەن شەكتەلمەي, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋعا ۇمتىلىس جاساۋى قاجەت.
مينسكىدە 2002 جىلدان باستاپ «استانا-ەكسيمبانك», ال قازىر بتا بانكى قىزمەت ىستەيدى. ونىڭ كاپيتالى 100 پايىز قازاقستاندىق بولىپ تابىلادى. بانك قاراجاتى قازاقستان كومپانيالارىنىڭ بەلورۋستىق كومپانيالارمەن شارت جاساۋىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى. بانك بەلورۋستىق بانكتەر اراسىندا تابىستىلىق جانە نەسيەلىك بەلسەندىلىك پوزيتسيالارى بويىنشا الدىڭعى قاتارعا شىقتى, «ۇزدىك جىل كاسىپكەرى» رەسپۋبليكالىق كونكۋرستىڭ «كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى ۇزدىك بانك» نوميناتسياسىندا لاۋرەات اتاندى.
قازاقستاندىق كاپيتال ءۇشىن بەلورۋستىق نارىققا وتىن-ەنەرگەتيكالىق, اسكەري-وندىرىستىك كەشەنى, جەڭىل ونەركاسىپ, ماشينەجاساۋ, بانك جۇيەسى جانە ت.ب. سالالارعا ەنىپ, جۇمىس جاساۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگى بار. بەلارۋستىڭ رەسمي جانە ىسكەر ورتالارى, ءبىزدىڭ ايماق جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسۋلەرىمىز بەلورۋستىق تاراپتىڭ قازاقستاندىق ينۆەستيتسيالاردى قابىلداۋعا قىزىعۋشىلىعىن بىلدىرەتىنىن كورسەتتى. ءوز جاعىنان بەلورۋستار قازاقستاندىق جوبالارعا قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر.
ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق دامۋىنا قوسىمشا قارقىندىلىق بەرۋ ءۇشىن, سونداي-اق كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى اياسىندا اعىمداعى جىلدىڭ 6 مامىرىندا برەست قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنداعى قۇرمەتتى كونسۋلدىعىنىڭ رەسمي اشىلۋى سالتاناتتى تۇردە ءوتتى. كونسۋلدىق برەست وبلىسىنان بولەك گرودنو جانە گومەل وبلىستارىنا قىزمەت كورسەتەتىن بولادى. ال نەگىزگى مىندەتى – قازاقستان مەن بەلارۋس اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا اتسالىسۋ بولىپ تابىلادى.
– ءسىز بەلارۋستەگى عىلىمنىڭ دامۋى تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىندا بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق قالاي دامۋدا؟
– 2007 جىلدان باستاپ عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى قازاقستاندىق-بەلورۋستىق كوميسسيا قىزمەتىن اتقارىپ جاتىر. وتكەن جىل مەن اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە عانا ءبىرتالاي كەزدەسۋلەر مەن ءىس-شارالار وتكىزىلدى. ولاردىڭ بارلىعىن تىزبەلەپ ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, ەكى ەل عالىمدارى اراسىندا تىعىز بايلانىس ورنادى دەپ ايتا الامىن. بەلورۋستىق تاراپ ەنەرگيا تاسىمالداۋشى, عارىشتىق جانە تاعى باسقا جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جۇيەلى ينۆەستيتسيالىق جوبانى سىيعا تارتتى. بۇل جۇيە ەندىرىلىپ, مەديتسينا, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ت.ب. سالالاردا ءساتتى قولدانىلۋى مۇمكىن.
– بەلارۋس پەن قازاقستاندى قاشاندا تىعىز دوستىق پەن مادەني قاتىناستار بايلانىستىراتىن. ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋىنىڭ ءوزى ولاردىڭ نىعايۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزىپ جاتقان شىعار.
– جالپى, بۇل سۇراق – ريتوريكالىق. ارينە, اسەرىن تيگىزەدى. بارلىعى سونشالىقتى ءوزارا بايلانىسقانى سونداي, ولار ءبىرىن-ءبىرى تۋىنداتادى. اتاپ ايتقاندا, 2009 جىلى مينسكىدە قازاقستاننىڭ بەلارۋستەگى ءمادەني كۇندەرى تابىستى وتسە, بىلتىرعى جىلى استانادا بەلارۋستىڭ قازاقستانداعى مادەني كۇندەرى بولدى. بەلورۋستىق قوعامدى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزبەن, سالت-داستۇرىمىزبەن جاقىنىراق تانىستىرۋ ماقساتىندا ەلشىلىك تۇراقتى تۇردە ءارتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزىپ وتىرادى.
ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا شەتەلدەرمەن دوستىق جانە مادەني بايلانىستار جونىندەگى بەلورۋستىق قوعام ۇلكەن ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. مينسك قالاسىنىڭ دوستىق ۇيىندە تۇراقتى تۇردە قازاقستاندىق جازۋشىلارعا, قازاق حالقىنىڭ مۋزىكاسىنا, ونەرىنە, سالت-داستۇرىنە جانە مادەنيەتىنە ارنالعان كەشتەر وتكىزىلىپ وتىرادى. مىسالى, مامىردىڭ باسىندا مينسكىدە ايگىلى بەلورۋستىق اقىن ن.مەتليتسكي اۋدارعان اباي قۇنانباەۆ ولەڭدەرىنىڭ بەلورۋس تىلىندەگى «ستەپنوي پروستور» كىتابى شىقتى. جاقىن ۋاقىتتا ەلشىلىك ونىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
سونىمەن قاتار, ءساۋىردىڭ سوڭىندا مينسكىدە رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, بەلارۋس مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ا.انيسيموۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ ءسۇيەمەلدەۋىمەن ايگىلى قازاقستاندىق سكريپكاشى م.بيسەنعاليەۆتىڭ كونتسەرتى ءوتتى. قازاقستاننىڭ وكىلدەرى «ليستوپاد» حالىقارالىق كينوفەستيۆالى مەن «سلاۆيان بازارى» حالىقارالىق مۋزىكالىق فەستيۆالىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى.
بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى, ەلشىلىك مەرەيتويعا ارنالعان كوپتەگەن ءىس-شارالاردى جوسپارلاپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ماۋسىمنىڭ باسىندا قازاقستاندىق جانە بەلورۋستىق ارتىستەردىڭ قاتىسۋىمەن دوستىق كونتسەرتى وتەدى, مينسك قالاسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەكتەبىندە «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە – 20 جىل» كونكۋرسى جاريالاندى. كۇزدە ءبىزدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى جانە اتالعان تاقىرىپتى اشاتىن فوتوكورمەنى وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سوندىقتان دا اتالعان ءىس-شارالاردى وتكىزۋ بەلورۋستىق قوعامنىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحى, باي داستۇرلەرى جانە وزگە دە سالتتارىمەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.