ەلىمىز جيىرما جىلدىق تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى تاعى ءبىر اسۋدى العالى وتىر. ول اسۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بىرلىگىن كۇشەيتۋ, ءبىرىن-ءبىرى قولداۋىن قامتاماسىز ەتۋ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, مادەني, ونەر-ءبىلىم سالالارىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتتارىن كوزدەيتىن, 1969 جىلى ماروككونىڭ رابات قالاسىندا وتكەن يسلام الەمى ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ءى يسلام ءماسليحاتىندا قۇرىلعان بۇل ۇيىمنىڭ الەمدىك ساياساتتا, ەكونوميكادا الار ورنى ۇلكەن.
«ءبىز باتىس پەن يسلام الەمى ۇنقاتىسۋىن نىعايتۋ بويىنشا باستاما كوتەردىك. يكۇ-عا توراعالىق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ازيالىق ۆەكتورىن كۇشەيتۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا.
وسى توراعالىق قالاي جۇزەگە اسىرىلماقشى؟ توراعالىق بارىسىندا قازاقستان قانداي ۇستانىمداردى باسشىلىققا الماقشى؟ دۇنيە ديدارىنداعى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن قوساتىن ۇيىمعا جەتەكشىلىك جاساۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى نەدە؟ «ەقىۇ-عا توراعالىعىمىز تابىستى بولعانىن ءبارىمىز كوردىك. ەندى يكۇ-عا توراعالىعىمىزعا قالاي دايىندالىپ جاتقانىمىزدى جازبايسىزدار ما؟» دەۋشى وقىرماندارىمىز دا از ەمەس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆتىڭ جاڭا دا جاۋاپتى جۇمىسقا كىرىسكەلى بەرگى باسپاسوزگە بەرگەن العاشقى سۇحباتىندا وسى جايلار اڭگىمە ەتىلەدى.
– قۇرمەتتى ەرجان حوزە ۇلى! كاسىبي ديپلومات بولعاندىقتان ءسىز كوپتەگەن جىلدار بويى ەلدەن جىراقتا ءجۇردىڭىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى وكىلى, اۆسترياداعى ەلشى, ەلىمىزدىڭ ۆەنا قالاسىنداعى حالىقارالىق ۇيىمدار جانىنداعى تۇراقتى وكىلى قىزمەتتەرىن اتقاردىڭىز. ەلدەگى ءباسپاسوز بەتىندە, تەلەارنالار ەكراندارىندا كوپ كورىنە قويعان جوقسىز. 2005 جىلى نيۋ-يوركتە, 2009, 2010 جىلدارى ۆەنادا جولىعىسقانىمىز, از-كەم ءسويلەسكەنىمىز بولماسا, وزىڭىزدەن سۇحبات الۋعا كەلىپ وتىرعان مەن دە ءسىزدى جاقىن بىلەمىن دەي المايمىن. گازەت وقىرماندارىنىڭ دا ءوزىڭىزدىڭ ءومىربايانىڭىزبەن جاقىنىراق تانىسقىسى كەلۋى زاڭدى. ءسىز شىعىستانۋشى-تاريحشى ماماندىعىن قالاي تاڭداپ ەدىڭىز؟
– مەنىڭ ماماندىق تاڭداۋىما شىعىس ەلدەرىنىڭ تاڭ-تاماشا قالدىرارلىق تاريحى, بۇگىنگى زامانعى سيپاتىنىڭ بىرەگەيلىگى, سونداي-اق ءتىل بىلۋگە قۇمارلىق شەشۋشى اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. مەن ديپلوماتياعا دا شىعىستانۋشى-تاريحشى بولعاندىقتان كەلدىم. لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا نەگىزىنەن ءدال عىلىمدارمەن شۇعىلدانۋ ءداستۇرلى تۇردە قۋاتتالاتىنىنا قاراماي تۇسكەن بولاتىنمىن.
– اتا-اناڭىزدىڭ ماماندىعى قانداي ەدى؟
– اكەم ماسكەۋدىڭ باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. انام گەومەتريا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەدى.
– پرەزيدەنتتىڭ ءسىزدى مينيستر ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىعى شىققاندا ءبىراز ادام اكەڭىزدىڭ اتىنا نازار اۋداردى دەپ ويلايمىن. حوزە – قازاق ەسىمىنىڭ وزگەرتىلىپ جازىلىپ كەتۋى مە, الدە...
– پاپام 1937 جىلى تۋعان. ول كەزدە يسپانيادا ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان عوي. حوسە دياس دەگەن رەۆوليۋتسيونەر كومينتەرن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولعان. يسپان كومپارتياسىن باسقارعان. اتام ۇلىنىڭ اتىن سول كىسىنىڭ قۇرمەتىنە قويعان ەكەن.
– شىعىستانۋ ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىردى؟
– بۇل عىلىم شىعىس ەلدەرىنىڭ تاريحىن, ەكونوميكاسىن, ادەبيەتىن, تىلدەرىن, دىندەرىن, ونەرىن, فيلوسوفياسىن, ەتنوگرافياسىن, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەت جادىگەرلىكتەرىن زەرتتەيتىن پاندەردىڭ تۇتاس جيىنتىعى عانا ەمەس. شىعىستانۋ – ويلاۋدىڭ وزىندىك جۇيەسى, ول وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا بايۋىنا سەپتەسەتىن جايلاردى تاۋىپ, قولدانبالى مىندەتتەردى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدى قاراستىرادى. ونىڭ ۇستىنە شىعىستانۋ سالىستىرمالى تۇردە العاندا جاس عىلىم, الەمنىڭ اناعۇرلىم دامىعان ەلدەرىنىڭ سىرتقى ساياسي مۇددەلەرى تۇرعىسىندا قالىپتاسقان عىلىم, مەن بۇل ماماندىققا وسى جاعىنان دا قىزىقتىم.
وسى زامانعى ديپلوماتقا قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ بارلىق سالالارىنان ءبىلىمدى بولۋ قاجەت. تەك ءبىلىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز, سول ءبىلىمدى باسقا دا تەتىكتەرمەن قوسا ناقتى ىستە پايدالانا ءبىلۋ دە كەرەك.
كوپتەگەن شەتەلدىك ءىسساپارلار كەزىندە, سونداي-اق قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى, ۆەناداعى ەلشى قىزمەتىندە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەكتەبى ماعان ديپلوماتيالىق, قوعامدىق-ساياسي, ىسكەرلىك جانە اكادەميالىق ورتادا, ءاسىرەسە, اراب ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ اراسىندا بايلانىس ورناتىپ, تىلەكتەستەر, دوستار تابۋعا كومەكتەستى. اعىلشىن, اراب تىلدەرىن مەڭگەرگەنىم باتىس جانە شىعىس ادەبيەتىن ءتۇپنۇسقادان وقۋعا, باسقا ەلدەردىڭ تاريحىن, ءمادەنيەتىن, ءداستۇرلەرىن تەرەڭىرەك تانۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. ماماندىق تاڭداۋدا دا, سول ماماندىقتى وقىتاتىن وقۋ ورنىن تاڭداۋدا دا قاتەلەسكەن جوقپىن دەپ ويلايمىن.
– ءسىز كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى تۇراقتى وكىلى بولدىڭىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى الار ورنى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى اشىق ءارى بەيبىتسۇيگىش ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى, بۇۇ-عا مۇشە بولعالى ەلىمىز ۇلتتاردىڭ جاھاندىق قوعامداستىعىنا ويداعىداي كىرىگىپ قانا قويعان جوق, سول ورتادان لايىقتى ءارى ەلەۋلى ورىن دا الا ءبىلدى. قازاقستان بۇگىندە وسى زاماننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋدە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى ارىپتەسى, ءبىز قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىنەن ازىق-ءتۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەيىنگى كوپتەگەن باستامالارعا بەلسەنە قاتىسۋدامىز.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا قازاقستان ۇسىنعان حالىقارالىق باستامالاردىڭ اراسىنان مەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەس وتكىزۋ, ورتالىق ازيا بىتىمگەرشىلىك باتالونىن (تسەنترازبات) قۇرۋ, بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن ارناۋلى باعدارلاماسىن (سپەكا) بەلگىلەۋ, ارال مەن سەمەي پوليگونىنىڭ ەكولوگيالىق اپات ايماعىن ساۋىقتىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق باعدارلاماعا قوزعاۋ سالۋ, 29 تامىزدى – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي پوليگونى جابىلعان كۇندى – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ سياقتى شارالاردى بولە اتار ەدىم.
پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قوسقان ۇلەسى اسا اۋقىمدى. قازاقستاننىڭ تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى كوشباسشىلىعى بارشاعا بەلگىلى. ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق بەيبىتسۇيگىش ساياساتتى كورەگەندىكپەن ۇستانۋى ءبىزدى وسىندايلىق ابىرويعا بولەپ وتىر.
ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن سارابدالدىقپەن جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان ءوز دامۋىندا قوماقتى تابىستارعا قول جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ترانزيتتىك مەملەكەتتەر اراسىنداعى دامۋدىڭ تابىستى مودەلى دەپ تانىلدى. ەكونوميكاداعى جارقىن جەتىستىكتەرىمىز ساياسي الەۋەتىمىزدى نىعايتىپ, ءوزىمىزدىڭ وڭىردە عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەنادا دا بارعان سايىن بەلسەندى, دەربەس ءرول اتقارۋعا الىپ كەلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىق ەتۋى, تالايدان شاقىرىلماعان ءسامميتتى وتكىزۋگە, وندا تاريحي استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋعا قول جەتكىزۋى وسىنىڭ ايعاعى.
– ءسىز ماماندىعىڭىز بويىنشا ارابتانۋشىسىز. مينيستر رەتىندە تانىستىرۋعا كەلگەنىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ءبىز وتكەن جىلى ەۋروپالىق ماسەلەلەر بويىنشا جاقسى جۇمىس ىستەدىك. قازىر اراب ماسەلەسىمەن اينالىسۋعا تۋرا كەلەدى. ول يسلام الەمىندەگى قازاقستاننىڭ بەدەلىن نىعايتۋعا ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىن», دەگەن بولاتىن. ارينە, مينيستر قىزمەتىنە ماماندىعىڭىزعا بايلانىستى تاعايىندالماعانىڭىز بەلگىلى عوي, سوندا دا بۇل تاعايىنداۋ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىمدىقتاردا جەكەلەگەن وزگەرىستەر بولادى دەپ شامالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شىعار. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟
– بىردەن-اق مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ ايتايىن: قازاقستان الداعى كەزدە دە ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن كوپ ۆەكتورلى ەتىپ جۇرگىزۋدى جالعاستىراتىن بولادى. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا سىرتقى ساياساتتاعى ازيالىق ۆەكتوردىڭ كۇشەيتىلەتىنىن اتاپ ايتقانىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. مۇنىڭ ءوزى ابدەن ورىندى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ, شىۇ, يكۇ سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارداعى توراعالىعى, اسىرەسە, الەمدەگى, ونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى كەيىنگى كەزدە ورىن العان وقيعالاردى ەسەپكە العاندا, ەلىمىزدىڭ الدىنا ءوڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, سونداي-اق ءوزىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولىمىزدى كۇشەيتۋ ىسىندە جاڭا مىندەتتەر قويادى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ يسلام الەمى مەن باتىستى جاقىنداتۋ جونىندەگى باستاماسى ەرەكشە ماڭىزدى.
پرەزيدەنتتىڭ جوعارى سەنىم كورسەتۋى ماعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن العا جىلجىتۋ جونىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. مەن باسقاراتىن ۆەدومستۆو قازاقستاننىڭ شەتەلدەرمەن ەكىجاقتى, سونداي-اق كوپجاقتى حالىقارالىق قاتىناستارىنا تىڭ تىنىس بەرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن دە جاسايتىن بولادى.
– وقىرماندارىمىز ءۇشىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ ءمانىن, قازاقستاننىڭ وعان توراعالىعى قالاي اتقارىلاتىنىن تۇسىندىرە ايتىپ بەرسەڭىز.
– يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى مۇشە ەلدەرىنىڭ سانى جونىنەن بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ۇيىم. وعان 57 ەل مۇشە. يكۇ-نىڭ قىزمەتى سان قىرلى. ونىڭ قۇرىلىمىندا 26 ورگان مەن ينستيتۋت بار. ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى ونىڭ ءتۇبىرلى قۇجاتىندا – جارعىسىندا تياناقتالعان. ۇيىم ءبۇگىندە شامامەن 1,6 ميلليارد ادامنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان مۇسىلمان الەمىنىڭ ورتاق مۇددەلەرىن حالىقارالىق ارەنادا قورعاۋعا, قولداۋعا, ۋممانىڭ الدىنان شىعىپ وتىرعان جاڭا قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن سول مەملەكەتتەردىڭ كۇش-جىگەرلەرىن ۇيلەستىرىپ, ءبىر ىزگە سالىپ وتىرۋعا ءتيىستى. يكۇ, مۇشە ەلدەردى ءدىني بىرتەكتىلىگىنە بايلانىستى بىرىكتىرگەنىمەن, ءدىني قۇرىلىم بولىپ تابىلمايتىنىن باسىن اشا ايتقىم كەلەدى. بۇل جايىندا يكۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى باس حاتشىسى ەكمەلەددين يحسانوگلۋ دا بىرنەشە رەت مالىمدەگەن.
پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تالاي رەت ايتقانىنداي, مۇسىلمان ەلدەرىمەن كوپقىرلى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى. ءبىز – زايىرلى مەملەكەتپىز, سونىمەن بىرگە ءبىز مۇسىلمان ۋمماسىنىڭ اجىراعىسىز بولىگىمىز. سوندىقتان دا قازاقستان يسلام الەمىندە بولىپ جاتقان ساياسي-ەكونوميكالىق جانە ءمادەني-گۋمانيتارلىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى اتسالىسۋ ءۇشىن 1995 جىلى يكۇ-عا مۇشەلىككە ءوتتى. وسى 16 جىلدىڭ ىشىندە استانا ۇيىم ينستيتۋتتارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزە الدى. يكۇ-داعى ءبىزدىڭ پوزيتسيالارىمىزدى ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسىندا قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق ەتۋگە كانديداتۋراسىن ۇسىندى, ول ۇسىنىس ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. مۇنىڭ ءوزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يسلام الەمىندە دە اسا بەدەلدى باسشى ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى.
– يكۇ-عا ءبىزدىڭ ءتوراعالىعىمىز ناقتى قاشان باستالادى؟ ءتوراعالىق نەدەن تانىلادى؟
– توراعالىق يكۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىن وتكىزۋدەن باستالىپ, شامامەن ون ەكى ايعا, ءبىز ءوز وكىلەتتىگىمىزدى ءىزباسارىمىزعا بەرگەنشە سوزىلادى. توراعا ەل ءوز اۋماعىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىن وتكىزەدى, يكۇ-نىڭ وسى جانە باسقا دا كەڭەسشىلدىك قۇرىلىمدارى قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى, مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى پىكىرتالاستاردا مودەراتورلىق فۋنكتسيا اتقارادى, ۇيىم قىزمەتىن ءتۇسىندىرۋ جونىندە جۇمىس ءجۇرگىزەدى, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى تۇرلىشە كوپجاقتى ءىس-شارالار وتكىزۋىنە باستاماشى بولىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ديپلوماتتارىمىز توراعالىعىمىزدىڭ باعدارلاماسىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىق جۇمىسىن جۇرگىزۋدە, ول يكۇ تاريحىنداعى ەڭ قانىق باعدارلامالاردىڭ ءبىرى بولادى دەپ ويلايمىز.
– قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ الدىندا يكۇ-عا توراعالىق بارىسىندا قانداي تۇبەگەيلى مىندەتتەر تۇر؟
– قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى مەن ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى جاھاندىق اۋقىمدا دا, مۇسىلمان الەمىندە دە جاقسى بەلگىلى. ءبىز ولاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرامىز. قازاقستان توراعالىعى ءوزىنىڭ كۇش-ءجىگەرىن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتەسۋگە, وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى جىلجىتۋعا, يسلام الەمى مەن باتىس اراسىنداعى سىندارلى ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋگە, يسلاموفوبياعا قارسى تۇرۋعا, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىن كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋداراتىن بولادى. يكۇ-نىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا, ۇيىم ءىس-قيمىلىنىڭ 2005 جىلى قاسيەتتى مەككەدە قابىلدانعان 10 جىلدىق جوسپارىنىڭ قاعيدالارىن جۇزەگە اسىرۋعا, مۇشە ەلدەردىڭ وسى زامانعى قاتەرلەر مەن قىر كورسەتۋلەرگە ءتيىمدى قارسى تۇرۋىن ۇيىمداستىرۋعا كۇش سالماقپىز.
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى بۇعان دەيىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەس (اوسشك) شاقىرۋ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرۋ, 2010 جىلدى مادەنيەتتەر جاقىنداسۋىنىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ, ال 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندەگى باستامالارىن قولداۋ تۋرالى قارارلار قابىلداعان بولاتىن. ءبىز وسى ماڭىزدى جۇمىستى جالعاستىرماق نيەتىندەمىز.
قازاقستان يكۇ-نى بۇكىل مۇسىلمان الەمىنىڭ ورتاق مۇددەلەرىن تانىتا الاتىن جالعىز امبەباپ حالىقارالىق قۇرىلىم دەپ بىلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءتوراعالىعى تۇسىندا يكۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ بىرقاتارىندا ەلەۋلى ساياسي داعدارىستار ورىن الىپ جاتقانىن اتاپ ايتۋ شارت. بۇل ورايدا سول وقيعالاردىڭ اسەر-ىقپالىنا قوسا, يسلام ۋمماسى ءۇشىن ءدىندى اشكەرەلەي سىناۋ (ديففاماتسيا) ماسەلەلەرى مەن يسلاموفوبيامەن كۇرەس كوكەيكەستى كۇيدە قالا بەرەدى. اراب-يزرايل قاقتىعىسى بويىنشا كەلىسسوز ۇدەرىسى جاندانا تۇسەدى. ءبىز يسلاموفوبياعا قارسى تۇرۋ بويىنشا ۇيلەستىرىلگەن ساياسات جۇرگىزۋدى جاقتايمىز. وسى ماقساتپەن يكۇ-نىڭ يسلاموفوبيامەن كۇرەس جونىندەگى كوميتەتىن قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز.
– ەرجان حوزە ۇلى, يكۇ-عا توراعالىقتىڭ باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى ءىس-شارالار قانداي؟
– سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى قازاقستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىعىنىڭ 2011-2012 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى مەن باعدارلاماسىن جاسادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 38-ءشى كەڭەسىنە قوسا, باسقا دا بىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, استانا يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ 3-ءشى كونفەرەنتسياسىن, مۇسىلمان الەمىندەگى ايەلدەردىڭ قۇقىن قورعاۋ ءجونىندە كەڭەستى, سۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ كەزدەسۋىن, يسلام عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى ءماجىلىسىن, «تمد ەلدەرىندەگى يسلام» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيانى, باسقا دا ءىس-شارالاردى وتكىزەدى.
– ەلدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى استانادا يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى ءوتۋى بولعالى وتىر. قانداي ماسەلەلەر تالقىلاماقسىزدار؟ ماجىلىستەن قانداي ناتيجە كۇتەسىزدەر؟
– الداعى القالى جيىننىڭ باستى نازارىندا مۇسىلمان الەمىندەگى قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدىڭ نەعۇرلىم كوكەيكەستى ماسەلەلەرى تۇراتىنى تالاسسىز. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى كەڭەستە بۇگىنگى تاڭدا يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ, الدىمەن سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى ەلدەردىڭ تىنىشىن الىپ تۇرعان بەلسەندى ىشكى ساياسي ۇدەرىستەرگە وراي, ىنتىماقتاسا ارەكەت ەتۋ جونىندە باتۋالىق كوزقاراستار ىزدەستىرەتىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا, يكۇ-عا مۇشە ەلدەر مينيسترلەرى, دەلەگاتسيا باسشىلارى مەن ۇيىم ينستيتۋتتارى جەتەكشىلەرىنە قوسا, ءبىز استانادا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, بايقاۋشى ەلدەردىڭ, كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلكەن توبىن كۇتىپ وتىرمىز. مينيسترلەر كەزدەسۋىنىڭ اياسىندا ينتەراكتيۆتى سەسسيا, سونداي-اق يكۇ-نىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق جوسپارىن تالقىلاۋعا ارنالعان جوعارى دەڭگەيدە كەزدەسۋ وتكىزىلەدى.
– جالپى, كەڭەسكە قانشا ادام قاتىسپاقشى؟
– 57 ەلدەن شامامەن 700-800 ادام كەلەدى دەپ وتىرمىز.
– قانداي شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ ويلايسىزدار؟
– مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ اياسىندا 90-نان استام قارار قابىلداۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ 40 شاقتىسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە, 40 شاقتىسى ساياسي ماسەلەلەرگە ارنالادى. ءار توراعا ەل مۇندايدا قارارلاردىڭ جوبالارىن ۇيىمعا مۇشە بارلىق ەلدەرمەن الدىن الا كەلىسە دايىندايدى. وسى كۇندەردە (مينيسترمەن سۇحباتىمىز دۇيسەنبىدە, 16 مامىردا بولىپ ەدى – س.ا.) جيددادا, يكۇ حاتشىلىعىندا قازاقستاننىڭ ءتوراعالىعىمەن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار كوميتەتىنىڭ وتىرىسى وتۋدە, سول وتىرىستا بولاشاق قۇجاتتار تالقىلانۋدا.
ەڭ باستىسى – كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى قۇجات – استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانۋى. ول قۇجات ەلدەردىڭ بىرلىگىن ناقتىلاپ, يكۇ مەملەكەتتەرىنىڭ دامۋ جولىندا ىنتىماقتاسۋعا ازىرلىگىن قۋاتتاۋعا ءتيىس.
– توراعالىق تىزگىنى بىزگە تيگەن تۇستا ءبىراز مۇسىلمان ەلدەرىندە داعدارىس ورىن الىپ وتىر عوي. شارتتى تۇردە «اراب رەۆوليۋتسيالارى» دەلىنىپ جۇرگەن ول وقيعالار قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى بارىسىنا قانداي ىقپال جاسايدى دەپ ويلايسىز؟
– ءسىز ايتقان «اراب رەۆوليۋتسيالارى» ءوڭىردىڭ ساياسي كەلبەتىن ەلەۋلى تۇردە وزگەرتەتىنىن جانە تاياۋ شىعىستاعى رەتتەۋ پروبلەمالارىنىڭ بىرقاتار قىرلارىنا جاڭاشا قاراۋدى تالاپ ەتەتىنىن انىق ۇعىنۋ شارت. ول وڭىردەگى قاقتىعىستاردىڭ رەتتەلمەۋى گەوساياسي جاعداي وزگەرگەن تۇستا الەمنىڭ وسىناۋ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى ءبولىگىندەگى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان وڭىردەگى مەملەكەتتەردىڭ دە, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دا ساياسي تۇرعىداعى باسىمدىعى ەڭ الدىمەن اسكەري-ساياسي جاعدايدىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ بولجاۋعا كەلەتىندىگى, سونداي-اق وڭىردە تۇراقتى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولۋعا ءتيىس. وڭىردەگى جاعدايدى قالىپقا تۇسىرۋدە يكۇ ماڭىزدى ءرول اتقارۋى كەرەك. ارينە, اراب الەمىندە ورىن الىپ وتىرعان وقيعالار ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ كۇن تارتىبىنە وزىندىك تۇزەتۋلەرىن ەنگىزبەي قويمايدى.
– وسى جايدى قاداپ سۇراعالى وتىر ەدىم. سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى جاعداي ءدال قازىر اسقىنىپ تۇر. توراعالىقتىڭ كۇن تارتىبىنە سوندا قانداي تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن؟
– ءبىزدىڭ يكۇ-عا توراعالىعىمىزدىڭ تۇجىرىمداماسى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا-اق ءىس جۇزىندە دايىن بولىپ قالعان ەدى. الايدا, ودان كەيىن جاڭا ءسىز ايتىپ وتىرعان وقيعالار ورىن الدى دا, ءبىز وعان بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزدىك. ەندىگى باستى نازار ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە اۋدارىلىپ وتىر. نەگە دەسەڭىز, اراب ەلدەرىندەگى تولقۋلاردىڭ نەگىزگى سەبەبى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلمەۋى ەكەندىگى انىق. يكۇ-عا مۇشە 57 ەلدىڭ شامامەن 30 پايىزدايى نەعۇرلىم ناشار دامىعان ەلدەر ساناتىنا قوسىلادى, ولاردىڭ اراسىندا تەڭىزگە شىعۋعا ءمۇمكىندىگى جوق ەلدەر دە بارشىلىق. ۇيىمعا مۇشە 57 ەلدىڭ ءتورت قۇرلىقتا شاشىراي ورنالاسۋى دا ورتاق پروبلەمالارعا ورتاق كوزقاراستار قالىپتاستىرۋعا ءبىراز كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ۇيىم اياسىنداعى بىرنەشە سۋبوڭىرلەردىڭ ارقايسىسى ءوزىن مازالايتىن نارسەلەردى الدىڭعى قاتارعا شىعارعىلارى كەلىپ تۇرادى. سوندىقتان دا ءبىز توراعالىعىمىزدىڭ بارىسىندا نەگىزگى نازاردى ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە اۋدارىپ, ەلدەردىڭ ايقىندامالارى مەن مۇددەلەرىن جاقىنداستىرۋعا تىرىسپاقپىز. يكۇ اياسىندا ءداستۇرلى ءتۇردە قارارلاردا كورىنىس تاباتىن بىرقاتار ماسەلەلەر بار. ولار يەرۋساليمنىڭ ءمارتەبەسى, يزرايل-پالەستينا قارىم-قاتىناستارى, تاياۋ شىعىستاعى رەتتەۋ, دجامما مەن كاشمير, سولتۇستىك كيپر, تاعى باسقالارى. اراب ەلدەرىنىڭ ءوزى ارا-دارا.
ازيا مەن افريكاداعى ەلدەردىڭ ءبىرازىنا اشتىق قاۋپى ءتونۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جاسىرىپ-جابۋدىڭ ءجونى جوق. 7-9 ماۋسىمدا استانادا 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى وتەدى. ونىڭ ءبىر ءماجىلىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىنە ارنالادى.
– سۇحباتقا كىرىسەردىڭ الدىندا قىسقاشا اڭگىمەلەسىپ قالعانىمىزدا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, داعدارىستىڭ كەلەسى تولقىنى 2012 جىلى قايتالانۋى مۇمكىن, ول ءبارىنەن بۇرىن ازىق-ت ۇلىك سالاسىندا كورىنەدى دەگەن بولجامدار بار دەدىڭىز عوي.
– الەمدەگى استىق ءوندىرۋشى قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان بۇل ورايدا دا ماڭىزدى ءرول اتقارا الادى. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا امەريكانىڭ يۋسايد اگەنتتىگى ۇلگىسىمەن KazAID – حالىقارالىق كومەكتىڭ قازاقستاندىق اگەنتتىگىن قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. اينالاسى كەدەي ەل باي بولا المايدى. ول انىق نارسە. تابىسىنىڭ دەڭگەيى ورتاشا ەلدەردىڭ «قاقپانى» دەگەن ۇعىم بار عوي.
– سونىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىڭىزشى؟
– «قاقپان» ۇعىمىنىڭ ءمانى دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيىنە جەتكەن ەلدەردىڭ ودان ءارى بيىككە كوتەرىلۋگە شاماسى كەلمەي, سول ايادان شىعا الماي قالاتىنىندا. مۇنىڭ كوپ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى سول ەلدەردىڭ وڭىرلىك اينالاسىنا بايلانىستى. ناقتى مىسال رەتىندە مالايزيانى الايىق. مالايزيا مىنە 10 جىلدان بەرى جان باسىنا شاققانداعى 15 مىڭ دوللارلىق ىشكى جالپى ءونىم دەڭگەيىندە تۇرىپ قالدى. ودان ءارى وسە الماي جاتىر. لاتىن امەريكاسىنداعى ءبىراز ەلدىڭ جاعدايى دا سونداي. جان باسىنا شاققاندا ءىجو-ءسى 9 مىڭ دوللاردى قۇرايتىن قازاقستان قازىر الەمدەگى تابىس دەڭگەيى ورتاشا 45 ەلدىڭ توبىنا قوسىلدى. سوندىقتان دا ءبىز دامۋ دەڭگەيىمىزدى ارتتىرۋ جونىندەگى مىندەتتەردىڭ اۋقىمدىلىعىن جاقسى تۇسىنەمىز. وڭىرلىك تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتپەي بولمايدى.
كورشىلەس ەلدەرگە كومەكتەسۋدىڭ ماڭىزىن ەسكەرە كەلىپ, قازاقستان ولارعا قازىردىڭ وزىندە ەلەۋلى جاردەم جاساپ وتىر, الايدا بۇل ءىستى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك, اسىرەسە, وڭىردەگى مەملەكەتتەرگە قاراسۋدىڭ قامىن جەرىنە جەتكىزە ويلاستىرۋ ءجون.
يكۇ اياسىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وڭىرلىك ورتالىقتارىن قۇرۋ, ماماندار دايىنداۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىرمىز. يسلام ينۆەستيتسياسىن دامىتۋ, «وڭتۇستىك-وڭتۇستىك» جەلىسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. ينۆەستيتسيا اتاۋلىنىڭ ءبارىن باتىستان كۇتە بەرۋ ءجونسىز. بۇل ورايدا «مۇسىلمان الەمى – باتىس» جەلىسى بويىنشا ۇنقاتىسۋ مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى دامىتۋدىڭ ءمانى ۇلكەن.
ءبىز يكۇ-نىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىنە نازارىن كۇشەيتە تۇسپەكشىمىز. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جىلىندا سول ۇيىمنىڭ وسى وڭىرگە كوڭىل ءبولۋى ارتقانى بەلگىلى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىندەگى الار بولەكشە ورنىنا بايلانىستى ءبىز بۇل ىسكە باسىمدىق بەرمەكپىز. ءوزىمىزدىڭ قارۋسىزدانۋ ءجونىندەگى تاجىريبەمىزگە نازار اۋدارتىپ, يكۇ-عا مۇشە ەلدەردى يادرولىق قارۋعا يە بولۋ نيەتتەرىنەن باس تارتۋعا شاقىرماقپىز. قازاقستاننىڭ قازىرگى قارىشتى دامۋى بۇل ىستە ناقتى مىسال بولادى.
– يكۇ-داعى توراعالىعىمىز بىزگە مۇسىلمان ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۇرعىسىندا نە بەرە الادى؟
– بۇل ىنتىماقتاستىق بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى وتە ماڭىزدى. ۇيىمداعى ەكونوميكالىق جاعىنان دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرى بولىپ تابىلادى. پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى استانا قۇرىلىسىنا بەلسەنە قاتىسقانىن اتاپ ايتۋ شارت. ولاردىڭ باسقا دا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسقانى تاعى بەلگىلى.
قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن يسلام دامۋ بانكىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بيىك دەڭگەيىنە شىقتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە بولىنگەن يدب قارجىسىنىڭ كولەمى شامامەن 700 ميلليون اقش دوللارى. ونىڭ سىرتىندا يدب قازاقستانداعى يسلام بانكينگىن دامىتۋعا كەڭەسشىلىكپەن كوپ كومەك كورسەتۋدە.
توراعالىق بارىسىندا مۇسىلمان ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋعا, يدب-مەن, يكۇ-نىڭ باسقا دا ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىمەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى. يسلام الەمىنىڭ ول مۇمكىندىگىن قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا پايدالانۋ وتە ماڭىزدى.
ەلىمىزدىڭ جىلدان-جىلعا ارتا ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرىپ, ۇيىم باسشىلىعى قازاقستانعا ءوز كانديداتۋراسىن يكۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعى ءجونىندەگى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە ۇسىنۋ جونىندە وي تاستادى. قازاقستان وسى قۇرىلىمداعى توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. ىستامبۇلدا 2010 جىلدىڭ 5-8 قازان كۇندەرى وتكەن كومسەك كونفەرەنتسياسىندا يسلام ەلدەرى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋداعى جەتىستىكتەرىنە جوعارى باعا بەردى.
– قازاقستاننىڭ يكۇ-داعى ءتوراعالىعىنان مادەني-گۋمانيتارلىق سالادا نە كۇتۋگە بولار ەدى؟
– يسلام الەمىمەن ءبىزدىڭ تاريح, ءدىن, ءداستۇر, مادەنيەت ورتاقتىعىمىزعا بايلانىستى بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىققا دا كوپ ءۇمىت ارتامىز. مۇسىلمان دۇنيەسىندە دە يۋنەسكو سياقتى ۇيىم بار. ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى يسلام ۇيىمى (يسەسكو) دەپ اتالادى. قازاقستان مادەنيەتارالىق جانە وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ يدەيالارىن قولدايتىن كوپەتنوستى, كوپكونفەسسيالى مەملەكەت رەتىندە الداعى كەزدە بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرا ءتۇسۋ نيەتىندە. يكۇ الەۋەتىن ءبىز ەتنوستىق جانە ءدىني توزىمسىزدىكتى, ناسىلشىلدىك پەن يسلاموفوبيانى ەڭسەرۋ ءۇشىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىساتىن بولامىز.
يسەسكو الماتىنى 2015 جىلى «ازياداعى يسلام مادەنيەتىنىڭ استاناسى» دەپ جاريالادى. ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ تۇسىندا داماسكىدەگى ءال-فارابي بابامىزدىڭ تاريحي-مادەني ورتالىعى مەن ماۆزولەيىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس, بۇل كەشەننىڭ سالتاناتتى اشىلۋىن ۇيىمداستىرۋدى دا ويلاپ وتىرمىز.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يكۇ-داعى ءتوراعالىعى ءوزىمىز ءۇشىن, ۇيىم ءۇشىن قانداي ءىز قالدىرسا ەكەن دەپ تىلەر ەدىڭىز؟
– قازاقستان توراعالىعى وسى ۇيىمعا كىرەتىن ەلدەر ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي كەزەڭگە تۇستاس كەلدى. مۇسىلمان الەمى جاھاندىق دەڭگەيدەگى دارا ساياساتكەر ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان جاسامپازدىق جۇمىستى دا, ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تاماشا توراعالىقتى دا, استانا ءسامميتىنىڭ تابىسىن دا كورىپ-ءبىلىپ, جوعارى باعالاپ, قازاقستان توراعالىعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. ءبىز دە ەقىۇ-دا جيناقتالعان تاجىريبە يكۇ-دا جاقسى كومەكتەسەدى, بۇل ءتوراعالىق ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن نىعايتا تۇسەدى, استانا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىن دا جاڭا رۋحپەن تولىقتىرادى دەپ سەنەمىز.
– ەقىۇ-عا توراعالىق كەزىندە قازاقستان ءوز تۇعىرناماسىن ءتورت ت-مەن (تراست. تولەرانس. تراديشن. ترانسپارەنسي – سەنىم. توزىمدىلىك. ءداستۇر. اشىقتىق) تۇيىندەگەن بولاتىن. يكۇ-عا توراعالىقتىڭ تۇعىرناماسى قانداي؟
– بۇل جولى ءبىز «بەيبىتشىلىك, ىنتىماقتاستىق, دامۋ» دەگەن ۇعىمداردى ۇرانىمىز ەتىپ ۇستانباقپىز. يسلام الەمىندە بەيبىتشىلىك بولسا, ىنتىماقتاستىق نىعايسا, ەلدەرىمىزدىڭ ءبارى دامۋ جولىنا تۇسسە دەيمىز.
– تىلەگىمىزگە جەتەيىك. مازمۇندى جاۋاپتارىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن.
– جاۋاپتى جۇمىسىمىز جونىندەگى اقپاراتتى وقىرمانعا جەتكىزۋگە ءمۇمكىندىك جاساعانىڭىز ءۇشىن سىزگە دە راحمەت.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.