بيسەنعالي تاجىياقوۆ: «جاڭا ۋاقىتقا تولەمنىڭ جاڭا قۇرالدارى قاجەت»

ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

  جۋىردا پارلامەنت ءماجىلىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتروندىق اقشا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى»  قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجات قازىر پارلامەنت سەناتىنىڭ قاراۋىندا جاتىر.  وسى زاڭدى قابىلداۋ قاجەتتىگى نەمەن بايلانىستى بولدى جانە ول اقشا قاتىناستارىنىڭ ادەتتى ۇدەرىسىنە  قانداي وزگەرىستەر ەنگىزەدى؟ بۇل تۋرالى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەنعالي تاجىياقوۆتان تولىعىراق سۇرايىق. قولما-قول اقشا  دا ەمەس, كارتا دا ەمەس, بىراق تولەمگە قابىلەتتى – بيسەنعالي شامعالي ۇلى, انىقتاۋدان باس­تايىق. دەگەنمەن تاقىرىپ ءبىرشاما جاڭا بو­لىپ وتىر: اركىم اقشانىڭ نە ەكەنىن جانە ەلەك­ترونيكانىڭ نە ەكەنىن بىلەدى. بىراق ولار­دىڭ بىرگە قالاي «جۇمىس ىستەيتىنىن», پلاستيك كار­تا­دان نەسىمەن وزگەشەلەنەتىنىن جانە قانداي ءمۇم­كىندىكتەر اشاتىنىن ەلدىڭ ءبارى بىلە بەرمەيدى؟ – ەلەكتروندىق اقشا – تەحنولوگيا مەن ەكونوميكانىڭ تۇيىسۋىنەن پايدا بولعان سوڭعى جاڭارتۋلاردىڭ ءبىرى. بىراق ولار – تولەم كارتوچ­كالارى ەمەس جانە ونىڭ ءبىر ءتۇرى ەمەس. ەلەك­تروندىق اقشا ينتەرنەتتىڭ سانسىز كوپ پايدالا­نۋ­شىلارى اراسىندا ول بويىنشا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ العان كەزدە جىلدام ءارى قاۋىپسىز ەسەپ ايىرىسۋلارى ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. ولار مۇندا دا ەلەكتروندىق كوممەرتسيا نارىعى­نىڭ جاڭا بولىكتەرىن دامىتۋعا زور مۇمكىندىك اشادى. ولاردى ەنگىزۋ ەلدەگى ينتەرنەت-كوممەر­تسيا­نى ارمەن قاراي تانىمال ەتۋگە جانە دامىتۋ­عا جاعداي جاسايدى: وتاندىق قارجى ينستيتۋت­تارى تەڭگەلىك ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋعا مۇمكىندىك الادى, ال ينتەرنەت-پايدالانۋشىلار ولاردى زاڭدىق نەگىزدەردە پايدالاندى. سونىڭ ارقاسىندا ينتەرنەت ارقىلى تولەم جەڭىل ءارى قولايلى بولا تۇسەدى.  ۇيدە ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەر الدىندا وتىرىپ-اق كلا­ۆيا­تۋرانى ءبىر-ەكى باسىپ  ساتىپ الىنعان تاۋارعا اقى تولەي بەرەسىز.  مىسالى, اقىلى اقپاراتتى نە­مەسە قىزمەتتەردىڭ باسقا ءتۇرىن ساناۋلى سە­كونت­­­تەر ىشىندە الۋعا قول جەتكىزەسىز. ەلەكترون­دىق اقشا كومە­گىمەن ينتەرنەت-دۇكەننىڭ سايتىن­دا on-line سەرۆيستەر قىزمەتتەرى ءۇشىن ەسەپ ايى­رىسىپ قانا قويماي, ءۇشىنشى جەكە تۇلعالاردىڭ پايداسىنا ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە تەز اۋدارىم­دار جانە باسقا كوپتەگەن وپەراتسيالاردى جاساۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. قازاقستاندىق نارىق وسىنداي جاڭالىق­تاردى الدەقاشان قاجەتسىنىپ وتىر. – كوپشىلىگىمىز ەلەكتروندىق كوممەرتسيا قىزمەتتەرىن پايدالانىپ تا ءجۇرمىز. ءبىزدى قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟ – مەن بۇل ۇدەرىس ەۆوليۋتسيا جولىمەن بىرتە-بىرتە دامىپ كەلەدى دەر ەدىم جانە ءبىز سەرۆيستەردى دامىتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە وتەمىز. قازىر ءبىز ءتو­لەمنىڭ جىلدام جۇرگىزىلۋىن تالاپ ەتەتىن ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىمەن بايلانىستى قىزمەتتەر­دىڭ مۇلدەم جاڭا تۇرلەرىنىڭ قالاي دامىپ جاتقانى­نىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. مۇنى اسىرەسە ومىرلە­رىنىڭ اجىراعىسىز بولىگى ينتەرنەت بولىپ وتىر­عان جاستار قارقىندى پايدالانادى. كۇن وتكەن سايىن ينتەرنەت جەلىسىندە ەسەپ ايىرىسۋلارعا ارنالعان جاڭا تولەمدىك تەحنولوگيالارعا جانە ەلەكتروندىق تولەم قۇرالدارىنا قىزىعۋشىلىق وسە تۇسۋدە.  ونلايندىق ساتىپ الۋلاردىڭ تولىق شەشىمى تولەم كارتوچكالارىن پايدالانۋ بولىپ وتىر. سودان كەيىن تولەمنىڭ جاڭا قۇرالى – ينتەرنەت جەلىسىندە  بارىنشا كەڭىنەن پايدالانى­لا­تىن ەلەكتروندىق  اقشا پايدا بولدى. ەلەكتروندىق  اقشاعا سوڭعى جىلدارى كوپتە­گەن مەملەكەت نازار اۋدارا باستادى.  تمد ەلدەرىندە ەلەكتروندىق اقشانىڭ اينالىسىن زاڭنا­ما­لىق رەتتەۋ بويىنشا جۇمىس ايتارلىقتاي جان­داندى.  ءتيىستى نورماتيۆتىك اكتىلەر قازىردىڭ وزىندە بەلورۋسسيادا, ۋكراينادا جانە ارمەنيادا قابىلداندى. رەسەيدە وسىنداي زاڭ جوباسى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ قاراۋىندا جاتىر. بۇل ۇدەرىس بىرتە-بىرتە قازاقستاندا دا دامۋدا.  نارىققا ونداعان بىرنەشە ينتەرنەت-دۇكەن الدەقاشان بەرىلگەن, ولار ءۇشىن ينتەرنەت-تولەم­دەرگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمنىڭ دامى­ماۋى  باستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.  بۇل رەتتە قازاقستاندىق زاڭنامادا وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلەكتروندىق  اقشا شىعارۋدى جانە پايدالا­نۋدى رەتتەيتىن قۇقىقتىق نورمالار عانا ەمەس,  «ەلەكتروندىق اقشا» تۇسىنىگىنىڭ ءوزى دە بولعان جوق. قازاقستاندا ەلەكتروندىق اقشا مارتەبە­سىنىڭ قۇقىقتىق رەتتەلمەۋى مەنىڭ پىكىرىمشە, وسى سياقتى جاڭارتۋلاردىڭ ەنگىزىلۋىن توقتاتادى جانە دامۋىن تەجەيدى. وسى زاڭ جوباسى ەلەكتروندىق اقشا تۇسىنىگىن ەنگىزەدى جانە ونىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى اي­نالىسىنا قۇقىقتىق نەگىز جاساۋعا باعىتتالعان.  وسى قۇجاتتى ازىرلەي وتىرىپ, ءبىز «ەلەكتروندىق اقشا» تۇسىنىگىنىڭ جانە مارتەبەسىنىڭ قۇقىقتىق ايقىندىعىن جاساۋ, وسى سالاداعى تەحنولوگيا­لىق جاڭا ەنگىزۋلەر جولىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋ, سونداي-اق  ەلەكتروندىق اقشانى پايدالا­نۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن قۇقىقتىق مەحانيزم جاساۋ مىندەتتەرىنە سۇيەندىك. زاڭنىڭ ارقاسىندا ينتەرنەتتەگى جانە وزگە تەلەكوممۋ­ني­كاتسيالىق جەلىلەردەگى ساۋدا وپەراتسيالارى بويىن­شا  ەسەپ ايىرىسۋلاردىڭ جىلدامدىعى مەن تيىمدىلىگى ايتارلىقتاي جوعارىلايدى.  بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سۋبەك­تىلەرىنىڭ مۇددەسىنە ونلايندىق قاشىقتىقتان قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ ارمەن قاراي دامۋىنا, كاسىپكەرلىكتى جانە قاشىقتىقتان  ساۋدانى دامىتۋعا قوسىمشا جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن بولادى, سونداي-اق حالىق ءۇشىن قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. قارىم-قاتىناستى  زاڭداستىرامىز –  زاڭ قالىپتاسقان پراكتيكاعا قانداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزەدى؟ – بۇگىندەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا شەتەلدىك ەميتەنتتەر شىعارعان ەلەكتروندىق اقشا­نىڭ تارالۋى بايقالىپ وتىر.  مۇنداي احۋال ەلى­مىزدىڭ اۋماعىندا ەلەكتروندىق اقشانى باقى­لاۋ­­سىز شىعارۋعا جانە پايدالانۋعا جاعداي جاساي­دى جانە بۇل جۇيەنى قازاقستاندىق  پايدالانۋ­شىلاردىڭ زاڭمەن قورعالماعاندىعى مەن ولاردى وتەۋدىڭ انىق كەپىلدىكتەرىنىڭ بولماۋى كوپ سۇراق­تار تۋدىرادى جانە ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە جاۋاپ بەرمەيدى.   سوندىقتان بىزگە ءتيىستى قۇقىقتىق ءورىس جا­ساعان ماڭىزدى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ينتەرنەتتىڭ قازاق­ستاندىق سەگمەنتىنىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىنە باع­دار­لانعان ەلەكتروندىق اقشانىڭ وتاندىق جۇيە­سىن قۇرۋ ۇدەرىسىن ىسكە قوسۋعا جانە ەلىمىزدە ولاردىڭ اينالىمىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورنا­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پايدالانۋشىلار زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ الدىنا شىقتى – زاڭ جوباسىن قاراستىرعان كەزدە كوپتەگەن ازاماتتار سياقتى دەپۋتاتتار دا ەلەكتروندىق اق­­شانى تولەم كارتوچكالارىمەن جانە ەلەك­ترون­دىق تولەمدەردىڭ وزگە تۇرلەرىمەن شاتىستىردى... – ءبىز جاڭا قارجىلىق «ءونىم» تۋرالى ايتىپ وتىرعاندىقتان بۇل ابدەن تۇسىنىكتى. سوندىقتان ەلەكتروندىق اقشا ماسەلەسىنىڭ ءمانى مەن تابيعا­تىن جەتە تۇسىنبەگەن جەكەلەگەن جاعدايلاردان وسى تاقىرىپقا تابيعي قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى جانە تۋىندادى.  بۇل زاڭ جوباسىنىڭ ماجىلىستە ەداۋىر ۇزاق تالقىلانۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتارى زاڭ جوباسىن قاراۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, ونى جاق­سار­تاتىن جانە وسى سالادا ءتيىمدى قۇقىقتىق ورتا قۇرۋعا جاعداي جاسايتىن بىرقاتار قۇندى تۇزەتۋ­لەر ەنگىزدى. ءبىز ولارعا ءدان ريزا بولا وتىرىپ, وسى تۇزەتۋلەر ءۇشىن العىس ايتامىز. قازىر ينتەرنەت-پايدالانۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى وسى قۇرال جايلى ەستىپ قانا قويعان جوق, ونىمەن ابدەن تانىس. سوڭعى دەرەك بويىنشا رەسەيلىك جۇيەلەردىڭ بىرىنە عانا تىركەلگەن قازاق­ستاندىقتار سانى 40 مىڭ پايدالانۋشىدان اسىپ كەتتى. ونىڭ باسىم بولىگى – جاستار.  ولاردىڭ ەلەك­تروندىق اقشانى قولدانۋداعى نەگىزگى سالاسى – جەلىدەن «تسيفرلىق» تاۋارلار ساتىپ الۋ, ونلايندىق ويىندارعا قاتىسۋ, ءتۇرلى ينتەرنەت-سەرۆيستەرگە كىرۋ بولىپ وتىر. ەلەكتروندىق اقشا – بۇل تولەم كارتوچكالا­رىنان مۇلدەم بولەك جانە تاۋەلسىز تولەم قۇرالى. ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق تولەم كار­توچكاسىنىڭ بانك شوتىنا كىرۋ قۇرالى بولىپ تا­بى­لاتىن­دىعىندا. تولەم كارتوچكالارى بويىنشا وپەراتسيالار جۇرگىزۋ كەزىندە بارلىق وپەراتسيا كليەنتتىڭ بانك شوتىنان جۇزەگە اسىرىلادى.  ەلەك­تروندىق اقشا بانك شوتىنا بايلاۋلى ەمەس جانە ولاردى پايدالانا وتىرىپ وپەراتسيالار ءجۇر­گىزگەن كەزدە تولەم ءبىر ەلەكتروندى قۇرىلعىدان باس­قا­سىنا ەلەكتروندىق اقشا بەرۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءاربىر  بانك  -  وزىنە-ءوزى  ەلەكتروندىق «بانكنوت» بولا الادى – ەلەكتروندىق اقشا شىعارۋ قۇقىعى كىمگە بەرىلەدى؟ – زاڭ جوباسىندا قازاقستان اۋماعىندا ەلەك­تروندىق اقشانى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر عانا  شىعاراتىنى كوزدەلىپ وتىر. بۇل ولاردى شىعارۋ بويىنشا قىزمەتتىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ اقشاسىن تار­­­­تۋمەن, سونداي-اق بىرقاتار باسقا بانك وپە­را­تسيا­­­لارىن ورىنداۋمەن بايلانىستى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. وسى ماسەلەنى قاراعان كەزدە ولاردى پايدا­لا­نۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن جانە مۇددەلەرىن قور­عاۋ, ولاردىڭ قاراجاتىنىڭ ساقتالۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋ جانە اينالىمعا شىعارىلعان ەلەكتروندىق اقشا بويىنشا اقشالاي مىندەتتەمەلەردىڭ سەنىمدى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مەحانيزم جاساۋ باستى  مىندەت بولىپ قويىلدى.   سوندىقتان زاڭ جو­باسىندا مۇنداي قۇقىقتىڭ ەميتەنت-كەپىلگەر بولا­تىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە بەرىلۋى كەزدەيسوق ەمەس جانە ولاردىڭ قىزمەتى پرۋدەنتسيالدىق رەت­تەۋ­گە, مەملەكەتتىك قارجىلىق قاداعالاۋعا جاتادى. ەلەكتروندىق اقشا نارىعىن سەرپىندى دامىتۋعا جانە كاسىپكەرلىك ورتانى جانداندىرۋعا جاعداي جاساۋ  ماقساتىندا  زاڭ جوباسى ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنە باسقا زاڭدى تۇلعالاردىڭ ولارمەن جا­سالعان شارتتارى نەگىزىندە بانكتەردىڭ اگەنتتەرى رەتىندە قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن كوزدەيدى.  ياعني جەكە ۇيىمدار ەميتەنت بانكتەر اينالىمعا شىعارعان ەلەكتروندىق اقشانى تاراتۋمەن اينالىسادى.  قارجىلىق قاتىناستا سەنىمدى بانك ۇيىمى رەتىندە ەلەكتروندىق اقشانى اينالىسقا شىعاراتىن, كليەنتتەر قاراجاتىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى, ال جۇيە اگەنتتەرىنىڭ فۋنكتسياسىن جەكە بانكتىك ەمەس ۇيىمدار (اگەنتتەر) ورىندايدى. … «اگەنتتەردىڭ»  اۋقىمدى جەلىسى – ەلەكتروندىق اقشا شىعارۋ جانە تاراتۋ جۇيەسى قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ – سحەماسى ايتارلىقتاي قاراپايىم. كليەنت ەميتەنتكە بەلگىلى ءبىر ناقتى اقشا (قولما-قول اقشا نەمەسە قولما-قول اقشاسىز) سوماسىن بەرەدى جانە ءوز اقشاسىنىڭ ورنىنا «ەلەكتروندىق ءاميان» دەپ اتالاتىن ەلەكتروندىق اقشا الادى. ەلەكترون­دىق ءاميان كليەنتكە تيەسىلى ەلەكتروندىق اقشانى (ادەتتەگى اميانعا ۇقساس) ساقتاۋ جانە ولاردى پاي­دالانىپ وپەراتسيالار جۇرگىزۋ ءۇشىن پايدالا­نى­لادى. بۇدان ءارى ەلەكتروندىق ءامياندى ەميتەنت بانككە قولما-قول اقشا ەنگىزۋ نە ءوزىنىڭ بانكتەگى شوتىنان اۋدارۋ جولىمەن تولتىرۋىنا بولادى. ەلەكتروندىق اميانعا كىرۋ كودتاردىڭ, پارول­دەردىڭ, لوگين نەمەسە ەلەكتروندىق-تسيفرلىق قول­تاڭ­با كومەگىمەن ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىندە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. ەلەكتروندىق اقشا شى­عارۋ جەكە تۇلعالاردان الدىن الا دالمە-ءدال الىنعان شەكتە, ياعني تولىق الدىن الا تولەم جاساۋ جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ەميتەنت بانك ولاردى ءوزى في­ليال­دىق جەلىلەر, بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىق­تارى ارقىلى نە اگەنتتىك جەلى ارقىلى تاراتا الادى. – «قازپوچتا» اق ەلەكتروندىق اقشا ەمي­تەت­تەرىنىڭ قاتارىنا ەنبەگەن بە؟ –  ۇكىمەت «ەلەكتروندىق اقشا» جوباسىنىڭ وسى كەزەڭىندە قازپوچتانىڭ قاتىسۋىنىڭ ماقساتقا ساي ەمەستىگى تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بىراق تۇتاستاي العاندا زاڭ جوباسى ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنە قازپوچتانىڭ قاتىسۋىن جوققا شىعار­مايدى.   قازپوچتانىڭ ەلەكتروندىق اقشا ەميتەنت بانكتەرىنىڭ اگەنتى رەتىندە جۇمىس ىستەۋىنە, ءوزىنىڭ تارماقتالعان جەلىلەرىن پايدالانا وتىرىپ, ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەرلەردە ولاردى تاراتۋمەن اينالىسۋىنا بولادى. قازپوچتانى ەلەكتروندىق اقشا ەميتەنتتەرىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراعان كەزدە ماڭىزدى قۇقىقتىق قاقتىعىس پايدا بولدى. بۇل قازپوچتا قىزمەتىنىڭ «پوچتا تۋرالى» قر زاڭىمەن رەتتەلۋىنە جانە قازاقستان اۋماعىندا ەلەك­تروندىق اقشا  شىعارۋ جانە پايدالانۋ ماسە­لەلەرىن رەتتەيتىن «اقشا تولەمى مەن اۋدارىمدارى تۋرالى» قر زاڭىنىڭ زاڭدى قۇزىرىنان تىس تۇرعاندىعىنا بايلانىستى. شەكسىز ساتىپ الۋلار. بىراق تەك جەكە تۇلعالار  ءۇشىن عانا – زاڭ جوباسىندا ەلەكتروندىق اقشانى تەك قىزمەتتەر ساتىپ الۋعا پايدالانۋعا  رۇقسات بەرىلەتىنى جانە تاۋارلار ساتىپ الۋعا تىيىم سالىناتىنى شىن با؟ – بۇل شىندىققا جاناسپايدى: ونى قىزمەتتەر ساتىپ الۋ سياقتى تاۋارلار ساتىپ الۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا بولادى. زاڭ جوباسى ەلەكتروندىق اقشانى تەك قانا قىزمەتتەر ساتىپ الۋدى ەسكەرتپەيدى جانە پايدالانۋ سالاسىن شەكتەمەيدى. بۇل زاڭدىق تۇرعىدان دا, سونداي-اق دۇرىس پايىمداۋ تۇرعىسىنان دا ماعىناسىزدىققا ۇرىندىرعان  بولار ەدى.  زاڭدى قابىلداۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ساۋدا مامىلەلەرى بويىنشا, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت ورتادا تاۋارلاردى ونلايندىق ساتىپ الۋلارداعى  تولەمنىڭ جاڭا قۇرالى رەتىندە ەلەكتروندىق اق­شانى پايدالانۋعا قۇقىقتىق جاعدايلار جاساۋ. بۇل رەتتە زاڭ جوباسى ەكونوميكا سالالارى, جاسا­لاتىن ازاماتتىق-قۇقىقتىق مامىلەلەردىڭ تۇرلەرى مەن ۇلگىلەرى بويىنشا ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋعا قانداي دا ءبىر شەكتەۋلەر ەنگىزبەيدى. – ەلەكتروندىق اقشانى ءبارى پايدالانا الا ما؟ – زاڭ جوباسىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس ەلەكترون­دىق اقشا تەك قانا جەكە تۇلعالاردىڭ تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ساتىپ الۋلارى ءۇشىن پايدالانىلادى.   ەلەك­­تروندىق اقشانى جەكە تۇلعالار سونداي-اق باس­قا پايدالانۋشى جەكە تۇلعالار اۋدارىمداردى ءجا­نە ەميتەنت ايقىنداعان جاعدايلاردا وزگە وپە­را­تسيا­لاردى جۇزەگە اسىرۋلارى ءۇشىن پايدالانۋى مۇمكىن. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ولاردىڭ جەتكىزگەن تاۋارلارى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ قىزمەتى مەن ولار­دى وتەۋى ءۇشىن تەك ەلەكتروندىق اقشا قابىل­داۋ­عا عانا قۇقىعى بار. ولاردىڭ تۇتىنۋشى جەكە تۇلعالاردان تاۋارلار, قىزمەتتەر ءۇشىن تولەم  جا­ساۋى كەزىندە العان ەلەكتروندىق اقشاسى ەگەر ءتيىستى شارتتا وزگە مەرزىم كوزدەلمەسە, ەميتەنت تارا­بىنان 3 جۇمىس كۇنى ىشىندە وتەلۋى ءتيىس.  ولار العان ەلەكتروندىق اقشانى وتەۋدى ەميتەنت قولما-قول اقشا تارتىبىندە ەمەس, ونىڭ نومينالدىق قۇنى بويىنشا تەڭ اقشا سوماسىن بانك شوتىنا اۋدارۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرادى. بانكتەر اينالىسقا اقشا شىعارعاندار  ءۇشىن دە جاۋاپتى – زاڭ جوباسىندا ەلەكتروندىق اقشا كومەگىمەن مامىلەلەردى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ ماسەلەسى ەسكەرىلگەن بە؟ – قازاقستاندا وتكەن جىلدان باستاپ «زاڭ­سىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىس­تاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ قولدانىستا. ەميتەنت بانكتەر قارجى مونيتورينگىنىڭ سۋبەكتىلەرى رەتىندە ەلەكتروندىق اقشا شىعارعان جانە  ولار شىعارعان ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانىپ وپەراتسيالار جۇرگىزگەن  كەزدە  وسى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس شارالار قابىلداۋعا مىندەتتى بولادى. بانكتەر سون­داي-اق ەميسسيالاردىڭ بارلىق كەزەڭىندە جانە سايكەستەندىرىلمەگەن تۇلعالاردىڭ ەلەكتروندىق اقشا پايدالانۋلارىندا زاڭ جوباسىمەن بەلگىلەنگەن ليميتتەردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى بولادى. زاڭ جوباسى وسى تالاپتاردى بۇزعاندىعى ءۇشىن ەميتەنتتەرگە ءتيىستى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋدى بولجايدى.  وسىلايشا, ەلەكتروندىق اقشانىڭ ەميتەنت بانكتەرى ولارمەن جۇرگىزىلگەن بارلىق كۇدىكتى وپەراتسيالاردى زەرتتەيتىن, تىركەيتىن جانە اقشانى جىلىستاتۋمەن بايلانىستى زاڭسىز مامىلەلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن جۇيەنى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋ جونىندە شارالار قابىلدايتىن بولادى. ليميت بويىنشا جانە سايكەستەندىرۋ – ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانا وتىرىپ ساتىپ الۋلار مەن وپەراتسيالار جاساۋعا زاڭ جوباسىندا قانداي ليميتتەر بەلگىلەنگەن؟ – زاڭ جوباسى جەكە تۇلعالاردىڭ سايكەستەن­دىرۋ راسىمدەرىن وتپەستەن  بەلگىلەنگەن ليميت – 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش شەگىندە ەلەكترون­دىق اقشا ساتىپ الۋلارىنا جانە پايدالانۋلا­رىنا مۇمكىندىك بەرەدى.  ودان اساتىن وپەراتسيالار كەزىندە ازاماتتار جەكە باسىن كۋالاندىرا­تىن قۇجاتتاردى ەميتەنت بانككە كورسەتە وتىرىپ سايكەستەندىرۋدەن وتۋلەرى ءتيىس. بۇل تالاپ حالىق­ارالىق پراكتيكادان, ەلەكتروندىق اقشا تابيعا­تىنىڭ وزىنەن تۋىندايدى. تۇتاستاي العاندا زاڭ جوباسىندا ونىڭ يەسىنىڭ مارتەبەسىنە قاراي ەلەكتروندىق اقشا شىعارۋ جانە پايدالانۋ بويىنشا مىناداي ليميتتەر بەلگىلەنگەن: 1) ەميسسيانىڭ جانە ەلەكتروندىق اقشانىڭ سايكەستەندىرىلمەگەن  يەسىنە قاتىستى ەلەكترون­دىق اقشا پايدالانىپ جۇرگىزگەن ءبىر وپەراتسيا­نىڭ ەڭ جوعارى سوماسى – 100 اەك; 2)  ەلەكتروندىق اقشانىڭ سايكەستەندىرىلگەن  يەسى ءۇشىن ءبىر وپەراتسيانىڭ ەڭ جوعارى سوماسى – 500 اەك. بۇل ليميتتەردىڭ شەكتى ءمانى قازاقستان قارجىگەرلەرىنىڭ قاۋىمداستىعىمەن, قازاقستان­نىڭ ينتەرنەت قاۋىمداستىعىمەن جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن كەلىسىلگەن بولاتىن.  بۇل نورمالاردىڭ قابىلدانۋى قازاقستاندىق نارىق­تىڭ قازىرگى تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى جانە قازاقستان اۋماعىندا ەلەكتروندىق اقشانىڭ ارمەن قاراي دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن قانداي دا ءبىر تەرىس سالدارلارعا جەتكىزبەيدى. –  ماجىلىستە تالقىلاۋ كەزىندە جاسىرىن پايدالانۋشىعا قاتىستى ءبىر وپەراتسيانىڭ سوما­سىنا ليميت مولشەرىن 100 اەك-تەن 10 اەك-كە دەيىن, ياعني 10 ەسە تومەندەتۋ ۇسىنىلدى. مۇنداي ليميت نەمەن بايلانىستى بولدى؟ بۇل ماسەلە بويىنشا اشىق پىكىرسايىس بول­دى. ءبىز ءبىر وپەراتسيانىڭ رۇقسات ەتىلگەن سوماسىن سونشاما ايتارلىقتاي قىسقارتۋ ەلەكتروندىق اق­شانى پايدالانىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن وپەراتسيالار شەڭبەرىن كۇرت شەكتەگەن بولار ەدى جانە رەس­پۋبليكادا ەلەكتروندىق اقشا نارىعىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا كەرى اسەر ەتەر ەدى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇدان باسقا, وسى ماسەلەنى قاراعان كەزدە ءبىز تۇتاستاي حالىقارالىق ستاندارتتارعا, جالپى الەمدىك پراكتيكاعا سۇيەندىك. ءليميتتىڭ ۇسىنى­لىپ وتىرعان مولشەرى  – 100 اەك – نارىققا قا­تىسۋشىلار قول جەتكىزگەن مۇددەلەر بالانسىن كورسەتەدى. ونىڭ مولشەرىن بەلگىلەگەن كەزدە FATF ارنايى ۇسىنىمدارىن جانە ەلىمىز زاڭنا­ماسىنىڭ قولدانىستاعى نورمالارىن پايدالانۋ ءادىسى ماقساتتى باعدار بولىپ قىزمەت ەتتى. رەزيدەنت ەمەس مارتەبەسى  – ەميتەنت ەمەس – باق-تا كەيبىر شەتەلدىك كومپانيا­لار­دىڭ ءبىزدىڭ نارىقتى ءوز باقىلاۋلارىنا الۋى مۇمكىن دەگەن جورامالدار ايتىلدى. بۇل قاۋىپ­تەنۋ قانشالىقتى دۇرىس بولىپ شىقتى؟ – جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ اۋما­عىندا ەلەكتروندىق اقشا شىعارۋعا تەك قانا  قا­زاقستان رەزيدەنتتەرىنە – ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە رۇقسات ەتىلەدى. زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانا وتىرىپ  قازاق­ستاندىق ينتەرنەت پايدالانۋشىلار جانە ءمامى­لە ساتۋشىلار (رەزيدەنتتەر) اراسىندا جاسالا­تىن­داردىڭ بارلىعى وتاندىق ەميتەنتتەر شى­عار­عان جانە ۇلتتىق ۆاليۋتادا كورسەتىلگەن ەلەك­تروندىق اقشانىڭ كومەگىمەن عانا جۇزەگە اسىرى­لاتىن بولادى. زاڭ جوباسى ەلەكتروندىق اقشا ەميتەنتتەرى رەتىندە قازاقستان اۋماعىنداعى ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنە شەتەلدىك كومپانيا­لار­دىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن كوزدەمەيدى. سو­نى­مەن بىرگە ەميتەنت بانكتەر ەلەكتروندىق اقشانى ءوزارا قابىلداۋ مەن  قىزمەت كورسەتۋ جانە ءوز جۇيەلەرىن  بىرىكتىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك وپەراتورلارمەن شارت جاساي الادى. ەلەكتروندىق كوممەرتسياعا ارنالعان بازا – ەلەكتروندىق اقشانىڭ وتاندىق نارىعىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسى قانداي؟ – زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋىمەن ينتەرنەت­تىڭ جانە الەمدە ەلەكتروندىق كوممەرتسيانىڭ شاپ­­شاڭ دامۋىن ەسەپكە الا وتىرىپ, نارىق دامي الادى جانە ودان ءارى كەڭەيە بەرەدى. سوندىقتان مە­نىڭ ويىمشا, قوعامنىڭ مۇنداي قۇرالداردى قاجەتسىنۋى ەڭ الدىمەن جۇيەدەگى قىزمەتتەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن جانە ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋ ەسەبىنەن ۋاقىت وتكەن سايىن وسە بەرەدى. تيىسىنشە, ولار­دى ەنگىزۋ ەلىمىزدەگى ەلەكتروندىق ساۋدانى ودان ءارى  كوپشىلىككە تاراتۋعا جانە دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. كەلەشەكتە ولار تولەمنىڭ قاراپايىم قۇرالى بولادى, ويتكەنى ولاردىڭ پايدا بولۋى­مەن ينتەرنەتتەن ساتىپ الۋ حالىققا بارىنشا قولايلى ءارى كۇندەلىكتى ومىردە قارجىلىق وپەراتسيالار جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى ولار ءۇشىن ايتار­لىقتاي جەڭىلدەيدى. بۇل سياقتى جاڭارتۋلار كەلەشەكتە قازىرگى تەحنولوگيالار مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ جەكە تۇلعالار ءۇشىن قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ­لەردىڭ قولجەتەرلىك بولۋىن ايتارلىقتاي جوعا­رى­لاتۋعا قابىلەتتى.   بانكتەر قازىر ءوز كليەنتتەرىنە قاشىقتىقتان قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاڭا ارنا­لارىن بەلسەنە ەنگىزۋدە. قازىردىڭ وزىندە ءتۇرلى قارجىلىق وپەراتسيالاردى قاشىقتىقتان جۇرگى­زۋ­گە بولادى. مىسالى, ەلەكتروندىق بيلەتتەر, تۋريستىك جولدامالار ساتىپ الۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى, ءتۇرلى پروۆايدەرلەردىڭ قىزمەتتەرىن تولەۋ جانە ت.ب.  وسى زاڭ جوباسى – بۇل قازاق­ستاندا ەلەكتروندىق اقشا پايدالانۋ سالاسىن­داعى قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ باستاما­سى.  بۇدان ءارى ءومىردىڭ ءوز وزگەرتۋلەرىن ەنگىزەتىنى ءسوزسىز جانە بۇل قۇقىقتىق قاتىناستار مەيلىنشە جەتىلدىرىلەتىن بولادى. –  اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا. گلوسساري ەلەكتروندىق اقشا - ەلەك­ترون­دىق نىساندا ساقتالاتىن ءجا­نە جۇيەنىڭ باسقا دا قاتىسۋشى­لارى ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىن­دە تولەم قۇرالى رەتىندە قابىل­داي­تىن ەلەك­تروندىق اقشا ەميتەن­تىنىڭ ءسوزسىز جانە قايتارىلمايتىن اقشالاي ءمىن­دەتتەمەسى; ەلەكتروندىق اقشانى شىعا­رۋ - ەميتەنتتىڭ ەلەكتروندىق اق­شانى جەكە تۇلعالارعا جانە ەلەك­تروندىق اقشا ەميتەنتىنىڭ اگەنتتەرىنە ونىڭ نومينالدىق قۇنى بويىن­شا تەڭ اقشا سوماسىنا ايىر­باستاۋ ارقىلى بەرۋىن كوزدەيتىن وپەراتسيا; ەلەكتروندىق اقشا ەميتەنتى - قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اك­تىلەرىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەلەك­تروندىق اقشا جۇيەسىندە ەلەكترون­دىق اقشانى شىعارۋدى جانە وتەۋدى جۇزەگە اسىراتىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك; ەلەكتروندىق اقشا ەميتەنتى­نىڭ اگەنتى - ەلەكتروندىق اقشا ەميتەنتىمەن جاسالعان شارتتىڭ نەگىزىندە ولاردى كەيىننەن يەلەرىنە - جەكە تۇلعالارعا وتكىزۋ ءۇشىن ەمي­تەنت­تەن جانە ولاردىڭ يەلەرىنەن - جەكە تۇلعالاردان ەلەكتروندىق اق­شانى ساتىپ الۋ جونىندەگى قىز­مەت­تى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعا. مىنالار: 1) ەميتەنتتەن, اگەنتتەن نەمەسە وزگە دە جەكە تۇلعالاردان ەلەكترون­دىق اقشا العان جەكە تۇلعالار; 2) اگەنتتەر; 3) ازاماتتىق-قۇقىقتىق مامىلە­لەر بويىنشا تولەماقى رەتىندە جەكە تۇلعالاردان ەلەكتروندىق اقشا العان دارا كاسىپكەرلەر نەمەسە زاڭدى تۇلعالار ەلەكتروندىق اقشا يەلەرى بولىپ تابىلۋى مۇمكىن; ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋ - ەلەكتروندىق اقشانى ونىڭ يەسى - جەكە تۇلعا ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنىڭ باسقا قاتىسۋشىسىنا  بەرۋى جولىمەن تولەم جۇرگىزىلەتىن تولەمدى جۇزەگە اسىرۋ ءتاسىلى; ەلەكتروندىق اقشانى وتەۋ - ەلەكتروندىق اقشانىڭ يەسى ۇسىنعان نە ولاردى يەسى ۇسىنباي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا كوز­دەلگەن جاعدايلاردا وتەلۋى ءتيىس ەلەك­تروندىق اقشانى ونىڭ نومي­نال­دىق قۇنى بويىنشا تەڭ اقشا سوماسىنا ايىرباستاۋ جونىندە ەمي­تەنت جۇزەگە اسىراتىن وپەراتسيا; ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنىڭ قا­­تىسۋشىسى - جاسالعان شارتقا سايكەس ەلەكتروندىق اقشانىڭ بەلگىلى ءبىر جۇيەسى شەڭبەرىندە ەلەكترون­دىق اقشانى شىعارۋ, بەرۋ, قابىل­داۋ, پايدالانۋ, ساتىپ الۋ, وتكىزۋ نەمەسە وتەۋ جونىندەگى قۇقىق نەمەسە مىندەتتەمە تۋىندايتىن جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعا; ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىنىڭ وپەراتورى - ەلەكتروندىق اقشا پاي­دالانىلاتىن وپەراتسيالاردى ءجۇ­­زەگە اسىرۋ كەزىندە قالىپتاستىرى­لاتىن اقپاراتتى جيناۋدى, وڭدەۋدى جانە بەرۋدى قوسا العاندا, ەلەك­تروندىق اقشا جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەلەكترون­دىق اقشا جۇيەسىنە قاتىسۋشى; اۋتەنتيفيكاتسيا - بانك بەلگىلەگەن قاۋىپسىزدىك ءراسىمىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەكتروندىق قۇجات جاساۋ­دىڭ تۇپنۇسقالىلىعىن جانە دۇرىس­تىعىن راستاۋ; ەلەكتروندىق بانك قىزمەتىن كورسەتۋ - كليەنتتىڭ بانكتىك شو­تىنداعى (شوتتارىنداعى) اقشا سو­ما­سى, بانكتىك شوت (شوتتار) بويىن­شا جۇرگىزىلگەن وپەراتسيالار, بانكتىك شوت (شوتتار) تۋرالى اقپاراتتى الۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ بانكتىك شوتىنا (وزدەرىنىڭ بانكتىك شوتتارىنا) قول جەتكىزۋگە, اقشا تولەمدەرى مەن اۋ­دارىمدارىن جۇزەگە اسىرۋعا, بانكتىك شوت (شوتتار) اشۋعا نەمەسە جابۋ­عا جانە/نەمەسە بانك تەلەكوممۋنيكاتسيالار جەلىلەرى بويىنشا سپۋتنيكتىك بايلانىس نەمەسە وزگە دە بايلانىس تۇرلەرى ارقىلى كورسەتە­تىن وزگە دە بانكتىك وپەراتسيالاردىڭ تۇرلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلا­نىس­تى قىزمەت كورسەتۋلەر. ەلەكترون­دىق بانك قىزمەتىن كورسەتۋ اقپارات­تىق-بانكتىك جانە ترانزاكتسيالىق-بانكتىك بولىپ بولىنەدى; اقپاراتتىق-بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ - بانكتىڭ كليەنتكە ونىڭ بانكتىك شوتتارى بويىنشا اقشا قالدىقتارى جانە قوزعالىسى تۋرا­لى, جۇرگىزىلگەن اقشا تولەمدەرى مەن اۋدارىمدارى تۋرالى جانە كليەنت­تىڭ سۇراتۋى بويىنشا, نە بانك پەن كليەنت اراسىندا جاسالعان شارت بويىن­شا كورسەتىلەتىن جانە كورسە­تىلگەن بانك قىزمەتىن كورسەتۋ تۋ­رالى وزگە دە اقپاراتتاردى بەرۋگە بايلانىستى ەلەكتروندىق بانك قىز­مەتىن كورسەتۋ; ترانزاكتسيالىق-بانكتىك قىز­مەت كورسەتۋ - كليەنتتىڭ بانكتىك شوت (شوتتار) اشۋىنا جانە جا­بۋىنا, اقشا تولەمدەرى مەن اۋدا­رىم­دارىن, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ايىرباستاۋ وپەراتسيالارىن جۇرگى­زۋگە, بانك زاەمىن بەرۋگە جانە اقپاراتتىق-بانكتىك قىزمەتكە جات­پايتىن بانك وپەراتسيالارىنىڭ وزگە دە تۇرلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ەلەكتروندىق بانك قىزمەتىن كورسەتۋ; كليەنتتى ديناميكالىق ءساي­كەس­تەندىرۋ - ءبىر جولعى ء(بىر مەزگىل) كودتى پايدالانۋ ارقىلى ونىڭ ەلەكتروندىق بانك قىزمەتىن الۋ قۇقىعىن بىرىڭعاي راستاۋ ماقسا­تىندا كليەنتتىڭ جەكە باسىن راس­تاۋدى بەلگىلەيتىن ءراسىم; قاۋىپسىزدىك ءراسىمى - كليەنتتىڭ ەلەكتروندىق بانك قىزمەتىن الۋ قۇقىعىن بەلگىلەۋ مەن بەرىلەتىن جانە الىناتىن ەلەكتروندىق قۇج­ات­تاردىڭ مازمۇنىنداعى قاتەلەردى جانە/نەمەسە وزگەرىستەردى انىقتاۋ ماقساتىندا ەلەكتروندىق قۇجات­تاردى جاساۋ, بەرۋ جانە الۋ كەزىندە كليەنتتى سايكەستەندىرۋگە ارنالعان ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ جانە باعدارلامالىق-تەحنيكالىق اق­پا­رات قورعاۋ قۇرالدارىنىڭ كەشەنى.