حالقىنىڭ سانى 2 مىڭنان اساتىن اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بيۋدجەتتەن 110 ملرد تەڭگە بەرۋ ماسەلەسى وڭ شەشىلە مە؟
كەشە ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ جۇرگىزۋىمەن پالاتانىڭ 2017 جىلداعى العاشقى جالپى وتىرىسى بولىپ, وندا التى ماسەلە قارالدى.
وتىرىستى اشقان نۇرلان نىعماتۋلين جاڭا جىلدا دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇكتەگەن جاۋاپتى مىندەتتەر تۇرعانىن, ولاردى تەك ساپالى زاڭدار قابىلداۋ ارقىلى عانا ءتيىمدى شەشۋگە بولاتىنىن ايتا كەلىپ, «ءبىز ايماقتاردا بولىپ, سايلاۋشىلارمەن دە كەزدەستىك. وسى ۋاقىتتاردا ايتىلعان بارلىق ماسەلەلەرگە الداعى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىمىزدا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن بولامىز», – دەدى.
وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبى بەكىتىلگەننەن كەيىن دەپۋتاتتار ۇسىنىلعان زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا كىرىستى. سولاردىڭ ىشىندە قىزۋ تالقىعا تۇسكەنى دە, حالىققا بارىنشا كەرەكتىسى دە «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بولدى. بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا حالقىنىڭ سانى 2 مىڭنان اساتىن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدىكتەرىنە بيۋدجەت ەنگىزىلىپ, وعان كەيبىر سالىقتار مەن ايىپپۇلداردىڭ ەسەبىنەن قاراجات قۇيىلاتىنى كوزدەلگەن. ونداي اكىمدىكتەردىڭ جالپى سانى ەلىمىزدە شامامەن 2,5 مىڭ ەكەن, مىنە, ەندى وسىلارعا بۇرىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ باسقا دەڭگەيلەرىنە ءتۇسىپ كەلگەن 110 ملرد تەڭگەدەي قاراجات بەرىلمەك. بيۋدجەتتىڭ باسقا دەڭگەيلەرى دەگەنىمىز: رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جانە اۋداندىق بولىپ بولىنەتىن 3 دەڭگەي, ەندى ولارعا 4-ءشى دەڭگەي قوسىلدى. ءسويتىپ, زاڭ جوباسى قابىلداناتىن بولسا, قازاقستان بيۋدجەتى 4 دەڭگەيلى بولادى.
بۇل وزگەرىس اۋىل حالقىنىڭ كوپتەن كۇتكەن جاڭالىعى ەدى. ويتكەنى, «اۋىل اكىمى» دەگەن اتى دارداي بولىپ, سۋ جاڭا «نيۆامەن» قۇيعىتىپ جۇرسە دە ونىڭ قولىندا ەشقانداي ىقپالدى كۇش جوق ەدى. جولدى قاردان تازارتۋ, كوكتەم مەن جازدا باتىپ قالعان ماشينانى سۇيرەپ شىعارۋ سياقتى اپاتتى جاعدايلاردان قۇتقارۋ, قارتتاردى قۇتتىقتاۋ, ارداگەرلەرگە كومەك بەرۋ, ەلدى مەكەندى اباتتاندىرۋ جانە سول سەكىلدى اۋىل توڭىرەگىندە تولىپ جاتاتىن جۇمىستاردى ۇيىمداستىراتىن اكىم. ويتكەنى, حالىق كومەك سۇراپ اكىمگە كەلەدى. ال ول ءوزىنىڭ قولىندا ەشقانداي قاراجات تەتىگى بولماعاندىقتان, شارۋالار مەن فەرمەرلەرگە جالىنىپ, سولارعا تاۋەلدى بولىپ جۇرگەنى. بيۋدجەتى بولسا كەز كەلگەن تراكتوردى جالداپ, جۇمىسىن بىتىرمەي مە؟ وسىنى حالىق تا, دەپۋتاتتار دا, جۋرناليستەر دە ايتىپ, تالاي رەت كوتەرگەن. ەندى, مىنە, ماسەلە پرەزيدەنتتىڭ ۇلت جوسپارىنىڭ 98-قادامىندا بەرىلگەن تاپسىرماعا سايكەس شەشىلۋگە اياق باستى.
الايدا... الايدا, ناقتى ىسكە كەلگەندە باسقا ەمەس, دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ءوزى وسىنشا قاراجاتتى اۋىلدىق وكرۋگكە بەرۋدىڭ تيىمدىلىگى بار ما, دەگەن ءدۇدامال ويلاردىڭ تيەگىن اعىتتى. ءبارىن باسىنان باستاپ ايتايىق.
زاڭ جوباسى تۋرالى باياندامانى جاڭا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جاسادى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتى اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيىندە 2018 جىلدان باستاپ حالىق سانى 2 مىڭنان اساتىن اكىمشىلىك بىرلىكتەردە اشىلسا, حالىق سانى بۇدان از وكرۋگتەردە 2020 جىلدان باستاپ اشىلادى. وسى بيۋدجەتتى باسقارۋ ماسەلەسى جەرگىلىكتى قوعامداستىق جينالىسىندا تالقىلانعاننان كەيىن اۋداندىق ءماسليحاتتا بەكىتىلەدى. ال بيۋدجەتتى اتقارۋ اۋىل اكىمىنىڭ اپپاراتىنا جۇكتەلەدى. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگى ينستيتۋتىن قۇرۋ دا كوزدەلگەن.
سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالعاندا ايماقتارعا بارىپ, حالىقپەن كەزدەسىپ, كۇش الىپ كەلگەن دەپۋتاتتار قىزۋ بەلسەندىلىك تانىتتى. ءبىرىنشى بولىپ سويلەگەن قۇرالاي قارەكەن بيۋدجەتتى اۋىل وكرۋگتەرىنىڭ بارىنە بىردەي نەگە اشپايمىز, ويتكەنى, 2 مىڭ حالقى بار وكرۋگ پەن 700 ادامدىق تۇرعىنى بار وكرۋگتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق قوي دەپ سۇرادى. وعان تيمۋر سۇلەيمەنوۆ تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ەمەس, ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرىپ وسىنداي قادامعا بارعاندارىن جەتكىزدى. دەپۋتات بەرىك وسپانوۆ 1 جەلتوقسانداعى مالىمەتكە قاراعاندا, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ ەسەپشوتتارىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 3,6 ملرد تەڭگە يگەرىلمەگەن كۇيىندە جاتقانىن ايتتى. ال قاجەتتىلىك ءۇشىن بولىنگەن جالپى سوما 11 ملرد تەڭگە ەكەن, ەندەشە, سونىڭ 30 پايىزعا جۋىعى يگەرىلمەگەن دەگەن ءسوز. بيۋدجەت اشىپ, وعان بولىنگەن قاراجات تا وسىلاي يگەرىلمەي قالماي ما دەگەن قاۋىپ ءبىلدىردى.
مينيستر مۇنداي دەرەكتىڭ وزدەرىنە بەلگىلى ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, ەسەپشوتقا اۋدارىلعان اقشا ەركىن جۇمسالاتىنىن, ال بيۋدجەت بولعاندا ول ناقتى شىعىستاردى قامتيتىنىن جانە ءتيىستى ورگاندار ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالايتىنىن جەتكىزدى. سوندىقتان بۇل ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق ەمەس, دەدى مينيستر. وسى ارادا ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين دە سۇراق بەرىپ, ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن جالپى مەملەكەتتىك بيۋدجەتپەن ينتەگراتسيالاندىرۋ ءۇشىن سىزدەرگە قازىناشىلىقتىڭ بۇگىنگى تاڭداعى اقپاراتتىق جۇيەسىن كەڭەيتۋ كەرەك قوي. سىزدەر وسى ماسەلەنى شەشۋگە دايىنسىزدار ما دەپ سۇرادى. وعان ت.سۇلەيمەنوۆتەن ناقتى جاۋاپ بولماعان سوڭ, وتىرىسقا قاتىسىپ وتىرعان قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تاتيانا ساۆەلەۆانىڭ جاۋاپ بەرۋىن سۇرادى. قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ءتيىستى جۇمىستار بىلتىردان باستاپ جۇرگىزىلدى, بارلىق اكىمشىلىك بىرلىكتەر جالپى اقپاراتقا قوسىلدى, قازىر قازىناشىلىق جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك ءتۇسىم جۇيەسى قوسىلۋىنىڭ شاعىن جۇمىستارى عانا قالدى, ولار دا جاقىن ۋاقىتتا اياقتالادى دەگەن ەدى. سپيكەر ونى ءوز سوزىنەن ۇستاپ: «وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت قانا بۇرىن سىزدەر بىزگە قازاقستاندا جاپپاي دەكلاراتسيا جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتتىڭىزدار, ويتكەنى, مەملەكەتتىك ءتۇسىمنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى اۋىلدىق جەرلەردەگى ينتەرنەتتىڭ كوممۋنيكاتسيالىق قولجەتىمدىلىگىمەن ۇيلەسپەيدى دەگەن ەدىڭىزدەر. سول ءۇشىن سىزدەر جاپپاي دەكلاراتسيا جاساۋدى 2020 جىلعا دەيىن شەگەردىڭىزدەر, ال ەندى 2018 جىلدان ءبىزدىڭ جۇيەلەرىمىز دايىن دەيسىزدەر. وسىنىڭ قايسىسىنا سەنۋگە بولادى», دەدى. الايدا, قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ءوزىنىڭ سوزىنەن قايتپاي, جۇيەلەردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە قول جەتكىزىلگەنىن ايتتى.
وسىنداي ماسەلەلەر كوپ كوتەرىلىپ, بيۋدجەتتىڭ دۇرىس اتقارىلۋىنا, كىرىس پەن شىعىستىڭ جەتىلگەن تۇردەگى باقىلانۋىنا كۇمان كەلتىرىلدى. دەپۋتات ومارحان وكسىكباەۆ زاڭنىڭ ىسكە اسۋىنا كۇمانى بارىن تۋرا ايتتى. وڭىرلەردە بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى مەن وعان باقىلاۋ جۇرگىزە الاتىن ماماندار تاپشى ەكەنىن كوزىمىزبەن كورىپ كەلدىك. سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ماماندار بىزگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پروتسەسىنىڭ بارلىق پروتسەدۋراسىن جۇرگىزۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن جاساي الماۋدىڭ قاۋپى بارىن ايتتى. ويتكەنى, اۋىلدى جەرلەردە بىلگىر زاڭگەر جوق. سونىمەن قاتار, ول 110 ملرد تەڭگە اقشانىڭ دۇرىس جۇمسالۋىن باقىلاۋعا قارجى-باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ كۇشى جەتە مە, ىشكى باقىلاۋ قانداي دەڭگەيدە بولادى دەگەن سۇراقتار قويدى. مينيستر بۇل سۇراقتاردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, كادرلىق الەۋەتتىڭ بار ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن ورىنداۋ بويىنشا تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزدى.
وسى ماسەلەلەردى قورىتا كەلە, ءماجىلىس توراعاسى 2018 جىلدان 2,5 مىڭ, ال 2020 جىلدان تاعى دا قوسىلاتىن 1,4 مىڭ اكىمنىڭ قولىنا 110 ملرد تەڭگەدەن ارتىق قاراجاتتى يگەرۋ جانە كوممۋنالدىق مەنشىكتى باسقارۋ قۇقى بەرىلەتىنىن اتاي كەلىپ, ولارعا وسى ءىستى باسقارۋدى وقىتۋ جۇمىسى قولعا الىنۋى كەرەكتىگىن اتادى. بۇرىن مۇنداي فۋنكتسيالاردى اتقارىپ كورمەگەن قىزمەتكەرلەر تۇسىندىرمە جۇمىستارىن ەمەس, وقىتۋدى قاجەت ەتەدى, دەي كەلىپ, توراعا, سونىمەن قاتار, قاراجاتتى باقىلاۋ نورمالارىن دا وسى زاڭ جوباسىنا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى.
وسىنداي ۇسىنىستار مەن پىكىرلەردەن كەيىن زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
سونىمەن قاتار, كەشەگى وتىرىستا دەپۋتاتتار تاراپىنان وڭ باعاسىن العان تاعى ءبىر زاڭ جوباسى – قازاقستان ۇكىمەتى مەن يۋنەسكو اراسىنداعى قازاقستاندا ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. گلياتسيولوگيالىق ورتالىق عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرادى, وسى باعىتتا باعدارلامالار ازىرلەۋدى كوتەرمەلەيدى, ورتالىق ازياداعى تاۋ مۇزدىقتارىنىڭ ەرۋىنە بايلانىستى بولجامدار مەن تاۋەكەلدەر ماسەلەلەرى جونىندەگى باعدارلامانى ۇيىمداستىرادى. سونداي-اق, «ستاندارتتاۋ تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوبالارى جۇمىسقا قابىلداندى. سونىمەن بىرگە, حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن قارىز تۋرالى كەلىسىمدى, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق, تەحنيكالىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعى تۋرالى باس كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى تاعايىندالدى.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعان سوڭ دەپۋتاتتار ورتالىق اتقارۋ ورگاندارىنا ارنالعان وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريالادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»