جەر بەتىندەگى ەلدەردىڭ جارتىسىنان كوبىسىنىڭ ەكونوميكاسى ءالى دە مۇنايعا تاۋەلدى ەكەنى راس. «باررەلمەن ولشەنەتىن بايلىقتىڭ بيىلعى احۋالى قانداي بولادى؟» دەگەن ساۋال سوندىقتان دا كوپتى ويلاندىرادى, تولعاندىرادى. العاشقى بولجامدار ءار ەلدە, حالىقارالىق ۇيىمداردا جاسالۋدا. بۇل ماسەلەنىڭ الاڭداتۋىنا نەگىز بار. ويتكەنى, ءال-قۋاتىمىزدىڭ احۋالى مۇنايعا بايلانىستى. ال «جاسىل ەكونوميكا», بالامالى قۋات كوزدەرى دەگەن ۇعىمدار جىل ساناپ, كۇن ساناپ ماڭىزىن كۇشەيتۋدە, قاناتىن كەڭگە جايۋدا.
باعا ءوسىمى قالىپتى بولادى
مۇناي ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىسى بار قازاقستاندىق ىرگەلى ۇيىمداردىڭ ءبىرى «سامۇرىق-قازىنا» اق ماماندارى اعىمداعى جىلعا ارنالعان بولجامدارىن ۇسىندى. ماماندار وتكەن جىلى مۇناي-گاز نارىعى بىرقاتار سىناقتاردى باسىنان كەشىرگەنىن ايتادى. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قۇبىلمالىلىعى مەن تۇراقسىزدىعى جاعدايدى ءتىپتى كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەن. ال بيىلعى مۇناي نارىعىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى سەبەپتەر كەشەگى جىلدىڭ سوڭىندا-اق ورىن العان كورىنەدى. قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا ازيانىڭ مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەرى (وپەك) مەن وعان كىرمەيتىن مەملەكەتتەردىڭ كەزدەسۋى ءوتىپ, الەمدەگى ينۆەستورلارعا بيىلعى جىلدىڭ جارتىسىنا دەيىن جوسپار قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. مۇناي ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە 1,8 ملن باررەل دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ كەلىسىمىنىڭ ارقاسىندا مۇناي باعاسى قاراشادا – 5, جەلتوقساندا 8 پايىزعا ءوستى.
«سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى زەرتتەۋ كومانداسىنىڭ بولجامىنشا, وپەك مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتقانىمەن, ونىڭ ورنى اقش-تاعى تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ ەسەبىمەن تولىقتىرىلادى. ءتىپتى, ونداعى بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ قازىرگى سانىمەن-اق تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ كولەمى بۇگىننەن-اق وسۋگە بەت العان. ماماندار سوزىنە سەنسەك, بيىل مۇناي باعاسىنىڭ ءوسىمى قالىپتى بولادى, ياعني باررەلىنە ورتا ەسەپپەن 50-52 دوللاردى شامالايدى.
مۇنايعا سۇرانىس قاي كەزدە وسەدى نەمەسە تومەندەيدى؟
جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسىم مۇناي نارىعىنىڭ كەلەشەگىن بولجاۋداعى ماڭىزدى فاكتور ەكەنى راس. سالادا كەيبىر ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرى جاقسى بولعانىمەن, جاعدايى وڭدى ەمەس مەملەكەتتەر دە بار. دەسە دە, بيىلعى ءوسۋ قارقىنى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ۇلعايا تۇسپەك. «سامۇرىق-قازىنا» اق زەرتتەۋشىلەرى 2016 جىلعى ىشكى جالپى ءونىم 2,4-3,1 پايىزدى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش بيىل 2,8-3,4 پايىزعا وسەدى دەپ جوسپارلاپ وتىر. «بىلتىر ساتىلعان كولىكتەر سانىنا قاراپ, جانارماي پايدالانۋ اناعۇرلىم ارتادى دەۋگە بولادى. مۇنايعا سۇرانىس تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 1,15 ملن باررەلگە جەتەدى, ياعني 96,5 ملن باررەلگە دەيىن ۇلعايادى», دەيدى ولار.
راسىندا, قازىرگى جاعدايدا مۇنايعا سۇرانىستىڭ ءوسۋى ەكونوميكانىڭ تۇراقتالۋىنا, كولىك سەكتورىنداعى تۇتىنۋشىلىققا بايلانىستى. ال تومەندەۋ قاۋپى وتىننىڭ بالاما تۇرلەرىن قولدانۋ كەڭەيگەن كەزدە جانە سول ارقىلى كولىك قۇرالدارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرعان جاعدايدا ورىن الادى.
كانادا ۇشتىككە كىرەدى
وتكەن جىلعى 30 قاراشادا ازيانىڭ مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەرى اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مۇناي ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە 1,2 ملن باررەلگە قىسقارتۋعا, ياعني تاۋلىگىنە 32,5 ملن باررەلگە دەيىن ازايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. كەلىسىم مەرزىمى – التى اي. دەسە دە, وپەك ءوندىرىسى 2016 جىلعى قاڭتارداعى دەڭگەيدە قالادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا كەلىسىمدەرگە قاراماستان ءاۋ باستان كۇتىلگەن ناتيجە.
9 جەلتوقساندا وپەك-كە كىرمەيتىن 11 مەملەكەت ۇيىم شەشىمىن قولداپ, الداعى التى ايعا ءوندىرىس كولەمىن تاۋلىگىنە 558 000 باررەلگە تومەندەتۋدى ۇيعارعان. تيىسىنشە, مۇناي ءوندىرىسىنىڭ جالپى تومەندەتىلگەن كولەمى تاۋلىگىنە 1,8 ملن باررەل بولدى.
ەندى «سامۇرىق-قازىنا» زەرتتەۋ كومانداسىنىڭ بولجامىنا كوز جۇگىرتسەك, وپەك-كە كىرمەيتىن ەلدەردىڭ ءوندىرىسى بيىل تۇراقتالادى. ءوندىرۋ ەۋروپا مەن ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا تومەندەگەنىمەن, برازيليا مەن كانادادا ارتادى. وسىلايشا كانادا ءوندىرىس كولەمى جاعىنان ازيانىڭ مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا جاتپايتىن برازيليا مەن قازاقستاننان كەيىن ءۇشىنشى ورىنعا شىعادى.
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»