قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانىپ, وكىلەتتىگىنىڭ باستالۋى اسا قيىن كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ويتكەنى, بۇگىندە حالىقارالىق جاعداي ءوزىنىڭ اۋقىمدى وزگەرىستەرىمەن ەرەكشەلەنىپ بارادى. مىسالى, بۇۇ-نىڭ باس حاتشىلىعىنا جاڭا ادام كەلدى, اقش-تىڭ اق ءۇيىنىڭ كىلتى رەسپۋبليكاشىل دونالد ترامپتىڭ قولىنا كوشتى. سونداي-اق, ەۋروپالىق وداق «برەكزيت» ماسەلەسىنە الاڭداپ وتىر, ۇزاق جىلداردان كەيىن اقش پەن كۋبا اراسىنداعى قاتىناس قايتا ورنىقتى, سيريادا جاعداي جاقسارا ءتۇستى. ال وسى وڭ وقيعالاردان ءسال بۇرىنىراق يرانعا سالىنعان سانكتسيالار الىنعان بولاتىن. ساياسي ارەنادا بۇلاردان باسقا دا كوپتەگەن جايلار كورىنىس بەردى. وسىنداي قيىن كەزەڭ ەندى جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن بولادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى كەڭىنەن تالقىلاندى. ونىڭ ىشىندە, ءاسىرەسە, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تاڭعالارلىق جەتىستىكتەرى بارىنشا اتاپ ءوتىلدى. ەگەر ەسكە تۇسىرەتىن بولساق, قازاقستان ۇيىمداعى ديپلوماتيالىق قىزمەتىن نيۋ-يوركتەگى ساۋدا وكىلدىگىن ەلشىلىك ۇيىنە اينالدىرۋدان باستاعان ەدى. قازاقستان سودان بەرگى ارالىقتا الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە تانىلدى. سونداي-اق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ 2013 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جانە 2016 جىلى حانچجوۋدا وتكەن «ۇلكەن جيىرمالىق» سامميتىنە شاقىرىلۋى قازاقستاننىڭ, ونىڭ باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ زور ەكەنىن كورسەتەدى.
ەلباسىمىزدىڭ ليسسابوننان ۆلاديۆوستوكقا دەيىن بىرىڭعاي قاۋىپسىزدىك كەڭىستىگىن قۇرۋ تۇجىرىمداماسى قازىرگى زامانعى ساراپتاۋ جانە زەرتتەۋ كونتەكسىنە ەنگىزىلدى. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان جولى», «سىندارلى ون جىل», تاعى باسقا دا كىتاپتارى مەن ماقالالارى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. بىزدەر تاريحتا نە بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستاندا الەمدىك دەڭگەيدە ءمانى زور ىستەر بولىپ جاتىر. مىسالى, 2013 جىلى الماتىدا ەكى راۋندتان تۇرعان يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن رەتتەۋ جونىندەگى التى جاقتى كەلىسسوز ويداعىداي ءوتتى. قازىرگى كەزدە الەمدىك قوعامداستىق استانادا جوسپارلانعان سيرياعا قاتىستى كەلىسسوز ماسەلەسىن تالقىلاۋدا. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ وسىنداي ماسەلەلەرگە بارىنشا نازار اۋدارۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ مەن يىۇ-عا توراعالىقتى تابىستى وتكىزۋدەن باستالعان ۇلكەن جولدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىككە الىپ كەلگەنىنىڭ ناقتى كورىنىسى جانە جالعاسى دەگەنىمىز ءجون.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك بارىسىندا ەلىمىزدىڭ كوتەرەتىن ماسەلەلەرى جەتكىلىكتى. ولار بارلىعىنا اشىق, ەلباسىمىزدىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتى اتاندى. وندا قازاقستان دامىعان الەمدەگى قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جاپپاي قارۋلانۋدان باس تارتىپ, قارۋسىزدانۋ قاعيداتىن ىلگەرى جىلجىتۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. بۇۇ-نىڭ قىركۇيەكتە وتكەن مەرەكەلىك ءسامميتى اياسىندا ەلىمىز ارنايى تۇراقتى دامۋ قورىن قۇرۋدى ۇسىندى. اتالعان قوردىڭ ەسەپشوتىنا اسكەري بيۋدجەتتىڭ 1 پايىزىن اۋدارۋ ماسەلەسى ايتىلعان. كەيبىر ەلدەردىڭ وسى سالاعا قاراستىرعان بيۋدجەتى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, ول 1,7 تريلليون دوللاردى قۇراعان. ستوكگولم ينستيتۋتىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, ەسەپشوتقا اۋدارىلاتىن 1 پايىز قاراجات دامۋشى ەلدەر باستان كەشىرىپ وتىرعان اشتىقتىڭ الدىن الۋعا جانە كەدەيشىلىك پەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا كادىمگىدەي كومەك بولادى ەكەن.
بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتى دەمەكشى, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى ۇيىم قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ارناعان جاقىنداعى ساياسي ۇندەۋى دە بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە تىركەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەلباسى ءوزىنىڭ ۇندەۋىندە مىنا ماسەلەگە باسا نازار اۋداردى.
قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانعان العاشقى ورتاازيالىق مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ءبىز ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, وڭىرلىك سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە ءتيىمدى قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جانە ونىڭ ءوسىپ وركەندەۋىنە ىقپال ەتۋ مەن ونى دامىتۋ بويىنشا وڭىردەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس ءىستەۋگە نيەتتىمىز.
ءبىز ورتالىق ازيادا بارلىق مۇددەلى ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەسىمدى بايلانىستىرۋ نەگىزىندە بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك, ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ جونىندەگى ءوڭىرلىك ايماق ۇلگىسىن قۇرۋعا جانە ونى سىناقتان وتكىزۋگە بولاتىنىنا سەنىمدىمىز.
ءبىز ءوزىمىزدىڭ كەڭەستەگى توراعالىعىمىز كەزىندە اۋعانستانداعى جاعداي جانە ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدى نىعايتۋ شارالارى بويىنشا اۋقىمدى, تەڭدەستىرىلگەن, مازمۇندى جانە ناتيجەلى تالقىلاۋ ۇيىمداستىرۋعا, سونداي-اق, قورىتىندىسى بويىنشا ارنايى قۇجات قابىلداۋعا باستاماشىلىق جاساۋعا نيەتتىمىز.
ءبىز اۋعانستاننىڭ بەيبىت ومىرگە جەدەل ورالۋى ءۇشىن بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا جان-جاقتى جاردەم كورسەتۋ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك قاتەرىنە قارسى تۇرۋدى جانە ەلدىڭ الەۋەتىن نىعايتۋدى جاقتايمىز. ءبىز اۋعانستان/تاليبان جونىندەگى 1988 كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە ماقساتتى جۇمىس اتقارۋعا دايىنبىز, دەدى قازاقستان باسشىسى.
وسى ايتىلعانداردان قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە ەكى جىل بويى اسا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋ نيەتىندە ەكەنى انىق اڭعارىلادى.
قازاقستان, سونىمەن بىرگە, كۇن ءتارتىبىنە ەلباسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىندا ۇسىنىلعان بۇۇ اياسىندا جاھاندىق انتيتەررورلىق كواليتسيا قۇرۋ ءۇشىن نەگىزى بولۋى مۇمكىن حالىقارالىق انتيتەررورلىق وپەراتسيالار جۇرگىزۋ بارىسىندا استانا ارەكەت كودەكسىن دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىستى بۇۇ-عا جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشە مەملەكەتتەرىنە جاساۋدى ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇعان قوسا, تەرروريزمگە قارسى شارالاردى جۇيەلەۋ, زورلىق-زومبىلىق ەكسترەميزمىنە قاتىستى قابىلدانعان قارارلاردى ورىنداۋعا مىندەتتەۋ, تەررورلىق ۇيىمداردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمىن بەكىتۋ ماسەلەلەرى بار.
بۇگىندە ءبىز جاڭا سيپاتتاعى ساپالى جاڭا ۋاقىتتىڭ شەبىندە تۇرمىز. ەگەمەندىكتىڭ شيرەك عاسىرىن باسىپ وتكەن مەملەكەتىمىز ەندى جان-جاقتى تولىسقان ەل رەتىندەگى كەزەڭىن باستادى جانە ءبىز حالىقارالىق ىستەردى باسقارۋ ۇدەرىسىنە قوسىلدىق. ءبىر جاعىنان, بۇل – قۇرمەت, ەكىنشى جاعىنان, ول ۇلكەن كاسىبيلىكتى, زور جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك, بۇل – الەمدەگى گەوساياسي اۋىتقۋشىلىقتى ەڭسەرۋ جانە وڭىرلەردى جانجالدار تورىنان شىعارۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك. وسىلايشا, حالىقارالىق قاتىناستارعا ءتۇسىپ جاتقان سالماقتى جەڭىلدەتىپ, ونى ۇيلەسىمدى دامۋ جولىنا قاراي باعىتتاۋ باستى ماسەلە بولىپ تۇر.
قازىرگى كەزدە الەم وزىنە تۇسكەن كۇشتى جەڭىلدەتۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. حاكەرلىك ارەكەتتەر, سانكتسيالار مەن ۆاليۋتالىق الاياقتىق, اسكەري جانجالدار مەن ميگراتسيا پروبلەمالارى, ادام ولىمىنە سوقتىراتىن قايعىلى جاعدايلار. دالىرەك ايتقاندا, الەمدىك بيوالاڭ جاعىمسىز «تولقىندارعا» تولىپ تۇر. ال قازاقستان ءوزىنىڭ باي تاجىريبەسى ارقىلى وسى جاعىمسىز «تولقىنداردى» جاعىمدى ارناعا قاراي بۇرۋ ءۇشىن نازار اۋدارتۋعا مۇمكىندىگى بار. سەبەبى, ءبىزدىڭ حالقىمىزدا تولەرانتتىلىق, كەلىسىم جانە باسقا قاسيەتتەر مول. ءبىر عانا مىسال, ەلىمىزدە ەتنوستار مەرەكە رەتىندە اتاپ وتەتىن العىس كۇنى بەلگىلەندى.
قازاقستاننىڭ بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىر-بىرىنە سالقىن قاراعان مەملەكەتتەردى ىمىراعا كەلتىرىپ, قايتا تاتۋلاستىرۋ تاجىريبەسى دە بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلىمىز رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا تۋىنداعان كەلىسپەۋشىلىكتى ءارى قاراي ورشىتپەي, بىتىمگە كەلتىردى. مۇنى الەمنىڭ تانىمال ساياساتكەرلەرى مەن ساراپشىلارى جوعارى باعالادى. وسىنداي بىتىمگەرشىلىك ميسسياسى 1991 جىلى الماتىدا قول قويىلعان تمد-نى قۇرۋ تۋرالى تاريحي دەكلاراتسيادان باستالادى. سونداي-اق, مۇنىڭ قاتارىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى دا قوسار ەدىك.
ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, 2014-2016 جىلدارى رەسەيلىكتەر اراسىنداعى قازاقستان پرەزيدەنتىنە دەگەن سەنىم, تيىسىنشە 38 پايىزدان 54 پايىزعا دەيىن وسكەن. سونىمەن قاتار, رەسەيلىكتەردىڭ 55 پايىزى قازاقستاندى وزدەرىنىڭ سەنىمدى ءارى ورنىقتى سەرىكتەسى جانە وداقتاسى دەپ اتاعان. ءبىزدىڭ ەلىمىز جىبەك جولىن قايتا وركەندەتۋگە دە كۇش-جىگەر, قاراجات جۇمساپ كەلەدى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن قىتاي – ۇلىبريتانيا تىكەلەي پويىزى ىسكە قوسىلدى. جالپى, ەلىمىزدىڭ جولدارى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا مۇددەلى ەلدەردىڭ بارلىعىنا اشىق.
زارەما شاۋكەنوۆا,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى