سەمەي پوليگونى جابىلدى دەسەك تە, ونىڭ ادام بالاسى باسۋعا ءتيىس ەمەس قاۋىپتى الاڭدارى بار ەكەندىگىن كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق (ۇياو) ماماندارى ايتىپ وتىر. بۇل جەر ەندى پايدالانۋعا كەلمەيدى دەگەنمەن, عىلىمي تۇرعىدا ول جەردى پايداعا اسىرۋعا بولادى ەكەن. ءتىپتى, مەملەكەت قازىناسىنىڭ ءبۇيىرىن تولتىرادى دەسەك, ارتىق ەمەس.
پوليگوننىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇسىنا قازاقستانداعى كاسىپورىنداردان شىعاتىن زياندى قالدىقتاردى اكەلىپ, كومۋگە بولادى. جانە بۇل قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىن تومەندەتۋگە اكەلىپ سوقپايدى, دەپ سەندىرەدى ۇياو باس ديرەكتورى, عالىم ەرلان باتىربەكوۆ.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ تاريحي جارلىعىمەن سەمەي سىناق پوليگونىن جاپقاننان كەيىن بەيبىت اتومدى دامىتۋ, جارىلىستار بولعان جەرلەردى ساۋىقتىرۋ جانە ءارى قاراي دا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءىسى قولعا الىنعان ەدى. ول ماقساتتا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا 20 جىل بويى كۇردەلى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. پوليگون ايماعىنىڭ راديوەكولوگيالىق جايى بۇگىندە تولىق زەرتتەلۋ ۇستىندە ە.باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلدىڭ سوڭىندا رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ارنايى قورىتىندى جاساپ ۇسىنعان. ولاردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇرىنعى پوليگون اۋماعىنىڭ 50 پايىزى زەرتتەلگەن ەكەن. زەرتتەگەن مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, بۇرىنعى پوليگون اۋماعىنىڭ تۇسىندا پايدالى قازبالار كەزىككەن. ءتىپتى, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە جارامدى جەرلەر دە بار كورىنەدى.
– بۇگىنگى تاڭدا پوليگوننىڭ 50 پايىزىنان استام جەرى تەكسەرۋدەن ءوتتى, – دەدى ە.باتىربەكوۆ وسىعان وراي بىزبەن اڭگىمەسىندە. – 2 ملن-نان استام شارشى شاقىرىم جەردى ولشەپ تەكسەرۋ جانە 100 مىڭ زەرتحانالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. تەك شامامەن 20 شارشى شاقىرىم جەر عانا قوردا ساقتالىپ قالۋى ءتيىس ەكەندىگى زەرتتەۋلەر بارىسىندا بەلگىلى بولدى. ەندى وسى جەرلەرگە كەلسەك, بۇل تۇستاردا كاسىپورىنداردان شىعاتىن وندىرىستىك قالدىقتاردى كومۋگە لايىق ارنايى وتە كولەمدى پوليگون سالىنعانى ءجون. ەڭ دۇرىسى پوليگوندى «بالاپان» دەگەن جەردىڭ ءبىر بولىگىنە سالعان دۇرىس. بۇل جەردى تاڭداپ الۋدىڭ ءبىر سەبەبى, «بالاپان» الاڭىندا ينفراقۇرىلىم بار. تەمىر جول تارتىلعان. ەلەكتر جەلىلەرىمەن قامتىلعان. ەڭ باستىسى, – زياندى رادياتسيالىق, ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى ۇزاق جىل بويى ساقتاۋعا بولادى. جانە بۇل جەردە سۋعا جايىلماۋدان, وتپەۋدەن ساقتايتىن توپىراق قاباتى بار. توپىراق قالدىقتاردى جەر استى سۋلارىمەن ارالاسىپ كەتۋدەن ساقتايدى. 2014 جىلدىڭ شىلدەسىنەن جەلتوقسانىنا دەيىن ءبىز قاجەتتىلىگىنە وراي شۇعىل تۇردە «كازتسينك» جشس-ىنە پوليگوننىڭ قالدىق توگەتىن ورنىن جاساپ بەردىك. بۇل – قالدىق توگىلگەن العاشقى ورىن.
ە.باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇياو ماماندارى جاساپ شىعارعان جاڭا تەحنولوگيالار مەن زەرتتەۋ تاسىلدەرى بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءىرى كاسىپورىندارىندا رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ماسەلەن, بۇگىندە ەرتىس حيميا-مەتاللۋرگيا زاۋىتىنداعى رادياتسيالىق قاۋىپتى نىسانداردى جويۋ جانە توقىراۋ كەنتىندەگى اسكەري ارسەنالدا ورىن العان ءورتتىڭ سالدارىن زالالسىزداندىرۋ ىسىندە ۇياو ماماندارىنىڭ كومەگى ايتارلىقتاي بولعان.
– سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ بۇرىنعى اۋماعى بولاشاقتا قازاقستان ەكونوميكاسىنا سۇبەلى ۇلەس قوسۋى مۇمكىن, – دەيدى ە.باتىربەكوۆ. – «بالاپان» الاڭىنداعى 5000 گا جەر – ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى زاۋىتتارىنان, كاسىپورىندارىنان شىققان قالدىقتاردى كومۋگە اسا قولايلى ورىن. «كازتسينك» نەبارى 50 گا جەردى پايدالانىپ وتىر, ياعني بۇل بارلىق پايدالانۋعا بولاتىن جەردىڭ 1 پايىزى عانا. قالعان جەر بوس جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ۇياو كاسىپورىن قالدىقتارىن توگۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق ليتسەنزيالىق رۇحساتنامانى الدى. ءسويتىپ, ءبىز ءىرى كاسىپورىندارمەن جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى