قىزىلشا وندىرىسىنە نەگە قاۋىپ ءتوندى؟

وتكەن جازدا ەل وڭىرلەرىندە قانتتىڭ 1 كيلوسىنىڭ باعاسى 240 تەڭگەدەن 400 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاپ كەتتى دە, تۇتىنۋشىلار اراسىندا دۇربەلەڭ پايدا بولدى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە تۇسىنىكتەمە بەرۋگە تۋرا كەلدى. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى مەن حالىق بولسا, وسى وقيعاعا وراي كوپ جاعدايدا دۇكەندەر مەن الىپساتارلاردى كىنالاۋمەن شەكتەلگەن. «حالىقتىڭ جاپپاي جەمىس-جيدەكتەن توساپ قايناتاتىن ۋاقىتىن پايدالانىپ, پايدا تابۋ ماقساتىندا قانت باعاسىن ادەيىلەپ كوتەرىپ» وتىر دەسكەن. مۇنىڭ ارتى دەرەۋ دۇكەندەرگە تەكسەرۋلەر ۇيىمداستىرىپ, زاڭعا سايكەس اكىمشىلىك جازالاۋ شارالارىن قولدانۋعا ۇلاسقان. بۇل – جىلم-جىل قايتالانىپ كە­لە جاتقان قۇبىلىس. ەگەر ەلى­مىز­دە قانت جەتكىلىكتى بولسا, ونى ورىنسىز قىم­بات­تا­تۋدىڭ قان­داي نەگىزى بار؟ ادەتتە, ەركىن نا­رىقتا تاۋارلاردىڭ باعاسى سۇ­را­نىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسىندا ال­شاقتىقتىڭ پايدا بولۋىنان كوتەرىلەتىندىگىن ءبارىمىز بىلەمىز. دەمەك, بۇل جەردە باستى ماسەلە ونىڭ وندىرىسىنە قاتىستى بولار دەپ وي­لاعان دا, قويعان ەدىك. سوڭعى جىلدارى وزىمىزدە ءون­دى­رىلەتىن قانتتىڭ 3 پايىزى عا­نا وتاندىق شيكىزات – قانت قى­زىل­شاسىنان ازىرلەنەتىنى, قال­عان­ىنىڭ ءبارى لاتىن امەريكاسى ەل­دە­رىنەن, سونىڭ ىشىندە برازيليا مەن كۋبادان جەتكىزىلەتىن قانات قۇراعىنان دايىندالاتىنى باس­پاسوز بەتتەرىندە جازىلىپ ءجۇر. بىراق سونىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى قانت زاۋىتتارى حالىقتىڭ قاجەتىن وتەي المادى. سوندىقتان قانتتى تەك شيكىزات كۇيىندە عانا ەمەس, دايىن ءونىم تۇرىندە ساتىپ الۋعا تۋرا كەلدى.  بەلارۋس, رەسەي, مولدوۆا, ۋكراينا, پولشا سەكىلدى ەلدەردەن جەتكىزىلەتىن مۇنداي دايىن ونىمدەر كەي جىلدارى ەلىمىزدەگى قانت نارىعىنىڭ 50-60 پايىزىنا دەيىن جەتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە ەلەۋلى قاتەرىن ءتوندىردى. ارينە, مۇنداي جاعدايدا حالىق جاپپاي توساپ قايناتۋعا كىرىسەتىن جاز ايلارىندا ونىڭ تاپشىلىعى ورىن الماي تۇرا ما؟ دەمەك, بۇل جەردە ساۋدا دۇكەندەرى مەن الىپساتارلاردى عانا كىنالاپ, سولاردى جازالاۋمەن عانا شەكتەلسەك, ماسەلەنىڭ شەشىلمەيتىندىگى انىق. جۋىردا ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق كوميسسيانىڭ ستاتيس­تي­كالىق دەرەكتەرىن اقتارا وتىرىپ, مىناداي «قىزىقتى» فاكتىلەرگە تاپ بولدىق. 2015 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسىندا رەسەيدە 34 417 مىڭ توننا, بەلارۋس ەلىندە 3 300 مىڭ توننا, قىرعىزستاندا 183 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى وندىرىلگەندە, قازاقستاندا بار بولعانى 174 مىڭ توننا عانا ءوندىرىلىپتى. سونىڭ سالدارىنان قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار ادامعا شاققانداعى ۇلەسى بەلارۋس ەلىندە 348, رەسەيدە 235, قىرعىزستاندا 30 كيلودان اينالعاندا, قازاقستاندا بار بولعانى 10 كيلودان كەلگەن. سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونەر­كاسىپتىك نەگىزدە دامىعان رەسەي مەن بەلورۋسسيانى بىلاي قوي­عاندا بىزدەن جەرى دە, حالقى دا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ساتىپ الۋداعى مۇمكىندىكتەرى دە از كور­شىمىز قىرعىز باۋىرلارىمىزدان دا قالىپ كەتۋىمىزدى نەمەن ءتۇ­سىندىرمەكپىز؟! وتاندىق رىنوكتا قانت جەتكى­لىكتى بولۋى ءۇشىن ول كەمىندە ءبىر ادامعا جىلىنا 27 كيلودان اينالۋى كەرەك. بۇل, ارينە, مەديتسينالىق نورما ەمەس, ەلىمىزدە جىلما-جىل جان باسىنا شاققاندا تۇتىنىلىپ كەلە جاتقان قانت مولشەرى, ياعني قانتتى حالىقتىڭ قاجەت ەتۋ دەڭگەيى. ال 1 كيلو قانت ءوندىرۋ ءۇشىن كەمىندە 5-6 كيلو جوعارى ساپالى قانت قىزىلشاسى قاجەت. سوندا قازاقستان ءوزىن قانتپەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتەمىن دەسە, جىلىنا 2 210 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋى ءتيىس ەكەن. ال ءبىز ازىرگە مۇنىڭ وننان ءبىر بولىگىنە دە جەتە الماي وتىرمىز. نەگە؟ الدە بىزدە قانت قىزىلشاسى دۇرىس وسپەي مە؟ بۇلاي دەيىن دەسەك, سول 2015 جىلدىڭ وزىندە جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى «سامعاۋ» شارۋا قوجالىعى ەگىستىكتىڭ ءار گەكتارىنان 700 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ ەرلەگەندىگىن قايدا قويامىز. بۇل – كەزىندەگى اتاقتى قىزىلشا وسىرۋشىلەر عانا الاتىن جوعارى كورسەتكىش. ال كەڭەس وداعى كەزىندە گرۋزيا قىزىلشانىڭ ءار گەكتارىنان 331 تسەنتنەردەن ءونىم العاندا, بۇل وداق ەلدەرىنىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى رەتىندە باعالانعان. «سامعاۋ» قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەۆگەني ترۋبنيكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول مۇنداي مول ءونىمدى الۋدا گەرمانيادان جەتكىزىلگەن تۇقىمدى جانە يزرايلدىك تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن پايدالانعان. سونداي-اق, الماتى وب­لىسىنداعى «حيلنيچەنكو ي ك» شارۋا قوجالىعى 190 گەكتار القاپتىڭ ءار گەكتارىنان ورتا ەسەپ­­پەن 750 تسەنتنەردەن ءتاتتى تامىر جيناعان. دەمەك, بۇل جەردە ءما­سەلە جەرىمىزدىڭ قۇنارلىلىق قا­­­سيەتىندە ەمەس, كەرىسىنشە, سول قۇ­­­نارلىلىقتى ءتيىمدى پايدا­لانا الاتىنداي تەحنولوگيالار مەن جاقسى تاجىريبەلەردىڭ جە­تىم­سىز­دى­گىندە تۇر. جالپى, قازاقستان ءۇشىن قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ءداستۇرلى سيپاتى بار. ەۋروپا ەلدەرى قانت قىزىلشاسىن ءوسىرىپ, ودان قانت الۋ ىسىمەن XVII عاسىردان باستاپ اينالىسا باستاسا, بۇل ءىس رەسەي مەن ۋكرايناعا XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جەتكەن. XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازىرگى قازاقستان جەرىندە دە قىزىلشا وسىرۋشىلەر پايدا بولعان. قانت قىزىلشاسى – جارىق پەن جىلۋدى, ىلعالدى جاقسى كورەتىن وسىمدىك. سوندىقتان ونى ءوسىرۋ جەتىسۋ وڭىرىندە, تاراز ماڭىندا جاقسى دامىعان. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنان كەيىنگى ۋاقىتتارى قازاقستاندا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرىپ, ودان قانت الۋ ءىسى قارقىندى سيپات الدى. ول ونەركاسىپتىك نەگىزگە كوشىرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ءۇش وبلىسىندا 60 مىڭ گەكتار جەرگە دەيىن ءتاتتى تامىر ەگىلىپ, ونىڭ ءار گەكتارىنان 300 تسەنتنەرگە دەيىن, كەيدە ءتىپتى ودان دا جوعارى ءونىم جينالىپ ءجۇردى. تاماشا قىزىلشا وسىرۋشىلەر وتريادى پايدا بولدى. ءبىر عانا جامبىل وبلىسىنىڭ وزىنەن 60 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىق­تى. ەگىستىك القاپقا جاقىن جەر­لەردەن بىرنەشە قانت زاۋىتى سا­لىنىپ, حالىق وتاندىق ونىممەن قام­تاماسىز ەتىلدى. بىراق, امال نە, العاشقى نا­رىقتىڭ بۋىنا بولەنگەن قانت زاۋىتتارى  ءوز اينالاسىندا ور­نا­لاسقان جەرگىلىكتى قىزىلشا وسىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ ورنىنا الىستان جەتكىزىلگەن قانت قۇراعىن  ساتىپ الىپ, شيكىزات رەتىندە سونى مالدانىپ جۇرگەندە, وتاندىق قىزىلشا وسىرۋشىلەردىڭ ەڭسەسى باسىلىپ, مۇنىڭ ارتى ەگىس كولەمىنىڭ كۇرت قىسقارۋىنا ۇلاستى. ونىڭ كولەمى 2009 جىلى 1,7 مىڭ گەكتارعا دەيىن ءتۇسىپ كەتتى. مۇنىڭ ارتى وزىنىكىن مەنسىنبەي, وزگەنىكىن الدەقانداي كورىپ جۇرگەن قانت زاۋ­ىتتارىن دا اقىرىندا تاقىرعا وتىرعىزدى. وتكەن جىلى شەت ەلدەن كەلەتىن قانت شيكىزاتىنىڭ تونناسى 354 دوللاردان 477 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. شيكىزات تاپشىلىعى قانت زاۋىتتارىنىڭ ەسىن شىعاردى. ولار­دىڭ وندىرىستىك قۋاتتارى 37 پايىزعا عانا جۇمىس ىستەۋگە كوشتى. بىراق, ءبىر جاقسىسى, سوڭعى ۋا­قىتتارى قىزىلشا وسىرۋشىلەردى, سونداي-اق, قانت زاۋىتتارىن دا مەم­لەكەت قولداي باستادى. قىزىل­شا وسىرۋشىلەرگە ءار گەكتار ءۇشىن 50 مىڭ تەڭگە, ال ولاردىڭ ءونىمىن كيلوسىن 14 تەڭگەدەن ساتىپ العان زاۋىتتارعا 6 تەڭگە ء(ار كيلو ءۇشىن) سۋبس­يديا تولەيتىن بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى قىزىلشا ەگىستىگىنىڭ القاپتارى 1,7 مىڭ گەكتاردان 13 مىڭ گەكتارعا دەيىن كوتەرىلدى. بىراق جاعداي تولىق قالپىنا كەلۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز ۋاقىت قاجەت. دەمەك, وتاندىق قانت زاۋىتتارىنىڭ قوجايىندارى بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا «الىستان اربالاعانشا, جاقىننان دوربالا» دەگەن اتام قازاقتىڭ دانا ءسوزىن ءاردايىم ەستە ۇستاۋلارى كەرەك. ادەتتە, قانت زاۋىتتارى قى­زىل­­شا ءوندىرىسى بار جەرلەردە عانا سالىنادى. ويتكەنى, ونداي كا­سىپورىندار قاجەتتى شيكىزات قو­رىن­سىز ۇزاق ءومىر سۇرە المايدى. ءسويتىپ, وتاندىق قانت زاۋىتتارى وزدەرى وتىرعان بۇتاقتى وزدەرى كەسۋ ارقىلى ءوز باستارىنا دا قاتەر ءتوندىردى. سونىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ پروبلە­ما­لارى ەلىمىزدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ ەڭ وسال تۇسى بولىپ وتىر. مۇنى وتاندىق ساراپشىلار دا ەسكەرتۋدە. ماسەلەن, ەكونوميكا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى اسقار ءشا­رىپوۆتىڭ جازۋىنشا, 2011 جىلى نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن سىرتتان ساتىپ الۋعا قازاقستان 1093,7 ميلليون دوللار قارجى جۇمساسا, سونىڭ 334,3 ميلليون دوللارى نەمەسە 31 پايىزى تەك قانت پەن ونىڭ شيكىزاتىن ساتىپ الۋعا كەتكەن ەكەن. مۇنىڭ ءوزى قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىنىڭ قۇلدىراۋى ەلىمىزدى ۇلكەن شىعىندارعا ۇشىراتىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەدى. ارينە, بۇل پروبلەمانى ەڭ­سە­رۋگە قازاقستاننىڭ قۋاتى تو­لىق جەتەدى. ماسەلەن, سوڭعى 10-15 جىل كولەمىندە قازاقستان استىق وسىرۋگە تۇراقتى تۇردە ءمان بەرە وتىرىپ, ونىڭ ءوندىرىسى ءجو­نىندە الەمدەگى الدىڭعى ورىن­داردىڭ ءبىرىن ەنشىلەدى. ماقتا, كۇن­باعىس, كارتوپ ءوسىرۋ ءىسىن جول­عا قويدى. كۇرىش وندىرۋدە دە ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزىپ, وتان­دىق رىنوكتا قاپتاپ كەتكەن شە­تەلدىك كۇرىشتەردى ىعىستىرا الدى. «كوكونىس جەتپەيدى» دەپ شۋ­لاپ ەدىك. شۇكىر, بۇل ىستە دە وڭ ناتيجەلەر بار ەكەن. ماسەلەن, ەۋ­را­زيالىق ەكونوميكالىق كو­ميسسيانىڭ ستاتيستيكالىق دە­رەك­تەرىندە 2015 جىلى رەسەي 16 079 مىڭ توننا, بەلورۋسسيا 1 687 مىڭ توننا, قىرعىزستان 1 052 مىڭ توننا, ارمەنيا 1 050 توننا كوكونىس وندىرگەندە, قازاقستاننىڭ 3 565 مىڭ توننا ءوندىرىپ, وزىندىك رەكوردتىق كور­سەتكىشكە قول جەتكىزگەنى كەل­تى­رىلگەن. بۇل رەكوردتىڭ تۇراق­تى قايتالاناتىنىنا سەنىم زور.  ءويت­كەنى,  2011 جىلى 2 878 مىڭ توننا كوكونىس وندىرگەن ەلىمىز سودان بەرى ونىڭ ءوندىرىسى بويىنشا جۇيەلى تۇردە العا باسىپ كەلەدى. مىنە, وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا كوكونىستىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى رەسەيدە 110 كيلودان, قىرعىزستاندا 177, بەلورۋسسيادا 178 كيلودان كەلگەندە, قازاقستاندا 203 كيلودان اينالعان. ارينە, بۇل اتالعان پروبلەمانى ەڭسەرۋگە جولىن تاۋ­ىپ حالىقتى جۇمىلدىرا بىلگەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جەمىسى ەكەندىگى انىق. ەندى وسى ساياساتتى  قانت قىزىل­شا­سى وندىرىسىندە جالعاستىرۋ ءجون. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»