حالقىمىزدا «ەل ءۇمىتىن ەر اقتار, ەر سەنىمىن ەل ساقتار» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وسى ورايدا ونەگەلى ىسىمەن كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ جۇرگەن ارداقتى ازامات كليم عۇباشەۆ اعامىزبەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ەلىنە ەلەۋلى, جۇرتىنا قالاۋلى كليم باقتىعۇل ۇلى بۇگىندە مەرەيلى 70 جاستىڭ بەلەسىنە كوتەرىلەيىن دەپ وتىر. ول كىسى ءومىرىنىڭ ايتۋلى كەزەڭىندە جەتكەن جەتىستىكتەرى تۋرالى بىلايشا سىر شەرتەدى.
– ءار ەلدە, ءار جەردە جالپاق جۇرت, قالىڭ قاۋىمنىڭ ارداق تۇتىپ, قۇرمەت كورسەتەتىن ونەگەلى ورتاسى, شىققان تەگى بولادى. كليم اعا اڭگىمەنى ەڭ الدىمەن ءوز اۋلەتىڭىزدىڭ شەجىرەسىنەن باستاساڭىز؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز, اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ءداستۇر جەتى اتا ساباقتاستىعى. قاي ەلدە, قاي جەردە جۇرسەك تە بۇل عۇرىپ, ارينە, ساقتالادى. قىسقاشا توقتالار بولسام, رەسەيدەگى استراحان وبلىسىنىڭ ۆولودار اۋدانىندا قىزىلقۇرت رۋىنىڭ ءبىراز وكىلدەرى تۇرادى. سولاردىڭ ەرشىدەن وربيتىندەرىنىڭ كوبى ساحماعا ءحىح عاسىردىڭ 30-40 جىلدارى بوكەيلىكتەن, دالدەپ ايتساق, بەسشوقىنىڭ جيدەلىسىنەن كوشكەن ەكەن. سول قونىس اۋدارۋ حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنا دەيىن جالعاسقان. مەنىڭ تولقۇجاتىمدا تۋعان جەرىم دەپ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ازعىر اۋدانى كورسەتىلگەن. مۇنىڭ ءوزى مەنىڭ وربىگەن جاقاۋ اتامىزدىڭ تارماعىنىڭ دا سول جيدەلىدەن وكشە كوتەرگەندىگىن دالەلدەيدى.
ال تۇتاس رۋلىق جۇيەمەن اتاتەكتى تىزبەلەسەم, قىزىلقۇرتتان سوبا, ودان جاربول, جاربولدان بەكەي, بەكەيدەن ساساي, ساسايدان جاقاۋ. جاقاۋدىڭ وزىنەن ءتورت ۇل ءوربيدى. ولار – جيەنباي, اعىپ, وتپە, بارلىباي. وسىنداي اتالاردىڭ ۇرپاعىمىن. جاقاۋ ۇرپاقتارى نەگىزىنەن استراحان وبلىسىندا تامىر جايسا كەرەك. ارعى-بەرگى تەگىمىزگە, تاريحىمىزعا زەر سالساق, اتا-بابالارىمىز كەڭدىكتەن كەم بولماپتى. قىرىق قۇبىلعان دۇنيەنىڭ تولقىعان كولىن دە, قۇيىن ۇيىرگەن جەلىن دە كورىپتى. بىراق, قىرمىزى قىزىعى, جيار داۋلەتى ازايماپتى.
– ەندى ءوزىڭىزدىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىڭىز بەن ءومىر جولىڭىز جايلى ايتىپ وتسەڭىز؟
– مەن 1947 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا استراحان وبلىسىنىڭ زەلەنگى اۋدانىنداعى (قازىرگى ۆولودار) ساحما سەلوسىندا دۇنيەگە كەلدىم. ساحما اتى تاريحتا حالقىمىزدىڭ داڭقتى دومبىراشىسى, كۇيشى-كومپوزيتور قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. سەبەبى, وسى اۋىلدا ءبىر كەزدەرى قۇرمانعازىنىڭ جيدەلىدەن قونىس اۋدارعان كۇيەۋدەگى قارىنداسى زىليحا تۇرعان. ەلدەگى باي-ماناپ, ۇردا-جىق بيلىكتەن بوي تاسالاعان كۇيشى ءومىرىنىڭ سوڭىندا ماقاش اكىمنىڭ قولداۋىمەن قارىنداسى, باسقا دا اعايىن-تۋىس, اۋىلداستارىن ساعالاپ, وسى وڭىردە از عانا جىل باقۋاتتى ءومىر سۇرەدى. باقيعا اتتانعاندا سۇيەگى اۋىلدىڭ شىعىس بەتىندەگى كورىنىم جەر – كەيىنگى شايتاني توبەگە (التىنجار) قويىلادى.
1954 جىلى ساحماداعى مەكتەپ جابىلىپ, اتا-انامنىڭ قىزمەت بابىنا بايلانىستى وسى اۋداننىڭ سيزوي بۋگور سەلوسىنا قونىس اۋدارىپ, وسى جەردە مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادىم. اكەم باقتىعۇل ءومىر بويى مەكتەپتە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ەدى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى اتاعىنا يە بولعان.
2010 جىلى اكەم باقتىعۇل مارقۇمنىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل تولعاندا اكەمىزگە عاسىر جاستىعىنا ارناپ اس بەردىك. سونداعى اسقا شاقىرۋ قاعازىندا دا:
ءومىر جولى سانالى ءبىر باسىنا,
بۇل كۇندە جاتقانىمەن قىر باسىندا.
ءتىرى بولسا جاسار ەك ۇلكەن تويىن,
جۇزگە كەلگەن عاسىردىڭ قۇرداسىنا.
اعايىن ەسكە السىن دەپ, كوزىن كورگەن,
ءبىز ءۇشىن دە كەلەتىن كەمەڭگەرمەن.
نۇرۋاقىت, انەس ەدى شاكىرتتەرى,
سولارعا اكەي مارقۇم ءدارىس بەرگەن.
كورە قالعان اكەمىزدى, ۋا, حالايىق,
دۇعا ەتەيىك ۇستازعا, بولسىن لايىق.
ءبىز بىلەتىن كەلىڭدەر, اعايىندار,
جينالىپ, سول كىسىنى ەسكە الايىق, دەپ جازىلعان ەدى.
ال انامىز بادىرحايات زاكيروۆا بولسا, ول دا سول باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كازتالوۆكا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن, تىرىسىندە ەل سىيلاپ ءوتتى. بىراق عۇمىرى قىسقا بولدى, بار-جوعى 39 جاسىندا ومىردەن وزدى. دۇنيەگە 7 بالا اكەلگەن, ۇشەۋى جاستاي شەتىنەگەن. بۇدان ءارى اكەمىز ەكىنشى رەت ناعيماش راحىمقىزى قياليەۆاعا ۇيلەندى. ءبىر ەرەكشەلىگى, ول كىسى ايگىلى كۇيشى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ۇلى وتان سوعىسىندا قايتىس بولعان ۇلى قوجاحمەتتىڭ بۇرىنعى جۇبايى ەدى.
ال اتامىز قاپان يبني عابباس پەن اجەمىز ءزۇلفيا ۇرپاقتىڭ التىن قازىعى دەسەم ارتىق ايتپاعانىم. اكەسى ءبىلال بارماعىنان بال تامعان ناعىز شەبەردىڭ ءوزى بولسا كەرەك. ايتەۋىر ءبىر جۇقپالى اۋرۋدان تىم ەرتە قايتىس بولادى دا, 15-16 جاستاعى قۇباش باستاعان 6 بالا تۇلدىر جەتىم قالادى. بۇل حابار سول كەزدەگى گۋبەرنياداعى باسشىلار قۇلاعىنا جەتىپ, دارىگەرلەر ۇسىنىسىمەن قاپانعا قاراستى بار مال-م ۇلىكتىڭ كوزىن قۇرتۋ, ياعني ورتەۋ جانە بالالاردى تۇگەلدەي جەتىمدەر ۇيىنە وتكىزۋ تالابىن قويادى. بىراق بۇل كەزدە قاپاننىڭ اكەسى بەكماعامبەت ءتىرى بولادى. شاماسى كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ, ورتاسىندا ورنى بار قاريا بولسا كەرەك. سوعان ساي قۇزىرلى ورىندارمەن ءوزى سويلەسىپ, ىندەتتىڭ الدىن الاتىندىعىن, ەم-دوم جاسايتىندىعىنا سەندىرەدى, بالالاردى ەش جاققا جىبەرمەي الىپ قالادى, ءوسىرىپ, وندىرەدى.
ارتىنشا قۇباشقا وزدەرىنە جيەن الدەبىر جاماعايىننىڭ قىزىن الىپ بەرىپ, شاڭىراقتىڭ تۋىن جىقپايدى. ءسويتىپ, قاپاننان قالعان نەمەرەلەرى قۇباش, مۇحيت, م ۇلىك, ارون, حايشا جانە ءامىردىڭ قاز تۇرىپ, ۇلكەن ءومىردىڭ التىن دىڭگەگىن قۇلاتپاي, ۇستاپ قالۋلارىنا مۇمكىندىك جاسايدى.
– «بيىككە قالىقتاپ قىران دا شىعادى» دەگەن ناقىل ءسوز بار. كليم اعا, ءسىزدىڭ ءوز ەڭبەگىڭىزبەن ورگە شىعۋىڭىز, ورلەۋىڭىز, ەلگە ەلەۋلى, حالىققا قالاۋلى بولۋىڭىز كەيىنگى بۋىنعا تاعىلىمدى ونەگە. وسى ءومىرىڭىزدىڭ ءار بەلەسى تۋرالى نە دەيسىز؟
– دۇنيە ەسىگىن اشقان ءار ادامنىڭ ءومىر جولى ەشكىمگە ۇقسامايدى. سول ءوزىم تۋىپ-وسكەن استراحان وبلىسىنىڭ زەلەنگى اۋدانىنداعى (قازىرگى ۆولودار) 1964 جىلى سيزوي بۋگورداعى ورتا مەكتەپتى ەرەكشە اتتەستاتپەن ءبىتىرىپ, حاركوۆتىڭ اۆياتسيا ينستيتۋتىنا ءتۇستىم. ءبىر قاراعاندا, ونىڭ دا ءجونى بار ەدى. 1961 جىلى كەڭەس وداعىندا ءبىرىنشى بولىپ عارىش كەڭىستىگىن اينالىپ شىققان يۋ.ا.گاگاريننىڭ ەرلىگى سول كەزدەگى بارلىق بالا, جاسوسپىرىمدەرگە ونەگە بولدى. سوعان ساي مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ قاي-قايسىسى دا باعىن ۇشقىشتىقپەن بايلانىستىرۋعا تالاپتاندى. بىراق وكىنىشكە وراي, ونداي وقۋ ورنىنا تۇسۋشىلەر قاتارى تىپتەن از ەدى. ويتكەنى, وقۋعا قابىلداۋ تالابى تىپتەن جوعارى. وسى رەتتە حاركوۆ اۆياتسيا ينستيتۋتىنىڭ قادىر-قاسيەت, بەدەلى تىپتەن ەرەكشە. ونىڭ ۇستىنە حاركوۆ ءبىر كەزدەگى ۋكراينانىڭ استاناسى, 1 ميلليوننان استام حالقى بار. سول كەزدىڭ وزىندە قالادا 22 جوعارى وقۋ ورنى بولدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن اتالعان قالادا وقۋدىڭ ءوزى دە زور مارتەبە.
اتالعان وقۋ ورنىنا قۇجات تاپسىرعاندا ءبىر ورىنعا 12 ۇمىتكەردەن كەلىپ, جالعىز قازاق بولىپ كونكۋرستان ءوتتىم. مىنە, وسى كەزدە اكەمنەن دە حات كەلدى. ول تازا قازاق تىلىندە جازىپتى. ارينە, اكەم, ءوزى دە رەسەي جەرىندە وقىدى. ەلى دە رەسەي, وقىعان مەكتەبى, اينالاسىنداعى دوستارى, كورشى-كولەمىنىڭ كوبى ورىس. سوعان ساي اجەپتاۋىر قازاقشا بىلگەنىممەن, ورىس تىلىنە يكەمدىگىم باسىمىراق ەدى. بىراق اكەنىڭ حاتىن ۇلكەن ءبىر ساعىنىش, زور ماقتانىشپەن وقىپ شىقتىم.
اكەم حات سوڭىنا «بالام, مەن ساعان حاتتى ءوزىڭنىڭ انا تىلىڭدە جازدىم, تۇسىنە الدىڭ با؟ ەگەر تۇسىنبەسەڭ, جانىڭا جاقىنداۋ ورىس تىلىندە جازايىن. ساعان قولايلىسى قايسى؟» دەگەن ەدى. ەش ويلانباستان «تەك قانا قازاق تىلىندە جازىڭىز, مەن سوعان ريزامىن» دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردىم.
1970 جىلى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ جولدامامەن تبيليسي اۆياتسيا زاۋىتىنا باردىم, 1976 جىلعا دەيىن اتالعان ۇجىمدا ەڭبەك ەتتىم. 1971 جىلى گرۋزين قىزى ليۋبوۆ ۆلاديميروۆنا كيلاسونيامەن تاعدىر قوسىپ, شاڭىراق كوتەردىك. 1972 جىلى العاشقى ۇلىمىز ۆلاديمير دۇنيەگە كەلدى. 1972-1974 جىلدارى سول تبيليسيگە جاقىن ۆازياني قالاسىندا كسرو اسكەري-اۋە كۇشتەرىندە قىزمەت ەتىپ, اسكەري شەنىم كىشى لەيتەنانتتان اعا لەيتەنانتقا دەيىن ءوستى. اسكەري قىزمەت جانە تىكەلەي اۋە كۇشتەرى بولعاننان سوڭ ءتارتىپ وتە قاتال جانە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اسا جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. 1973 جىلى اسكەري كەزەكشىلىكتە تۇرعانىمدا كەزەكتى دابىلعا ساي كاپيتان گەننادي ەليسەەۆتى ارناۋلى ۇشاقپەن اسپانعا كوتەرىپ, امەريكالىق ع17 ۇشاعىن جويعانى ءالى ەسىمدە. ۇشقىشقا وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. بۇل ەرلىك مەن ءۇشىن دە ەكى ءتۇرلى مانىمەن ەرەكشە بولاتىن. ءبىرىنشىسى – وقيعانىڭ مەنىڭ كەزەكشىلىگىمدە بولۋى, ەكىنشىسى – اتالعان دىبىستان دا جوعارى جىلدامدىقتاعى ۇشاقتىڭ سىزباسىن سىزۋعا جانە ونى جاساۋعا قاتىسقاندىعىم. بۇل وقيعانى ەشۋاقىتتا ۇمىتپايمىن جانە ءاردايىم ەستە ۇستايمىن.
1976 جىلى كسرو اۆياتسيا ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ جولداماسىمەن گۋرەۆتە اشىلعالى جاتقان باشقۇرتستاننىڭ كومىرتاۋ تىكۇشاق زاۋىتىنىڭ فيليالىنا تسەح باستىعى بولىپ تاعايىندالدىم. ارتىنان ءوندىرىس باستىعى, ءتورت جىلدان سوڭ زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. وسىندا 14 جىل ەڭبەك ەتكەن سوڭ پارتيالىق قىزمەتكە اۋىسىپ, وبلىستىق اكىمدىكتە العاشىندا باس مامان, ودان سوڭ وندىرىستىك-ەكونوميكالىق باسقارمانىڭ وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىنىڭ ءبولىم باستىعى قىزمەتتەرىندە بولدىم. 1989-1999 جىلدار ارالىعىندا اكىمدىكتە قىزمەت اتقاردىم. 1993-1999 جىلدارى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى راۆيل شىرداباەۆ دەگەن ازامات بولدى. ناعىز مىقتى حالىقتىڭ قالاۋلىسى بولعان بىلىكتى باسشى ەدى. 1992-1994 جىلدارى وبلىستىق حالىق شارۋاشىلىعى جەدەل باسقارۋ جونىندەگى دەپارتامەنت ديرەكتورى قىزمەتىن دە اتقاردىم.
سايىپ كەلگەندە, بۇل تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن اسا ءبىر قيىن جىلدار ەدى. شارۋاشىلىقتار قوجىرادى, ءوندىرىس شاتقاياقتاپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشارلادى. قاريالار زەينەتاقىسىن ۋاقىتىندا الا المادى, جاردەماقى تاعى سول. بۇل كەزەڭدە, ياعني 1999 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن وبلىستاعى ءوندىرىس جانە ساۋدا, كەيىن قۇرىلىس رەسۋرستارى جانە قۇرىلىستى جوسپارلاۋ باسقارمالارىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىندە بولدىم. 1995 جىلدان استراحانداعى قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ «جولداستىق» قوعامى باسشىلىعىنىڭ ۇيعارىمىمەن اتىراۋدان قۇرمانعازى قورىن قۇرىپ, جينالعان 3,5 ملن تەڭگە قاراجاتتى التىنجارداعى كۇيشى كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا جۇمساپ, اتالعان قۇرىلىستىڭ جۇيەلى ءجۇرۋىن دە قاداعالادىم.
1999 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ, «تەنگيزنەفتەستروي» اق-تا جۇمىس ىستەپ, جاڭادان باستالعان «دينا» بازارى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە دە اتسالىستىم. وسى قوعامدى باسقارعان توكەن جۇماعۇلوۆ دەگەن ازاماتتىڭ اتقارعان ەڭبەگى ەلەۋلى ەدى. نىسان 2000 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پايدالانۋعا بەرىلدى. سول كۇننەن باستاپ اتالعان ساۋدا ورتالىعىنىڭ («دينا» ساۋدا-وندىرىستىك كەشەنى جشس-ءنىڭ) باس ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, 2005 جىلعا دەيىن ەڭبەك ەتتىم. بۇدان ءارى «تەنگيزنەفتەستروي» اق باسشىلىق قۇرامىندا (پرەزيدەنت, ءبىرىنشى تەتە-پرەزيدەنت) بولىپ, 2011 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدىم.
قازىر زەينەتكەرمىن. وبلىس اۋماعىنداعى قوعامدىق جۇمىستاردان قول ۇزگەن ەمەسپىن.
اڭگىمەلەسكەن
ديدار ورالبەك ۇلى
ءيا, تۇيىندەپ ايتار بولساق ەڭبەك – ەلدىڭ ىنتىماعى, حالىقتىڭ بىرلىگى, وتاندى سۇيۋدەن باستالادى. ۇلتتىڭ جاناشىر ازاماتتارى ءاردايىم حالىقتىڭ مەرەيىن اسىرادى.
مىنە, كليم اعانىڭ ەڭبەك جولى دا قارت كاسپيدىڭ جاعاعا سوققان تولقىنى ىسپەتتەس, ءبىرىن-ءبىرى الماستىرىپ جاتىر. ۇلكەندەردىڭ ۇلگىسىن, ساڭلاقتاردىڭ ساباعىن العان كليم اعا وسىلايشا بيىكتەرگە قۇلاش سەرمەدى. جۇرەگىنەن جىلۋ ەسىپ جۇرەتىن, اشىق ايتىپ, ادال كۇلەتىن, ەر كوڭىلدى, ءمارت مىنەزدى كليم باقتىعۇل ۇلى مەرەيلى جەتپىس جاسىن تويلايىن دەپ وتىر.
«ەڭبەك دەگەن بايلىق بار, ەرىنبەگەن جەتەتىن, جوقشىلىق دەگەن كەسىردى, جەرمەن-جەكسەن ەتەتىن…» دەگەن ءسوز كليم عۇباشەۆتىڭ بۇكىل كەلبەتىن ايشىقتاپ تۇرعانداي. ونى شىن مانىندە باقىتىن ەڭبەكتەن تاپقان ايتۋلى ازامات دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ۇرپاعىنىڭ ءبارىن دە وقىتتى, ءبارى دە بۇگىندە جوعارى ءبىلىمدى ماماندار, ەلىمىزدى وركەندەتۋگە زور ۇلەس قوسىپ ءجۇر.