وتكەن 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قىتاي ەكونوميكاسى ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تابيعي گازىنىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. قىتايدىڭ تۇرىكمەنستانداعى ەلشىسىنىڭ وتكەن اپتادا ايتقان بىرقاتار ساندىق دەرەكتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, قىتاي تۇرىكمەن گازىنىڭ ەڭ ءىرى يمپورتتاۋشىسىنا اينالىپتى.
ەلشى سۋن ۆەيدۋن اتاپ وتكەندەي, سوڭعى جەتى جىل ىشىندە قىتاي تۇرىكمەنستاننان 160 ميلليارد تەكشە مەتر كوگىلدىر وتىن تاسىمالداعان. ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ جوسپارىنا بايلانىستى قىتايدىڭ ورتالىق ازيانىڭ ەنەرگيا رەسۋرستارىنا, ءبىرىنشى كەزەكتە, مۇناي مەن گازىنا دەگەن سۇرانىسى ۇزدىكسىز وسەتىن بولادى. الىپ مەملەكەتكە گاز ەكسپورتتاۋ ىسىندە ورتالىق ازيانىڭ ءۇش بىردەي ەلى شەشۋشى ارىپتەس اتانۋعا ءتيىس.
گاز يمپورتى قىتاي-تۇرىكمەنستان اراسىنداعى ءارىپتەستىكتىڭ باستى سالاسى ەكەنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا «تۇرىكمەنستان – قىتاي» گاز قۇبىرىنىڭ ءۇش تارماعى جۇمىس ىستەيدى, ال وسى قۇبىر ارقىلى وتكىزىلەتىن كوگىلدىر وتىن كولەمى جىلىنا 30 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى. قۇبىر ىسكە قوسىلعاننان بەرگى ارالىقتا ايتارلىقتاي مول كولەمدە تابيعي گاز تاسىمالداندى. ايتالىق, 2013 جىلعى 31 تامىزعا دەيىن تۇرىكمەنستان قحر-عا 60 ملرد تەكشە مەتر گاز جەتكىزسە, 2016 جىلعى 19 مامىردا ەكسپورتتالعان گازدىڭ جالپى كولەمى 138,6 ملرد تەكشە مەتر بولدى.
قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلاعانىنا قاراماستان, تابيعي گازدى تۇتىنۋ كولەمى ۇزدىكسىز ءوسۋدە. «Natural Gas in China: a Regional Analysis» مونوگرافياسىنىڭ اۆتورى, وكسفورد ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى سين لي اتاپ وتكەندەي, تاياۋداعى 5 جىلدا ونىڭ كولەمى جىلىنا 315 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى. ىشكى گاز ءوندىرىسىنىڭ شەكتەۋلى ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قىتاي بيلىگى يمپورتتالاتىن گاز كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋدە.
تاياۋ ونجىلدىقتا قىتايدا تۇتىنىلاتىن گاز كولەمى ارتا ءتۇسەتىنى انىق. BMI Research زەرتتەۋىنە سايكەس, اتالعان ەلدە گازعا دەگەن سۇرانىس 2013 جىلعى 171 ملرد تەكشە مەتردەن 2020 جىلعا قاراي 283 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ارتا تۇسپەك. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءتيىستى دەرەكتەر كورسەتكەندەي, قىتاي كومىرسۋتەگىن قۇرلىقتاعى باعىتتار ارقىلى يمپورتتاۋعا باسىمدىق بەرىپ, قۇبىر جولى ارقىلى تاسىمالداناتىن گازدى كوبىرەك ساتىپ الۋدا. ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلاردىڭ تەڭىز جولىنا قاراعاندا, قۇبىر جولىمەن كەلەتىن كوگىلدىر وتىنعا دەگەن تاۋەلدىلىگى ارتا تۇسەدى.
تابيعي گاز يمپورتىندا تۇرىكمەنستانمەن باسەكەلەسە الاتىن ەشكىم جوق. قازىردىڭ ءوزىندە تۇرىكمەن گازى قىتايدىڭ جالپى يمپورتىنىڭ 50%-ىن قامتىپ وتىر. بۇل ورايدا, بەيجىڭ تۇرىكمەنستاندى نەگىزگى ارىپتەسى دەپ سانايتىنىن جاسىرعان ەمەس. 2013 جىلعى قىركۇيەكتە قىتاي مەن تۇرىكمەنستان باسشىلارى قۇبىر جولىنىڭ 4-ءشى – D تارماعىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن بولاتىن. الايدا, باعىتتىڭ جانە وعان قاتىسۋشىلاردىڭ ءوزگەرۋىنە بايلانىستى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كەيىنگە قالدىرىلدى. باستاپقىدا قۇبىردىڭ 4-ءشى تارماعىن 2016 جىلدىڭ اياعىندا نەمەسە 2017 جىلدىڭ باسىندا ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان-دى. بىراق گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ءبىرقاتار وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى كەيىن شەگەرىلدى.
وزبەكستاندا وسى جوباعا بايلانىستى سوڭعى رەسمي جاڭالىق 2016 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جاريالانعان. «ۋزبەكنەفتەگاز» ۇلتتىق حولدينگتىك كومپانياسىنىڭ حابارلاۋىنشا, كومپانيا 2016 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي «وزبەكستان – قىتاي» گاز قۇبىرىنىڭ ءتورتىنشى تارماعىنىڭ قۇرىلىس جوباسىنىڭ العاشقى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەپ ءبىتۋگە ءتيىس بولدى. ياعني, ءازىرگە قۇبىردىڭ ءوزىن تارتپاق تۇگىل, ونىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىن ەمەس دەگەن ءسوز. قۇبىر جولىنىڭ 200 شاقىرىمدى قۇرايتىن ەڭ قىسقا بولىگى (وزبەكستاندىق ۋچاسكەسى) 800 ميلليون دوللارعا باعالانعانى بەلگىلى. بىراق كوگىلدىر وتىن قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ءالى باستالعان دا جوق.
قۇبىر جولىنىڭ قىرعىزستانداعى ۋچاسكەسىن سالۋ دا كەيىنگە قالدىرىلدى. ءوزبەكستانداعى سياقتى, قۇبىردىڭ بۇل ەلدەگى بولىگى دە 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سالىنۋعا ءتيىس بولاتىن. الايدا, مامىر ايىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكا مينيسترى ا.قوجوشەۆ «قىرعىزستان – قىتاي» قۇبىر جولىن سالۋ بەلگىسىز مەرزىمگە شەگەرىلەتىنى تۋرالى مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قۇنى تاعى دا ءوسۋى مۇمكىن. سوڭعى رەت ول 1,2 ملرد دوللارعا باعالانعان ەدى.
كورشىلەرىمىزبەن سالىستىرعاندا, تاجىكستاندا گاز قۇبىرىن سالۋ مەرزىمىندە باستالدى. 2014 جىلدىڭ كۇزىندە-اق CNPC پەن «تادجيكترانسگاز» ااق كەلىسىم جاساسىپ, قۇرىلىستى باستاپ كەتكەن-ءدى. باق-تاردىڭ حابارلاۋىنشا, تاجىكستان اۋماعىندا قۇبىر جەلىسى وزبەكستاننان باستالىپ, تۇرسىنزادا اۋدانى, گيسسار, شاحريناۆ, رۋداكي, ۆاحدات, فايزاباد, نۋراباد, راشت اۋداندارى ارقىلى, تادجيكابات پەن دجيرگيتال ارقىلى ءوتىپ, قىرعىزستانمەن شەكاراعا دەيىن سوزىلادى. ال قىرعىزستاننان قاشعار قالاسىنا (قحر شۇار) تارتىلادى. الايدا, جوبا اياقتالعان جوق, گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ءالى ءجۇرىپ جاتىر.
بايقاپ وتىرعانىمىزداي, 1000 شاقىرىمعا جۋىقتايتىن 4-ءشى تارماق جاقىن ارادا سالىنىپ بىتپەيدى. ونىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. قالاي بولعاندا دا, جاڭا گاز قۇبىرى جۋىق ارادا ىسكە قوسىلمايتىنى تۇسىنىكتى بولدى. ياعني, كوگىلدىر وتىن تاسىمالىنىڭ كولەمى دە جاقىن ارادا ارتپاق ەمەس. وسى اتالعان پروبلەمالاردى ەسكەرە وتىرىپ, بىرقاتار مامان قۇبىر جولىنىڭ 4-ءشى تارماعىن بۇرىن سالىنعان, تەكسەرىلگەن باعىت بويىنشا جۇرگىزگەن ابزال دەگەن پىكىر بىلدىرۋدە.
الايدا, قىتاي تاراپى جاڭا تارماقتى سالۋ تۋرالى جوسپارىنان اينىمايتىن ءتارىزدى. بۇل ەكى فاكتورمەن بايلانىستى. ءبىر جاعىنان, قىتاي ەكونوميكاسى گاز كولەمىن ارتتىرۋعا مۇددەلى, بەيجىڭ جاڭا تارماقتى سالۋدى ۇزاق ۋاقىتقا شەگەرىپ قويا المايدى. ەكىنشى جاعىنان, وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى بەيجىڭنىڭ ەنەرگەتيكالىق ماقساتتاردان بولەك, باسقا دا كوزدەگەن مۇددەلەرى بار. اتاپ ايتقاندا, جاڭا باعىت بويىنشا قۇبىر سالۋ ارقىلى قىتاي بيلىگى ورتالىق ازيانىڭ ءتورت مەملەكەتىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرۋدى, سول ارقىلى ولاردىڭ ءوزارا كۇردەلى قارىم-قاتىناستارىندا مودەراتور بولۋدى كوزدەيدى. قىتايلىق ساراپشىلار اتاپ وتكەندەي, مۇنداي ورتاق ءىرى جوبا بولعان جاعدايدا بىشكەك, تاشكەنت جانە دۋشانبە ۇشەۋى ءبىر-بىرىمەن سىندارلى سۇحبات قۇرۋعا ءماجبۇر بولادى.
دەگەنمەن, قىتاي تاراپىن الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەر دە بار. ايتالىق, بىرقاتار ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, بەيجىڭ وزبەكستاننىڭ قۇبىر جولى ارقىلى وزبەك گازىن تاسىمالداۋدى توقتاتقان ارەكەتىنە الاڭداۋلى. 2016 جىلى وزبەكستان تاراپى ءوزىنىڭ كوگىلدىر وتىنىن قىتايعا ەكسپورتتاۋدى توقتاتقان ەدى. سونداي-اق, قىتاي تاراپى قازاقستاننىڭ كوگىلدىر وتىن كولەمىنىڭ ازايۋىنا دا الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
جالپى العاندا, ەنەرگەتيكالىق سەكتورداعى ءارىپتەستىك تۇرىكمەنستان مەن قىتايدىڭ باسقا سالالارداعى بايلانىسىن نىعايتا تۇسكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تۇرىكمەنستاندىق باق-تاردىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىندە قىتايلىق 30 كاسىپورىننىڭ 2 مىڭعا جۋىق ادامى تۇرىكمەنستاندا ەكونوميكالىق ماسەلەلەرمەن اينالىسادى ەكەن. ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعان 25 جىل ىشىندە ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى ايتارلىقتاي وسكەن. 1992 جىلى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 4,5 ميلليون اقش دوللارىن قۇراسا, 2013 جىلى ول 10 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ تۇسكەن. سوڭعى 5 جىلدا قىتاي تۇرىكمەنستاننىڭ اسا ءىرى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا, تۇرىكمەنستان قازاقستانمەن قاتار, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا قىتاي ينۆەستيتسياسىن الۋشى باستى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. ەنەرگەتيكالىق بايلانىستاردى, اتاپ ايتقاندا, تۇرىكمەن گازىن ءىرى كولەمدە تاسىمالداۋ ارقىلى قىتاي بۇل ەلدىڭ باستى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەسى بولدى.
بۇگىندە قىتاي كاپيتالىنىڭ تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسىنداعى ورنى ۇلعايا ءتۇسكەنى بايقالادى. ەنەرگەتيكاعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ارتىنشا قىتايلىق كومپانيالار شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلارداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قاتىسا باستادى. الايدا, ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستار تەرەڭدەگەن سايىن, اشعابادتا قحر-عا مىقتى تاۋەلدىلىككە ۇشىراۋ تۋرالى وبەكتيۆتى قورقىنىشتار پايدا بولا باستادى. قىتايمەن شەكارالاساتىن باسقا دا ورتالىق ازيا ەلدەرى سياقتى, تۇرىكمەنستان دا الىپ ەلدىڭ قۋاتتى ىقپالىن سەزىنە باستادى. وسىنى ەسكەرىپ, تۇرىكمەنستان بيلىگى ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن وتكىزۋ جولدارىن ءارتاراپتاندىرۋ مەن ساتىپ الۋشىلار ءتىزىمىن كەڭەيتۋ شارالارىن قولعا الۋدا.
اتاپ ايتقاندا, تۇرىكمەن گازىن ەۋروپا مەن وڭتۇستىك ازياعا ەكسپورتتاۋدىڭ ءتۇرلى نۇسقالارى قاراستىرىلۋدا. الايدا, ولار ازىرگە قاجەتتى ناتيجە بەرەر ەمەس. ال قىتايدىڭ تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسىنىڭ ستراتەگيالىق سالاسىنداعى ۇلەسى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ بارادى.
رۋسلان ءىزىموۆ,
ساياساتتانۋشى