بالانى ومىرگە بەيىمدەۋدە, مىنەز-قۇلقى مەن وزىندىك كوزقاراسىن, ازاماتتىق ۇستانىمىن قالىپتاستىرۋدا اتا-انانىڭ, ورتانىڭ, مەكتەپتىڭ ورنى بولەك, ءرولى ولشەۋسىز. «جاستا بەرگەن تاربيە جاس قايىڭدى يگەندەي» دەمەكشى, ءتالىم-تاربيەدەگى ءۇيلەسىمدىلىك وشاقتىڭ ءۇش تاعانى سەكىلدى وسى وداقتىڭ اراسىنداعى تىعىز قارىم-قاتىناسقا كوپ بايلانىستى ەكەنىن تاجىريبە انىق بايقاتىپ ءجۇر. حالقىمىز «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەپ تەككە ايتپاعان. كەز كەلگەن بالعىننىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇشتارلىعى, كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتى, ادەپتىلىگى, بىلايشا ايتقاندا, قوعامدىق ورتادا دامۋى الدىمەن وتباسىدان باستاۋ الاتىنىن ەسكەرسەك, كەيبىر اتا-انالاردىڭ قيت ەتسە «مەكتەپ قايدا قاراپ وتىر؟» دەپ كىنالاي جونەلۋى, «قيىن بالا» تاعدىرىن وزىنەن ىسىرىپ تاستاۋى مىندەتى مەن بورىشىن جەتە سەزىنبەگەندىكتەن تۋعان قاتە ۇعىم دەر ەدىم. جاسوسپىرىمگە ساپالى ءبىلىم بەرىپ, قوعامنىڭ, ۇلتىمىزدىڭ سانالى ازاماتى رەتىندە قاناتتاندىرىپ ۇشىرۋ مەكتەپتىڭ دە باستى تالابى ەكەنىن جوققا شىعارمايمىز. دەسەك تە, اتا-اتانىڭ ۇيدەگى ءىس-ارەكەتى بالانىڭ كوز الدىندا وتەتىنىن, دەمەك ءتالىم-تاربيەدەگى التىن قازىق تۋعان ۇياسى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءلازىم. سوندىقتان, «بالانىڭ باستى ۇستازى – اتا-انا» دەگەن پايىمدى جادىمىزدان شىعارماعانىمىز ءجون.
جاسىراتىنى جوق, «نە كيەم, نە ىشەم دەمەدى. قاتارىنان كەم قىلمادىق. سوڭعى كەزدەرى ايتقاندى تىڭدامايتىن, ءجون سوزگە كونبەيتىن, قىڭىر مىنەز شىعاراتىن بولدى. ۇيدەن گورى تۇزدەگى ءجۇرىسى كوپ. ساباق ۇلگەرىمى دە, ءتارتىبى دە ناشارلاپ كەتتى», دەپ تاۋسىلا سويلەپ, كومەك سۇراي كەلەتىن اتا-انالار از ەمەس. سولاردىڭ بىرىمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ قاجەتتىگى جايلى ۇعىنىقتى اقىل-كەڭەستەر بەرىلدى. دەسە دە, ءبىر جايت مەنى پسيحولوگ رەتىندە قاتتى ويلانتتى. ول تاربيە ەشقانداي ءۇزىلىستى, دامىلسىز كۇندەردى بىلمەيدى دەگەن ءتامسىلدى وتاعاسىنىڭ دا, وتاناسىنىڭ دا قاپەردەن شىعارىپ العانى ەدى.
ءال-فارابي بابامىزدىڭ «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى. ول كەلەشەكتە ونىڭ ومىرىنە قاۋىپ اكەلەدى» دەگەن پايىمى وسىندايدا ويعا ورالادى. جان-جاك رۋسسو «بالا تۋعاندا اق قاعازداي بولىپ تازا تۋادى. شيمايدى قالاي سالساڭ, قاعاز بەتىنە سولاي تۇسەدى. بالا تاربيەسى سول سياقتى, ءوزىڭ قالاي تاربيەلەسەڭ, ول سولاي تاربيەلەنەدى» دەگەن ەكەن. دەمەك, اتا-انانىڭ ۇستانعان ءومىر ءسۇرۋ سالتىن – ەڭبەكقورلىعىن, مادەنيەتتىلىگىن, ادامگەرشىلىگىن, اقىل-ويىن, سانا-سەزىمىن – ءبارىن بالا ءوزىنىڭ بويىنا تابيعي قالپىندا قابىلدايدى, سىڭىرەدى دەگەن ءسوز. ونىڭ بولاشاعىنا ءبىر وتباسىنىڭ پەرزەنتى ەمەس, ۇلىس پەن ۇلتتىڭ التىن ءدىڭگەگى رەتىندە قاراي بىلسەك, جان-جاقتى جەتىلگەن, اقىل-پاراساتى بيىك, ءوي-ءورىسى كەڭ ازامات رەتىندە ءوسىرۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق.
ارينە, وزەگىن جارىپ شىققان ءسابيى ءۇشىن اتا-انالاردىڭ الاڭداۋى ورىندى. بالا ءوز ومىرىندەگى كۇردەلى دە جاۋاپتى كەزەڭنىڭ ءبىر بولىگىن مەكتەپ قابىرعاسىندا وتكىزەتىندىكتەن, تۇلعالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاپ قالىپتاستىرۋدا, كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى بىرلەسىپ ەڭسەرۋدە پەداگوگيكالىق ۇجىمعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بىردە كامەلەت جاسقا تولماعان جەتكىنشەكتەردىڭ ءىسى ءجونىندەگى اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان سوتتىڭ سۇراۋىمەن بىرنەشە وقۋشىمەن پسيحولوگيالىق تەست جۇرگىزۋ بارىسىندا ولار ءۇشىن اكە باستى تۇلعا سانالاتىنى, ال انالارى تۋرالى ايتقىسى كەلمەيتىنى, وتباسىلىق جانجال, ۇرىس سالدارىنان ۇرەيگە, قورقىنىشقا بوي الدىرعاندارى, مىنەزدەرىنىڭ تۇيىقتالىپ, بىرتە-بىرتە «قيىن بالاعا» اينالىپ بارا جاتقاندارى انىقتالدى. وسى ورايدا, ەرەكشە ەسكەرتەرىم, بالانى تارتىپكە سالامىن دەگەن جەلەۋمەن ونىڭ جەكە پىكىرىمەن ساناسپاۋ, باسىپ تاستاۋ, ورىندى وتىنىشتەرىنە قۇلاق اسپاۋ, ءسال-ءپال «قيسىقتىعى» ءۇشىن جازالاۋ ەشقانداي جاقسىلىققا اپارمايدى. كەرىسىنشە, ەكى تاراپتىڭ ەرەگەسىن كۇشەيتە تۇسەرى انىق. مۇنداي جايتتار كەي جاسوسپىرىمنىڭ اشىق نارازىلىعىن تۋدىرسا, كەيبىرى مۇلدەم جۋاسىپ, مويسۇنىپ, بارلىق سىرىن ىشكە بۇگىپ قالادى. نەشە ءتۇرلى دورەكى جات قىلىقتار كورسەتەتىندەر, ءوزىنە-ءوزى قول جۇمسايتىندار وسىنداي ساناتتاعىلاردان شىعادى.
وقۋشىنىڭ قابىلەتى مەن دارىنىن دامىتۋعا نەعۇرلىم ەرتەرەك كوڭىل ءبولىنسە, سوعۇرلىم ونى تولىق اشۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سول سەبەپتى مەكتەپ باسشىلىعى ءار تۇلعانىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىمەن قوسا, ونى الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەۋ جاعىن نەگىزگى ماقسات سانايدى. بۇل ورايدا, ۇلتتىق ۇلگى-ونەگەلەرگە دە جۇگىنىپ وتىرامىز. بالا تاربيەسىنە ۋاقىتى مەن مۇرشاسىنىڭ جەتپەي, «جۇمىسباستىلىقتى» جەلەۋ ەتۋ – انشەيىن سىلتاۋ عانا. ۇل-قىزىنىڭ ماتەريالدىق قاجەتىن وتەۋمەن «ءىس بىتتىگە» سانايتىندار دا جوق ەمەس. «بالانى بەس جاسقا دەيىن پاتشاداي سىيلا, ون بەس جاسقا دەيىن ق ۇلىڭداي جۇمسا, ودان كەيىن قۇربىڭداي سىرلاس» دەگەن حالىق دانالىعى استارىندا قانشاما ءمان-ماعىنا جاتىر دەسەڭىزشى.
انار قاسەنوۆا,
قازاق مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ پسيحولوگى
پەتروپاۆل