اشىلعانىنا نەبارى ءتورت جىل عانا بولسا دا, بۇگىندە الماتىداعى الدىڭعى قاتارلى ورتا ءبىلىم بەرۋ وشاعىنا اينالىپ ۇلگەرگەن فيزيكا-ماتەماتيكا پاندەرىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن №178 ليتسەيدىڭ ديرەكتورى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ, «ى.التىنسارين» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى ءابدىماجيت قوڭىرباي ۇلى ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى تاجىريبەلەرىمەن بولىسكەن ەدى.
– ءابدىماجيت قوڭىرباي ۇلى, مەكتەپ كورسەتكىشىن كوبىنەسە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ناتيجەلەرىمەن بايلانىستىرامىز عوي. بىراق بيىل بۇل جۇيە توقتايدى. ەندىمەكتەپتەردىڭ كورسەتكىشىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟
– بىرىڭعاي تەستىلەۋ توقتاعانىمەن, مەكتەپتەر بەرەتىن ءبىلىم ساپاسىن دۇرىس باعالاۋدىڭ باسقا دا تاسىلدەرى بار. ەندى تۇلەكتەر اۋىزشا ەمتيحان تاپسىرىپ, قازاق تىلىنەن ەرەجە ايتىپ, ماتەماتيكادان باقىلاۋ جازاتىن بولادى. بۇرىن تەك تەست پاراقتارىن ءتۇرتىپ ۇيرەنسە, ەندى ناعىز ءبىلىم جيناۋعا تىرىسادى. مەكتەپتەردىڭ ساپاسىن جالپى, رەيتينگ ارقىلى سالىستىرادى عوي. ونى ءومىردىڭ قاجەتتىلىگى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.
– ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن ليتسەيدە فيزيكا جانە ماتەماتيكا تەرەڭدەتىپ وقىتىلادى. سوندىقتان بۇل پاندەردەن وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىنە ءشۇبامىز جوق. دەگەنمەن, ليتسەي وقۋشىلارىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى وليمپيادالارعا قاتىسۋ جاعى نەگە كەمشىن؟
– راسىن ايتقاندا, وليمپياداعا قاتىسۋ ءۇشىن بالانىڭ ماتەريالدىق مۇمكىندىگى دە جاقسى بولۋى كەرەك. جولاقىسىن, جاتىن ورنىن, باسقا شىعىندارىن اتا-اناسى كوتەرە الاتىن, اۋقاتتى وتباسىدان شىققان بالا بولماسا, حالىقارالىق جارىستارعا قاتىسۋ وڭاي ەمەس. ماسەلەن, جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ جاعدايى جاقسى, ارنايى وليمپيادالىق توپ بار. ولار بالالاردى ارنايى دايارلايدى. جەكە مۇعالىمدەرىبار.
– سوندا وليمپياداعا ماتەريالدىق مۇمكىندىگى تومەن بالالار قاتىسا المايدى دەگەن ءسوز بە؟
– شىنىن ايتقاندا, وليمپياداعا قاتىساتىن بالانىڭ وتباسى ونىڭ ءبىلىم سايىسىنا بارىپ-كەلۋ شىعىندارىن ەش قيىندىقسىز كوتەرە الاتىنداي بولۋى كەرەك.
– ليتسەي, گيمنازيا دەگەن جاقسى-اق, دەگەنمەن, ولار تەك كورسەتكىش ءۇشىن جۇمىس ىستەپ, ناشار وقيتىن بالالاردى باسقا مەكتەپكە ىعىستىرۋ سياقتى ۇردىسكە بوي الدىرىپ, بالا پسيحولوگياسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي مە دەگەن سۇراق تۋىندايدى...
– ۇستاز ءاربىر وقۋشىنىڭ قانداي پانگە قابىلەتى بار ەكەنىن تەرەڭ زەرتتەۋى قاجەت. ءتىپتى مەكتەپ اۋىستىرسا نەمەسە كوللەدجگە تۇسسە, باسقا قىرىنان اشىلىپ كەتە مە دەيسىڭ. ايتپەسە, مەكتەپتە بارلىق بالاعا بىردەي ءبىلىم, بىردەي تاپسىرما بەرىلەدى. بىراق, ناشار وقيتىن بالالار بولاتىنى راس. مىسالى, ءبىزدىڭ مەكتەپتە ناشار وقيتىن ءبىر بالا بولدى. ونىڭ سەبەبىن سۇراسام, «ءاردايىم باسىم دىڭىلداپ تۇرادى, قۇلاعىما ءبىر اۋەن كەلگەندەي اسەردە جۇرەمىن» دەدى. سوندا وعان مۋزىكا مەكتەبىنە بارۋعا كەڭەس بەردىم. سول بالا مۋزىكا مەكتەبىنە بارىپ ءجۇرىپ, كەيىن چايكوۆسكي اتىنداعى كوللەدجگە ءتۇسىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىردى. ەسەسىنە ءوز ومىرىنە ءدان ريزا, ءوز جولىن تابا ءبىلدى.
– شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, جالپى, ماتەماتيكاعا كىمنىڭ بەيىمى كوبىرەك, ۇل بالانىڭ با, قىز بالانىڭ با؟
– جاقسى وقيتىنداردىڭ كوبىسى قىزدار, مىقتى ماتەماتيكتەردىڭ كوبىسى ۇلدار بولىپ كەلەدى. ماتەماتيكادان الدىنا جان سالمايتىن مىقتى وقۋشىلاردىڭ كەيبىرەۋى «التىن بەلگىگە» ۇمىتكەر دە ەمەس.
– مۇعالىمدەر ساپاسى ناشارلاپ كەتتى, ويتكەنى مۇعالىمدىك ماماندىقتى امالسىزدان تاڭدايتىندار كوپ دەگەن سىن ءجيى ايتىلادى.
– مۇعالىمدەر كەدەي, جالاقىلارى از دەگەن دە تۇسىنىك بار. شىندىعىندا, قالالىق جەردە مۇعالىمدەرگە جاقسى ءومىر سۇرۋگە بولادى. ماقتانعانىم ەمەس, مەن جاي مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ-اق, ءومىر بويى اقشادان تارىعىپ كورگەن ادام ەمەسپىن. «ءبىلىم جانە ەڭبەك», «قازاقستان» سياقتى مەكتەپ ومىرىنە ارنالعان بارلىق گازەت-جۋرنالدارعا ماقالا جازاتىنمىن, باسپالاردا رەتسەنزەنت بولدىم, اقىلى تۇردە قوسىمشا ساباقتاربەرەتىنمىن. مۇعالىم جان-جاقتى ءومىر ءسۇرىپ, ىزدەنىپ جۇرۋگە ءتيىس. سوندا بەرەتىن ساباعىڭنىڭ ساپاسى دا جاقسارادى, ساباقتى قىزىعىراق بەرۋدىڭ تەتىكتەرىن ىزدەستىرەتىن بولاسىڭ.
– مەكتەپ باسشىسى رەتىندە مۇعالىمدەر تاڭداعاندا ولارعا قانداي تالاپتار قويعاندى دۇرىس سانايسىز؟
– مەن ءوزى نەگىزىنەن, بوستاۋ ديرەكتورمىن (كۇلەدى). ادامدارعا, اينالاما ەركىندىك بەرگەندى دۇرىس كورەمىن. ءوزىمدى قيناپ قاتال بولا المايمىن. مەنىڭ اينالامداعى مۇعالىمدەردىڭ كوبىسى بۇرىننان بىرگە كەلە جاتقان ارىپتەستەرىم. مەكتەپتىڭ جەتىستىككە جەتۋىنىڭ ءبىر سىرى – ۇجىم مەن باسشى اراسىنداعى تۇسىنىستىك. مەن ەشقاشان ءجونسىز قىسىم جاساماۋعا تىرىسامىن.
– قازىرگى ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءوزىڭىزدى تولعاندىراتىن قانداي وزەكتى ماسەلەلەردى اتار ەدىڭىز؟
– ءبىز ماسەلەن, بۇعان دەيىن قاي پاندەردى ءبولىپ وقىدىق؟ شەت ءتىلىن, ورىس ءتىلىن, ينفورماتيكانى ءبولىپ وقىدىق. مەنىڭشە, قازىر وسىنى توقتاتىپ, قاي ءپاننىڭ بالالارعا قيىنعا سوعىپ جاتاتىنىن انىقتاپ الۋ كەرەك. البەتتە, ەڭ قيىن پاندەر فيزيكا مەن ماتەماتيكا عوي. قازىر بالاعا ينفورماتيكانى ءبولىپ وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, ينفورماتيكانى بالا ءوز بەتىنشە, شەت ءتىلىن اتا-انانىڭ قاداعالاۋىمەن, ورىس ءتىلىن قاجەتتىلىكتەن وقىپ جاتىر. سوندىقتان فيزيكا مەن ماتەماتيكانى ءبولىپ وقىتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ ۇتاتىن تۇسى دا سول, فيزيكا مەن ماتەماتيكادان ءبىر سىنىپتاعى 30 بالانى ەكىگە ءبولىپ وقىتامىز. بۇل ەندى فيزيكا-ماتەماتيكا ليتسەيلەرىنە ءتان ءۇردىس قوي. دەگەنمەن, بۇكىل قازاقستانداعى مەكتەپتەردى ليتسەي, گيمنازيا, جاي مەكتەپ دەپ بولمەي-اق, بارىندە فيزيكا مەن ماتەماتيكانى ءبولىپ وقىتسا, ءبىلىم ساپاسى ءبىراز كوتەرىلەر ەدى. ءبىر سىنىپتى تۇگەل وتىرعىزىپ قويىپ, ماتەماتيكانى وقىتۋ قيىن.
سونىمەن قاتار, ۇشتىلدىلىك ماسەلەسىنە دە ساقتىقپەن قاراعان ءجون. ماسەلەن, جوعارى سىنىپتاردا ماتەماتيكا, فيزيكا سياقتى كۇردەلى پاندەر اعىلشىن تىلىندە وقىتىلادى دەپ جاتىر. ەگەر راسىمەن سولاي بولسا, قازاق ءتىلىن قالاي عىلىمي تىلگە اينالدىرماقپىز؟ وندا عىلىمي ءتىلىمىز مۇلدەم دامىماي قالادى عوي. مەنىڭشە, ەكى سىنىپ اشىپ قويۋ كەرەك. كىم دە كىم بالاسىن اعىلشىن تىلىندە وقىتقىسى كەلسە, بالاسىن سول ارنايى سىنىپقا بەرسىن. ال قازاقشا وقىعىسى كەلەتىندەردى قازاق سىنىبىنا بەرسىن. ويتكەنى, قايسىسىنىڭ جاقسى ناتيجە بەرەتىنىن ءبىز ءالى بىلمەيمىز عوي...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ميرا بايبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى