تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا نەبىر وقيعالاردى باستان كەشىردىك. اسىرەسە, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىنداعى جاعداي مۇشكىل بولاتىن. ول كەزدە قۋاتتى كەڭەس وداعى قۇلاپ, بىزدەر شىن ماعىناسىندا ۇلى يمپەريانىڭ ءۇيىندىسىنىڭ استىندا قالعان جاعدايدا ەدىك. كاسىپورىنداردىڭ توقتاپ, مىڭداعان ادامداردىڭ كوشەدە قالۋى, بوس سورەلەر, شەتى مەن شەگى جوق كەزەك, اقشانىڭ قۇنسىزدانا ءتۇسۋى, ينفلياتسيانىڭ جىلىنا مىڭداعان پايىزدارعا جەتۋى سول ءبىر كەزەڭنىڭ ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسى بولاتىن. جاپپاي جەتىسپەۋشىلىك. ءتىپتى, كادىمگى كىر سابىننىڭ ءوزى حالىققا تالونمەن بەرىلگەنى ءالى ەستە. جۇرتتىڭ كوبى دۇكەندەر سورەلەرىندە باعاسى ۇشىپ تۇرسا دا تاۋار بولسا ەكەن دەپ ارمانداعان كەز بولدى. مەنىڭ ءبىر تانىسىمنىڭ كوپتەگەن كاسىپورىندار توقتاپ تۇرعان تۇستا: «كوشەگە شىققاندا شىركىن زاۋىت مۇرجاسىنان ءتۇتىن بۇرقىراپ تۇرسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. ادامدار ەڭبەكاقىلارىن, قارتتار زەينەتاقىسىن الار ەدى, حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇزەلەر ەدى», دەگەنى بار.
سول ءبىر جىلدارى رەسەيدەگى دەفولت, ازيا قارجى نارىعى تۋدىرعان الەمدىك داعدارىس سالدارى دا ەلىمىز ءۇشىن وڭاي تيگەن جوق. مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلى 9 دوللارعا دەيىن تومەندەدى. سالدارىنان زەينەتاقىنى, جاردەماقىنى, ەڭبەكاقىنى تولەي المايتىن جاعدايعا كەلدىك.
مەن سول ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى ەدىم. جۇمىس بابىندا جاپىرايعان كولىكپەن 500 شاقىرىمعا دەيىن قاشىقتا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە بارعان كەزىمدە جۇرتشىلىق ورە تۇرەگەلىپ, جامىراي الدىمنان شىعاتىن. قوشەمەت كورسەتۋ ءۇشىن ەمەس, ارينە. «جالاقى قايدا؟ جاردەماقى قايدا؟ زەينەتاقى قايدا؟ وزگە دە الەۋمەتتىك كومەكتەرىڭ قايدا؟» دەپ سۇراۋ ءۇشىن. بىردە ءبىر ايەل كەلدى. بەس بالاسى بار ەكەن. «بالالارىمدى ال, اسىرا», دەيدى. جان-جاقتان ايعايشىلار شىعادى...
ارينە, ءبىر قوعامدىق فورماتسيادان ەكىنشى قوعامدىق فورماتسياعا اۋىسۋ كەزەڭى قاي ۋاقىتتا دا وڭاي بولعان ەمەس. وسىندايدا, ەشتەڭەنىڭ وزدىگىنەن بولا قويمايتىنى, قاي ءىستىڭ دە بولسىن تىزگىنىن ۇستاپ, جول سالۋشى كوشباسشىلارى بولاتىنى راس. سونداي ءبىر ەڭ شەشۋشى ساتتە ۇلتىنىڭ ادال پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋعان ەلىنىڭ ميلليونداعان ادامى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تىزگىنىن ءوز قولىنا الدى جانە قىرىق اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق بۇل مىندەتتى تاماشا اتقارا ءبىلدى.
جىلدار جىلجىپ, كۇندەر كومەسكىلەنسە دە, ويدان كەتپەيتىن كەزەڭدەر بولادى. ءالى ەسىمدە, سول 90-شى جىلدارى جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا قاراستى ءىرى ءوندىرىس كاسىپورىندارى ءوز جۇمىستارىن توقتاتۋدىڭ الدىندا بولىپ, 60 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ جۇمىسسىز قالۋ قاۋپى ءتوندى. مۇنىڭ ارتى, ارينە, جاقسىلىققا اپارماس ەدى. كومبيناتتىڭ باس ديرەكتورى تامەرلان ۋرۋموۆتىڭ ەكى قولىمەن باسىن ۇستاپ, شاراسىزدىق كۇي كەشىپ وتىرعانىن سول كەزدە كورگەنىم بار. ماسەلە تەك پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن عانا وڭ شەشىمىن تاپتى. ناتيجەسىندە, وڭتۇستىك كورەيانىڭ قالتالى «سامسۋنگ» كومپانياسى قاراجاتىن سالىپ, كەلىسىمشارتتا بەلگىلەنگەن بەس جىلدىڭ بەدەرىندە توقىراۋدا بولعان كومبيناتتى «قازاقمىس» كورپوراتسياسى دەڭگەيىنە كوتەرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن مەيلىنشە جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى, الەمدىك نارىقتا ساناساتىن ءىرى قازاقستاندىق كومپانياعا اينالدىردى. قازىر «قازاقمىستىڭ» اكتسيالارى لوندونمەن قاتار, گونكونگتا دا اينالىمعا شىقتى. بۇگىندە بايلىق باستاۋىندا تۇرعان بۇل الىپتىڭ قاراۋىنداعى 15 كەنىش, 10 بايىتۋ فابريكاسى, 2 مىس قورىتۋ زاۋىتى جاڭا باعىتتاعى تىنىسىن الەمگە تانىتۋى ارقىلى جاس قازاقستاننىڭ قادامىن تىك باسىپ, بويىن تۇزەپ, العا قاراي الىپتىڭ ارشىندى قادامىن جاساۋىنا ەركىن جولدى سالىپ بەردى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەڭەس وداعى كەزىندە «شەۆرون» كومپانياسىن قازاقستانعا «وتكىزۋگە» گورباچەۆتىڭ كوزىن جەتكىزىپ, تىكەلەي كەلىسسوزدەردى ءوزى جۇرگىزۋگە كەلىسىمىن العانىن دا قازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. سول تۇستا ەشكىم قازاقستانعا كەلۋگە ۇمتىلعان جوق. كەزىندە قانىش ساتباەۆ كاسپيدىڭ شىعىس جاعالاۋىن «ۇيقىداعى ارۋ» دەپ بەينەلەپ ايتقان ەكەن. ال ونى تولىق وياتىپ الۋ ن.نازارباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت 1992 جىلى تەڭىز جوباسىن يگەرۋ ماقساتىندا اعىلشىندار ءبىزدىڭ جەرىمىزگە ات باسىن تىرەدى. «شەۆرون» سەكىلدى اسا ءىرى كومپانيا قازاقستانعا قۇر كىرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار, ول مۇندا ءوزىنىڭ مول تاجىريبەسىن, وزىق تەحنولوگياسىن, ميلليونداعان قارجىسىن الا كەلدى. ول سونىمەن قاتار, ەلىمىزگە «بريتيش گاز», «ادجيپ», «تەكساكو», «لۋكويل» ءتارىزدى وزگە دە ارىپتەستەر مەن ينۆەستورلارعا جول اشىپ بەردى.
«قازىنانى قۇداي جاسايدى, بىراق ونى يگەرۋ, قوعام يگىلىگىنە اينالدىرۋ ماسەلەسى ناقتى ادامعا بايلانىستى» دەپ تەگىن ايتىلماعان. ارينە, بۇل كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس. ول ءۇشىن شىنايى بەدەلدى تۇلعا جانە وسى بەدەلدى تۇلعامەن بەدەرلەنەتىن مەملەكەت قاجەت. بۇل تۇرعىدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دارابوزدىعى, شوقتىعىنىڭ بيىكتىگى ەشقانداي تالاس تۋعىزباسى انىق. نازارباەۆ ءتۋابىتتى مەنەدجەر, ءوز مەملەكەتىنىڭ باس پروموۋتەرى جانە باس نيۋسمەيكەرى رەتىندە بىزگە دەگەن سەنىمسىزدىك پەن قورقىنىشتى سەيىلتە ءبىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار اۋەلى كىشكەنە كولەمدە, كەيىننەن قۋاتتى اعىنمەن قۇيىلىپ, ۇلتتىق ونەركاسىپتى اياعىنان تۇرعىزۋعا مولىنان مۇمكىندىك تۋدى. ماسەلەن, تەك سوڭعى ون جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيا 200 ميلليارد دوللاردان اسادى. سايىپ كەلگەندە, تابيعي بايلىعىمىزدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتى دامۋىنا ءبىر كۇن نەمەسە ءبىر جىل ەمەس, كەرىسىنشە, ونداعان جىلدارعا كەپىلدىك بەرىلىپ, اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعدارلامالار ىسكە قوسىلدى جانە دە ولار ءىلدالدالاپ تىرشىلىك كەشۋدىڭ ەمەس, ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ ستراتەگيالارى بولعانىن ايتقىم كەلەدى.
وسى رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەرلىك وقيعا – ول, ارينە, ەل استاناسىنىڭ الاتاۋ باۋرايىنداعى ارۋ قالا الماتىدان ارقاداعى شاعىن قالا اقمولاعا كوشىرىلىپ, سارىارقا توسىندە ءححى عاسىردىڭ عاجايىپ قالاسىنىڭ قانات جايۋى دەر ەدىم. بۇگىندە استانا بارشا الەمنىڭ تولعاقتى تۇيىندەرىن تالقىلايتىن, ۇتىمدى شەشىمدەر قابىلدايتىن جاھاندىق ورتالىققا اينالدى. بۇل تۇرعىدا, ەلوردادا وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى مەن سونداعى قابىلدانعان استانا دەكلاراتسياسى, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ وڭتايلى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرەتىن ءداستۇرلى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءارى ونىڭ G-global پىكىر الماسۋ الاڭى, ادامزات بالاسىن يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇندەيتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى, سونداي-اق يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى فورۋمى سونىڭ جارقىن كورىنىسى بولا الادى. ەندى, مىنە, بۇل ادەمى ءداستۇر الداعى جىلى ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك كورمەلەر الاڭىنا ۇلاسپاقشى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى نارىقتىق جۇيە تۇبەگەيلى قالىپتاسىپ, وتاندىق ەكونوميكا مەيلىنشە قۋاتتى ءارى اشىق بولا ءتۇستى. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 18 ەسە ۇلعايىپ, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا دەڭگەيىنە جەتتى. بۇگىن ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆىنىڭ كولەمى, ۇلتتىق قور قارجىلارىن قوسا العاندا, 95 ميلليارد دوللاردى قۇراپ, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن ارتىپ وتىر.
قازاقتا بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس دەگەن سوزدەر ۇدايى قاتار, قوسارلانا ايتىلادى. «بەرىسپەسەڭ الىسپايسىڭ, الىسپاساڭ الىستايسىڭ» دەگەن قاناتتى ءسوز جانە بار. سوندىقتان, سىرتقى ساۋدا قارىم-قاتىناستارىنىڭ گەوگرافياسى ەداۋىر وزگەردى. ساۋدا بايلانىستارى 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا تمد ەلدەرىمەن عانا جۇرگىزىلسە, قازىر الەمنىڭ 185 مەملەكەتىمەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋدامىز. ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا تولىققاندى مۇشە بولدى. مۇنىڭ سىرتىندا, 180 ميلليوننان استام حالقى بار بەس ەلدى بىرىكتىرەتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدەمىز. سونداي-اق, اسا ءىرى نارىقتاردى جالعايتىن كولىكتىك ءدالىز سانالاتىن, جالپى ۇزىندىعى 8 مىڭداي شاقىرىم «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك جولى قۇرىلىسىنا قاتىسۋدامىز. ونىڭ 2 787 شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىنان وتەدى. قازىردىڭ وزىندە وسى باعىتتاعى ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى ەكى ەسەدەن استامعا ءوسىپ وتىر.
كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى جوسپارلاردىڭ كوبى بۇگىندە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ءۇش مەملەكەتتىڭ كەلىسىمىمەن قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىر جولى سالىنىپ, ەلىمىز تاريحتا تۇڭعىش رەت تەمىرجول ارقىلى پارسى شىعاناعىنا شىقتى. بۇل جول ءبىزدى ەۋروپاعا 600 شاقىرىمعا جاقىنداتا ءتۇستى. سونداي-اق, 1036 شاقىرىمدىق «جەزقازعان – بەينەۋ» جاڭا تەمىر جول جەلىسى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى جول قاشىقتىعىن بۇتىندەي 1200 شاقىرىمعا جاقىنداتتى. سونىمەن قاتار, بۇل جول جانە ونىمەن قوسا سالىنعان «ارقالىق – شۇباركول» تەمىر جول جەلىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وڭىرارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا ىقپال ەتۋدە. جالپى العاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە 2,5 مىڭ شاقىرىم تەمىر جول, 75 مىڭ شاقىرىم اۆتوجول سالىندى. بۇل, ارينە, ۇلكەن جەتىستىك. ەگەر ءبىز وسى ينفراقۇرىلىمدار ارقىلى تۇسەتىن تابىستى 2020 جىلعا قاراي 4 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزەتىن بولساق, بۇل تەك بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجى عانا ەمەس, سول ترانزيتتىك جولدار بويىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, تابىسىنىڭ كوبەيۋى دەۋگە بولادى.
شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن تولىق ارىلۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ناتيجەسىندە, 800-دەي جاڭا كاسىپورىن پايدا بولىپ, جەكە كاسىپكەرلىككە كەڭ ءورىس اشىلدى. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا بۇگىندەرى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى 1 252 923 كاسىپورىنعا جەتتى. 2 ميلليونعا جۋىق جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ورتاشا ەڭبەكاقى 17 ەسە ءوستى. كەدەيشىلىك دەڭگەيى قىسقاردى. ەگەر 90-جىلدارى ەلىمىزدە ءاربىر ءۇشىنشى ادام كەدەيشىلىك دەڭگەيىندە ءومىر سۇرسە, بۇگىندەرى ول 3 پايىز كولەمىندە عانا. دەموگرافيالىق جاعدايىمىز جاقسارىپ كەلەدى. حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ۇلعايدى. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن 1991 جىلدى مىسالعا الاتىن بولساق, ول كەزدە 67 جاس بولعان. 25 جىلدا اتالعان كورسەتكىش 5 جاسقا ۇلعايىپ وتىر. انا ءولىمى بەس ەسە, بالا ءولىمى ءۇش ەسەگە ازايدى.
اۋىلدىڭ ماسەلەسىن شەشۋ جولىندا دا مەملەكەتتىڭ ايانىپ قالعان كەزى بولعان ەمەس. ول تۇسىنىكتى دە. اۋىل – ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى ءارى ونىڭ التىن بەسىگى. ءبارىمىز دە سول اۋىلدان شىقتىق. اۋىل اينالاسىندا ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ, كوپتەگەن تالاپ-تىلەكتەر, ۇسىنىس-پىكىرلەر, ناز - وتىنىشتەر ءبىلدىرىلىپ جاتاتىنى دا سوندىقتان. ەڭ باستىسى, ءبارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرەتىن زاتتارىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ولاي بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعى ۇلتتىق ەكونوميكامىز ءۇشىن اسا ءتيىمدى سالا رەتىندە ەرەكشە نازار اۋدارعاندى قاجەت ەتەدى دەسەم, الگىندە عانا ايتقانىمداي, بۇل تۇرعىدا جاسالىپ جاقتان وڭ دۇنيەلەر بارشىلىق.
شيرەك عاسىر ارالىعىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە رۋحانياتىمىزدى قايتا جانداندىرۋ باعىتىندا قىرۋار ىستەر اتقارىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. اسىرەسە, قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىندا جاسالعان جۇمىستار اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. مۇنى مەن 1993 جىلدان جەزقازعان وبلىسى جابىلعان مامىر ايىنىڭ 1997 جىلىنا دەيىن وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىندا قىزمەت ەتكەن كەزدەرىممەن قازىرگى جاعدايدى سالىستىرا كەلە ايتىپ وتىرمىن. ارينە, انا ءتىلىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن ءالى دە كۇش سالۋ كەرەك. باسا ايتا كەتەتىن نارسە – ساياسي بيلىك مەملەكەتتىك ءتىل جاعىندا. سونىڭ جارقىن مىسالى, 2015 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسىردى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن قۇرامىندا 200-گە تارتا مۇشەسى بار ۇيىمنىڭ القالى جيىنى ەستىدى. مۇندا, ەلباسى ءوز ءسوزىن تۇگەلدەي قازاقشا, انا تىلىندە ايتتى. ىلەسپە اۋدارماشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىن رەسمي تىلدەرگە تىكەلەي اۋداردى.
ەندى پرەزيدەنتتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماقساتىندا تۇزىلگەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن تولىق ورىنداۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا وتىرىپ, باستى ماقساتىمىز – اسا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنان تابىلۋىمىز قاجەت.
كەنجەبولات جولدىباي,
ساياساتتانۋشى