بۇگىندە ەلىمىزدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكسترەميزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنىپ, سول تالاپتارعا ساي جاڭاشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭعا دا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋگە سەبەپ بولدى. وسىلايشا ايماقتارداعى كوشى-قون جاعدايىن سارالاپ, ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن وبلىستىق ءماسليحاتتار كوشى-قون ۇدەرىسىن رەتتەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ قۇقىعىن يەلەندى. بۇل جاعدايدى رەتتەپ وتىرۋ بارىسى ۇكىمەت بەكىتكەن ەرەجەلەر نەگىزىندە دايىندالاتىن بولادى.
ال ەندى تىركەۋدىڭ نەگىزگى ءمانىنە كەلسەك, الدىمەن, ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, ايماقتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك باعدارلامالارىنا ساي حالىق قونىستانعان ءار مەكەنجايلاردىڭ دامۋ الەۋەتىن انىقتاۋ ءۇشىن وندا تۇراتىن ازاماتتار سانىنىڭ ەسەبىن الۋ جانە ەڭ باستىسى, وسى نەگىزدەر ارقىلى وندا جۇمىس ورنى, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالۋ, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ جۇزەگە اسىرىلماق.
ازاماتتىڭ تىركەلەتىن ورنى ونىڭ زاڭدى مەكەنجايى بولىپ تابىلادى جانە وسى ارقىلى سالىق, اسكەري جانە باسقا دا ەسەپكە الۋ تۇرلەرى جۇرگىزىلەدى. جالپى, ۋاقىتشا تىركەۋ ماسەلەسىن سان-ساققا جۇگىرتۋدىڭ قاجەتى جوق. اتالعان شارا ءۇي سالىعىنا دا, كوممۋنالدىق تولەمدەرگە دە اسەر ەتپەيتىندىگى بەلگىلى. ءتىپتى, پاتەر جالداۋشىنى ۋاقىتشا تىركەۋگە قويسا, ول مەنشىك قۇقىعىنا تالاسا الادى دەگەن ۇرەي دە بار ەكەن. بىراق ۋاقىتشا تىركەۋ ارقىلى ونداي ارەكەتتەردى جاساۋ مۇمكىن ەمەس. سوسىن ول جەردە ۋاقىتشا تىركەۋدىڭ ناقتى مەرزىمى جازىلادى. ۋاقىت وتكەندە ول ادامدى اۆتوماتتى تۇردە تىركەۋدەن شىعارىپ تاستايدى.
ال كوممۋنالدىق تولەمدەرگە كەلەر بولساق, ۋاقىتشا تىركەۋدىڭ وعان ەش قاتىسى جوق. دەرەكتەر بازالارى ەكى بولەك جانە ءبىر-بىرىمەن بايلانىسپاعان. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىن قۇجاتتاندىرۋ بازاسى بار. تىركەۋدەن كەيىن بارلىق دەرەكتەر جەكە تۇلعالار مالىمەتتەرىنىڭ مەملەكەتتىك بازاسىنا تۇسەدى. وعان بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار كىرە الادى. ونى كۇندەلىكتى جۇمىس ءۇشىن پايدالانادى. باسقا ماقساتتار ءۇشىن پايدالانۋعا رۇقسات جوق. كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن اينالىساتىن كومپانيالار وعان كىرە المايتىنى ايدان انىق. سول سياقتى ءۇيدىڭ قۇجاتتارى دايىن بولماسا, جۇمىس ورنى, يا بولماسا تۋىستاردىڭ مەكەنجايى بويىنشا ۋاقىتشا تىركەۋگە تۇرۋعا بولاتىنى زاڭعا سايكەس كەلەدى.
سونىمەن قاتار, تىركەۋ كەزىندە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنداعى (حقو) تىركەۋدى رەسىمدەۋ پروتسەدۋراسى 15-20 مينۋتتان اسپايتىن بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى اتالعان زاڭنىڭ تالاپقا ساي ورىندالۋى ءۇشىن قاجەتتى شارالار بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ول تالاپتار ورىندالماسا, زاڭسىز جالعا بەرۋشى ازاماتتار 10 اەك نەمەسە 22 960 تەڭگە مولشەرىندە جانە تىركەلمەگەن تۇرعىندار 7 اەك نەمەسە 15 883 تەڭگە مولشەرىندەگى ايىپپۇل تۇرىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. سونىمەن قاتار, ازاماتتار ءبىرىنشى زاڭ بۇزۋشىلىق كەزىندە ەسكەرتۋ الادى, تەك قايتالاما بۇزۋشىلىق كورسەتسە, كورسەتىلگەن ايىپپۇلدى تولەۋگە تارتىلماق.
ال ەندى ازاماتتاردى مەكەنجاي بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان تىركەۋ بارىسى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاندا مەكەنجاي جانە ۋاقىتشا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ەسەپكە الۋ و باستا-اق زاڭمەن قارالعان. بۇل بۇگىن عانا ايتىلىپ وتىرعان جاي ەمەس. ماسەلەن, بۇل ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى پاسپورت جۇيەسى تۋرالى ەرەجە مەن حالىقتى تىركەۋ مەن قۇجات بەرۋ ەرەجەسى جانە ىشكى كوشى-قوندى تىركەۋ ەرەجەسىن ايتۋعا بولادى. بۇل زاڭداردىڭ بۇرىننان قابىلدانۋى دا بەكەر ەمەس. تىركەۋ بارىسى قاشاندا باقىلاۋدا ۇستالۋى قاجەت.
ماسەلەن, وتكەن جىلى ءجۇرگىزىلگەن جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارى بارىسىندا تىركەلمەي پاتەر جالداپ تۇرۋشىلاردىڭ قىلمىستارى اشىلدى. ولار كوبىنە بوتەننىڭ مۇلكىن ۇرلاۋمەن اينالىسقان. ءسويتىپ, پاتەر جالداپ تۇرىپ 830 قىلمىس جاساعان 497 ادام ۇستالدى. مىسالى اقمولا وبلىسىنىڭ 54 جاستاعى تۇرعىنى استانا قالاسىندا تۇرعان. ول وتكەن جىلدىڭ 5 قاراشاسى مەن 7 جەلتوقسانى ارالىعىندا 6 مارتە ۇرلىق جاساپ ۇلگەرىپتى. سول سەكىلدى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 37 جاستاعى تۇرعىنى استانا قالاسىندا 20 قىركۇيەكتەن 25 قاراشاعا دەيىن ۋاقىتشا پاتەر جالداپ تۇرىپ, بەس رەت ۇرلىق جاساعان. جالپى, 2016 جىلى تىركەۋسىز تۇرعانى جانە جارامسىز جەكە كۋالىكپەن جۇرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 22 مىڭ قۇقىق بۇزۋشى تارتىلعان.
جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە كەلگەندە, ازاماتتىڭ ءتىركەلگەن جەرى ونىڭ سالىق, اسكەري جانە باسقا دا ەسەپ تۇرلەرىن جۇرگىزەتىن زاڭدى مەكەنجايى بولىپ تابىلادى. تۇرعىلىقتى نەمەسە ۋاقىتشا مەكەنجاي بويىنشا تىركەۋ تۋرالى زاڭ تالابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋعا, سونداي-اق ىشكى كوشى-قوندى باقىلاۋدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ءىىم اقپاراتتىق جۇيەسىندەگى تىركەۋ تۋرالى مالىمەت 15 مەملەكەتتىك ورگان قول جەتكىزە الاتىن «جەكە تۇلعا» (اكىمشىسى – ءام) مەملەكەتتىك مالىمەتتەر بازاسىنا تۇسەدى. مۇندا ازاماتتىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا قاجەتتى اقپاراتتار بولادى. ەلەكتروندى بازاداعى بۇل ءمالىمەتتەر ازاماتتى مەملەكەتتىك قىزمەت تۇرلەرىن الۋدا نەبىر قاعازداردى جيناۋدان قۇتقارادى.
ماسەلەن, اتالعان مالىمەتتەر اسكەري ەسەپ ءۇشىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بولىمشەلەرىندە پايدالانىلادى. سايلاۋ كوميسسيالارى دا وسى ارقىلى سايلاۋشىلار ءتىزىمىن جاساي الادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە, الەۋمەتتىك وتەماقىلاردى الۋدا, ازاماتتىق اكتىلەردى تىركەۋدە, جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى تىركەۋدە, سالىق جانە باسقا تولەمدەردى تولەۋدە, ت.ب جاعدايلاردا اسا قاجەت. ادامنىڭ تىركەلگەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ باسقا دا سالالارىندا پايدالانىلاتىنى انىق.
دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ادامداردى ۋاقىتشا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋ حالىقتىڭ ءوز يگىلىگى ءۇشىن قاجەتتى ۇدەرىس بولىپ تابىلادى.
گۇلۆيرا دونەنباەۆا,
استانا قالاسى ءىىد كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىنىڭ باستىعى