الەم ساحنالارىندا قازاقستاننىڭ مادەني كەلبەتىن تانىتاتىن ۇلتتىق بالەت قويىلىمدارىن قويۋ جانە حورەوگرافيالىق ونەردى ورىنداۋ, قابىلداۋ, قالىپتاستىرۋ, ماڭىزىن ارتتىرۋ ماسەلەسى كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. قازاق توپىراعىندا ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە پايدا بولعانىنا سەكسەن جىل ۋاقىت ىشىندە بالەت ونەرىنىڭ بىرنەشە بۋىنى ءوسىپ شىعىپ, بيىك ونەردىڭ باعاسىن بىلەر ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ تالعامىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرە الاتىن جانە ولار اتتاي قالاپ شاقىراتىن شەبەرلەردىڭ ءوزى ءبىر شوعىر بولىپ قالىپتاستى. سول شوعىردىڭ الدى قىسقا تۇيىقتالاتىن كاسىبىنىڭ ەڭ گۇلدەنگەن كەزەڭىن اتاقتى بالەت ترۋپپالارمەن بايلانىستىرعاندى دۇرىس كورىپ, توقسانىنشى جىلداردىڭ وزىندە-اق باتىلدىعىنىڭ, كاسىبيلىگىنىڭ ارقاسىندا شەتەل اسىپ كەتتى. وسىنشاما تالانتتى جاستاردى توپ-توبىمەن دايارلاپ بەرگەن وتاندىق كلاسسيكالىق ونەر وشاقتارىنىڭ بۇلدانىپ جاتقانىن دا بايقامايسىڭ, وزىمەن ءوزى بۇيىعى تىرلىگىن كەشىپ جۇرە بەرەدى. كەرىسىنشە, «قازاققا سىڭبەيتىن ونەردى سونشا دارىپتەپ, بوسقا باس اۋىرتىپ...» دەپ سويلەپ قالاتىن, ءتىپتى «تۇرىكمەنستانداعىداي جاۋىپ تاستاۋ كەرەك» دەپ جۇلقىناتىنداردىڭ قيامپۇرىس پىكىرىن ءجيى ەستيمىز, بىراق ودان كلاسسيكالىق ونەردى باعالايتىنداردىڭ سانى كەمىپ قالمايدى. وپەرانى سۇيەتىن ادام تىڭداپ, بالەتتى قۇرمەتتەگەندەر بارىپ ءجۇر.
بيشىلەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىنىڭ باسقالارمەن تەڭەستىرىلىپ, 58-63-كە دەيىن ۇزارتىلۋى, جالاقىنىڭ ازدىعى, ەڭبەكتىڭ باعالانبايتىنى ولاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە باياعىدان ايتىلىپ كەلەدى. بىراق الەۋمەتتىك جاعدايدان بولەك بۇگىنگى بالەتتىڭ باسىندا ءالى دۇرىس شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقان ۇلكەن ماسەلەنى ايتىپ, دابىل قاعىپ جۇرگەندەردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان جان جوق. ول – ۇلتتىق رەپەرتۋار ماسەلەسى. بالەت دەگەن تەك «اققۋ كولى» مەن «جيزەل» عانا ەمەس, «قازاق ۇلتىنىڭ قولى مەن اياعى قانداي بولادى ەكەن, ونىڭ بۋىن ءتىلى قالاي سويلەيدى, نە ايتادى؟» دەگەن ساۋال ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلە رەتىندە ىسىرىلىپ تاستاعالى قاي زامان.
تەاترلار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان «ەلىم مەنىڭ» جانە «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» بايقاۋى ساحناعا سونى سەرپىن بەرگەنىمەن جانە تەاتر دراماتۋرگياسىندا جاڭا ەسىمدەر پايدا بولعانىمەن, ولاردىڭ جازعان پەسالارىنىڭ ءبارى بىردەي ساحناعا جولداما الا المادى. وسىلايشا, جۇلدەلى پەسالارىن قۇشاقتاعان كۇيى جەر قاۋىپ قالعان جەڭىمپاز دراماتۋرگتەردىڭ كىم ەكەنىن ءبىلمەگەن كۇيى ءبىز قالدىق. ارنايى سۇراستىرعاننان كەيىن عانا بۇل بايقاۋدا سەرىك ەركىمبەكوۆتىڭ «مينارەت», سەرىك ءابدىنۇروۆتىڭ «ۋاقىت كوشى», الماس سەركەباەۆتىڭ «استانا», ءادىل بەستىباەۆتىڭ «جەرۇيىق» بالەت سپەكتاكلدەرى جازىلعانىن بىلدىك, بىراق «استانادان» وزگەسى رەپەرتۋاردان ورىن الا الماعان كۇيى كەتتى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە, بۇل بايقاۋ ۇلتتىق ونەر دراماتۋرگياسىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعانىمەن, كەيىنگى تاعدىرىنا قامقورلىق كورسەتۋگە ق ۇلىقتى جانداردىڭ جوقتىعىن, وتاندىق مۋزىكا ءونىمىن مەنسىنبەيتىنىن كورسەتتى.
رەسپۋبليكامىزدا ءۇش وپەرا جانە بالەت تەاترى بار, ونىڭ ەكەۋى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلگەن. سوڭعى 25 جىلدا ەكى-اق قازاق وپەراسى جازىلىپ, ساحناعا شىققان. جازىلعانى كوپ بولۋى مۇمكىن, بىراق قويىلعانى ەكەۋ-اق. سوڭعى ون بەس جىلدا ەلىمىزدىڭ كومپوزيتورلارى 18 بالەت جازعان, الايدا بىردە-ءبىرەۋى ساحنادا قويىلماعان. وسى ماسەلە تۋرالى كومپوزيتور بالنۇر قىدىربەكتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە جانايقايعا تولى ماقالاسى جاريالاندى. راسىندا دا, جازىلعان بالەتتەر ساحنادان سىعالاي الماسا, «وسى ءبىر جانردى جۇنجىتپەيىكشى, جازىلىپ دايىن تۇر ەكەن, قانە, قويىلىم ازىرلەپ جىبەرەيىك» دەيتىن ءتىرى جان تابىلماسا, ول بايقاۋلار نەگە جاريالانعان؟ سولقىلداپ تۇرعان ۇلتتىق وپەرا مەن بالەتتىڭ جايى ءسوز بولعاندا, سويلەسكىسى دە كەلمەي, سىرت اينالاتىندار كوركەمدىك الەمدى قاشانعى ءوز كوزقاراسىمەن عانا ولشەي بەرمەك؟
كەزىندە ءبىر عانا ەۆگەني برۋسيلوۆسكي اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى ءۇشىن 12 وپەرا جازعاندا, عازيزا جۇبانوۆا دا ءارىپتەسىنەن قالىسپاي ءتورت بىردەي بالەت تۋىندىسىن جازىپ تاستاپتى. وسى ماسەلە ويلاندىرعان سوڭ بارىپ قايتپاق نيەتپەن افيشا ىزدەپ ەدىك, «گاتوب»-تىڭ سايتىن ءارى اقتارىپ-بەرى اقتارىپ, اتام زاماننان كەلە جاتقان «ششەلكۋنچيك» پەن «رومەو مەن دجۋلەتتا», «شاحەرەزادا» مەن «كارمەن-سيۋيتادان» وزگە كوزىمىزگە ەشنارسە تۇسپەدى. مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن جەتىستىك, ارينە. بىراق كىرگەن ادام تايىپ جىعىلارداي جالتىراعان ءزاۋلىم تەاترلاردىڭ مازىرىندە كلاسسيكامەن قوسا, قورەك بولاتىن ۇلتتىق بالەت قويىلىمدارى قاتار جۇرسە, بۇل ونەردىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەر ەدى عوي. ال, «استانا وپەرا» افيشاسىنداعى ۇلتتىق بالەت ع.جۇبانوۆانىڭ جالعىز «قاراگوزىمەن» جان باعىپ تۇر. تۇسىنەمىز, كلاسسيكانىڭ اتى – كلاسسيكا, ونىمەن ەشكىم تالاسپاق ەمەس, بىراق وسى ءبىر بەكزات ونەردى ءوز كومپوزيتورلارىمىزدىڭ اۋەنىنەن تۋعان تۋىندىلارمەن تولىقتىرا تۇسسەك, تەاتر بۇدان زارداپ شەكپەگەن بولار ەدى. قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارماسى بويىنشا قويىلىم ساحنالانسا, تەاتر كورەرمەنىنەن ايرىلىپ, قىپ-قىزىل شىعىنعا باتاتىن بولعان سوڭ باتىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قويىپ, جان باعۋدىڭ امالىن قاراستىراتىنى تۋرالى ەمىس-ەمىس ەستيمىز. بالەت ونەرىنىڭ وسىنشا ۋاقىت ۇزاق ۇيقىعا كەتۋى وسى مەزگىل ارالىعىندا ەشكىمدى ويلاندىرماعان, ەشكىم ءىزدەمەگەنى, قامقور قولىن سوزباعانى, ونىڭ ءبىرجولا جوق بولىپ كەتۋىنە جول اشىپ بەرمەي مە؟
«ۇلتتىق بالەت نە ءۇشىن كەرەك؟» دەگەندە, ول ەڭ الدىمەن وزگە ەلدەردى قازاقتىڭ ۇلتتىق ءبيىنىڭ تابيعاتىمەن تانىستىرۋ ءۇشىن كەرەك ەكەنىن كومپوزيتورلار دا, بالەت حورەوگرافتارى دا, بيشىلەر دە بىلەدى. قولدان تۇسالىپ وتىرعانى بولماسا, ونى دامىتۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگى مەن العىشارتى ءالدەقاشان جاسالىپ قويعانىن كوزىقاراقتىلاردىڭ ءبارى سەزەدى. سەبەبى سوڭعى ون-ون بەس جىلدا قازاقتىڭ حالىق ءبيى مازمۇن, مانەر, ءتۇر, ءتاسىل جاعىنان اناعۇرلىم دامىعانى بايقالىپ ءجۇر. ۇلتتىق كلاسسيكالىق بيدىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق بيدىڭ جاتاتىنىن ەسكەرسەك, حارەوگرافيانىڭ تابيعاتىمەن تانىس كومپوزيتوردىڭ تالانتى, وتاندىق ونەردىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن بالەتمەيستەردىڭ شەبەرلىگى, بالەت ءبيشىسىنىڭ جوعارى ورىنداۋشىلىق دارىنى بولسا, قازاق بالەتى قازىر-اق ءدۇر ەتىپ كوتەرىلگەلى تۇر.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى