مادەنيەتتانۋشى, جۋرناليست, اۋدارماشى زيرا ناۋرىزباەۆامەن اڭگىمەمىز ونىڭ سوڭعى جىلدارى جاساعان جوبالارى مەن بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى كەيبىر ۇردىستەرگە كوزقاراس تۇرعىسىنان ءوربىدى.
- مادەنيەتتانۋشى رەتىندە قوعامداعى قازىرگى تەندەنتسيالاردى قالاي باعالايسىز؟ پوستمودەرنيستىك اۋانداعى كوڭىل-كۇي, الەۋمەتتىك جەلىگە بايلانعان تىرشىلىككە كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– قازىرگى قوعامداعى ءۇردىستەردى مىناۋ جامان, مىناۋ جاقسى دەپ باعالاۋ قيىن. ويتكەنى, ءدۇنيەدەگى بارلىق نارسە سالىستىرمالى. مىسالى, جاستار كىتاپ وقىمايدى, قىسقا ماتىننەن ءارى قاراي اتتامايدى دەيمىز. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا اۋدارىلعان ەكى توم كىتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى بولدىم. سوندا اقىن مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى سكانديناۆيالىق سوپى فريتوف شيۋوننىڭ «يسلامدى ۇعىنۋ» اتتى ەڭبەگىن قازاق تىلىندە سويلەتتى. كەيىننەن سول ەڭبەك تۋرالى «كەرەمەت ەكەن» دەگەن پىكىر ايتتى, وعان قوسا «سۇمدىق مىلجىڭ ەكەن» دەگەنى دە ەسىمدە قالىپتى. گەگەلدىڭ «لوگيكا جۇيەسىن «ەشتەڭە» ۇعىمىنان باستاۋ كەرەك پە, الدە «ءبىر نارسەدەن» باستاۋ كەرەك پە» دەگەن ساۋالدى كىتاپتىڭ 100 بەتىنە سىيعىزىپ تالقىلايتىنى بار عوي. كەيبىر كىتاپتارىنىڭ كىرىسپەسى 200 بەتكە دەيىن سوزىلادى.
باتىس ىلىمىندە ويدى تارقاتۋ, سان قىرىنان كورسەتۋ, سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ, ياعني, ديسكۋرس جاعى باسىم. سول تۇرعىدان كەلگەندە كەيبىر ەڭبەكتەر شىنىندا وتە مىلجىڭ سياقتى كورىنەدى. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ ءبىزدىڭ بۋىن كىتاپ وقىپ وسكەن ۇرپاق. بويلارىنا جازبا مادەنيەتتىڭ ءداستۇرىن سىڭىرگەن. ۇلكەن دۇنيەلەردى وقۋعا دا, جازۋعا دا بەيىم. ال, قازىرگى قالىپتار قىسقا. ءبىر جاعىنان الىپ قاراساق, اتا-بابالارىمىز از سوزگە كوپ ويدى سىيعىزىپ ايتا بىلگەن. بۇل فورمالار سوعان ۇيرەتەتىن بولار دەپ تە ويلايمىن. ەكىنشى جاعىنان ونەر, ادەبيەت, مادەنيەتتى «ينستاگراممەن» ولشەيتىن, قۇندىلىقتار تۋرالى تانىمى ءبولەك, دۇنيەگە كوزقاراسى باسقا جاستاردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن دا مويىنداۋ كەرەك.
– «قازاقتىڭ ماڭگى اسپانى» اتتى كىتابىڭىز جارىققا شىقتى. وسى ەڭبەكتەگى تالداپ ءتۇسىندىرۋ, سالت-جورالاردى قايتا جاڭعىرتۋدا قانداي نەگىزگى تۇجىرىمدامالىق يدەيالاردى باسشىلىققا الدىڭىز؟
– نەگىزى و باستا بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمداما بولعان جوق. بۇل جيىرما جىلدا جازىلعان دۇنيەلەردىڭ باسىن قوسقان كىتاپ. ادام بالاسى جىلدارمەن بىرگە ءوسۋ, دامۋ ەۆوليۋتسياسىنان وتەدى ەمەس پە؟ ءبىر كەزدەردەگى قىزىق كورىنگەن نارسەلەردىڭ ورنىن كەيىن باسقا ءبىر قىزىعۋشىلىقتار باسادى. سوسىن ءتىپتى باسقا ءبىر يدەيالار ەلىكتىرەدى. ال, ءوز ءتۇپ-تامىرىڭدى ىزدەۋ, سونى تابۋعا تالپىنىس جاساۋ ادام ساناسىنا ۇنەمى قوزعاۋ سالىپ وتىرادى.
مەنى كىشكەنە كەزىمنەن ءتاربيەلەگەن ناعاشى اجەمنىڭ بولمىس-ءبىتىمى دە ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ول ادامگەرشىلىگى مول, دانا, ەڭبەكقور, مەيىرىمدى ادام بولاتىن. اشتىقتى, تاركىلەۋدى, قۋعىن-سۇرگىندى كورگەن سۇڭعىلا اجەم سول كەزدەگى كينولاردى قاراپ جاتىپ, «ءيا, قازاق سونداي نادان بولعان عوي» دەيدى دە, ءارى قاراي ۇندەمەيتىن. سوزىنەن ءبىر كەكەسىن سەزىلەتىن. كەيىننەن اشىلا باستادى عوي. بىراق, وكىنىشكە قاراي, 24 جاسقا كەلگەنىمدە ول كىسى ومىردەن ءوتتى. سۇمدىق دەپرەسسياعا ءتۇستىم. ءتۇپ-تامىردى ىزدەۋ تۋرالى العاشقى ويلار سول كەزدە كەلە باستادى عوي سانامىزعا. ءوز مادەنيەتىمىزدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تاني تۇسۋگە دەگەن تالپىنىس اسپيرانتۋرانىڭ سوڭعى كۋرسىندا قورعاۋعا ءتيىس تاقىرىبىمدى جازىپ اياقتاۋعا مۇرشامدى كەلتىرمەدى. مەنىڭ ءحالىمدى سەزگەن قۇربىلارىمنىڭ ءبىرى «زيرا, سەن مۇنداي كوڭىل-كۇيمەن عىلىم فيلوسوفياسى تۋرالى تاقىرىبىڭدى قورعاي المايسىڭ. تەز ارادا قازاق ءمادەنيەتى تۋرالى جاز», دەدى. ءبىتىرۋگە جارتى جىلىم عانا قالعان. مەن شىنىمەن دە قازاق جىرىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن سالىستىرىپ, قازاق مادەنيەتى تۋرالى ديسسەرتاتسيا جازىپ شىقتىم. ونداعى ماقساتىم – اجەمە جاقىنداۋ ەدى. مىنە, سودان باستالعان تانىم-تۇسىنىكتەر عوي كىتاپقا ارقاۋ بولعان.
مەن سياقتى ورىسشا وقىعان, باتىس مادەنيەتىنىڭ ىقپالىندا كەتكەن, بىراق, ءوزىنىڭ تامىرىن ىزدەپ جۇرگەن ادامدارعا قازاق مادەنيەتىن قاراپايىم تۇردە تۇسىندىرە سالۋعا بولمايدى. فيلوسوفيالىق تۇرعىدان, باسقاشا ادىسنامامەن ءتۇسىندىرمەسەڭ ءبىزدىڭ سانامىز قابىلدامايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «قازاقتىڭ ماڭگى اسپانى» كۇردەلى فيلوسوفيالىق ەڭبەك دەۋگە كەلەدى. مۇندا قازاق ءمادەنيەتىنىڭ يسلامعا دەيىنگى قاباتتارىن ارشۋعا تالپىنىس جاسالدى. كەيبىر سالت-جورالاردىڭ, ادەت-عۇرىپتاردىڭ ادامدى جەتىلدىرۋگە قانداي ىقپالى بولعانى اشىلدى. ءبىزدىڭ قازاق مادەنيەتى ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ قاتارىنا جاتادى. ءداستۇرلى ءمادەنيەتتە ادامدى جەتىلدىرۋ, ونى باسقا دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ, ونىڭ ءبىر رۋحاني, الەۋمەتتىك ساتىدان ەكىنشى ءبىر ساتىعا ءوتۋىنىڭ ءوزىندىك ەرەكشەلىكتەرى جەتەرلىك. باتىستا ينيتسياتسيا دەگەن ۇعىم بار. لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «ەنگىزۋ, قاتارعا كىرگىزۋ, قاتارعا قوسۋ» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. وسى ينيتسياتسياعا ءبىر ءبولىم ارنادىم.
– ول قانداي ەرەكشەلىكتەر دەگەن ساۋال سۇرانىپ تۇر عوي وسى جەردە؟
– كەزىندە مارقۇم جۇبايىم, سان قىرلى ونەر يەسى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ «جىلان قايىس» ىرىمىنىڭ سيپاتتاماسى» دەگەن ماقالا جازدى. ول ءوزى بەس-التى بەتتىك ماقالا بولعانىمەن, كوتەرىپ تۇرعان جۇگى اۋىر, سالماقتى دۇنيە. ينيتسياتسياعا قاتىستى مەنىڭ تىرەۋىش نۇكتەم – سول ماقالا بولدى. ياعني, ادامدى جەتىلدىرۋگە قاتىستى باسقا دا عۇرىپتاردى اشتىم.
قازىر ءبىز جەتىم دەپ اتا-اناسىنان ايرىلعان بالانى ءتۇسىنەمىز. ەرتەدە جەتىم دەپ قاتال سىناقتان ءوتۋ ءۇشىن ءبىر ءوزى قالىپ, ادامدار قاۋىمىنان تىس ءومىر سۇرگەن, ەلىن قورعاۋعا, ازىق تابۋعا ۇيرەنىس ۇستىندەگى بوزبالانى ايتادى ەكەن. سودان وتكەن سوڭ عانا سالتاناتتى ءتۇردە قاتارعا قوسىلاتىن ءداستۇر بولعان. جالپى, قازىرگى بەسىككە سالۋ, تۇساۋ كەسۋ, توقىمقاعار باسقا دا ادەت-عۇرىپتاردىڭ ءوزىندىك تەرەڭ ماعىنالارى بار. ءداستۇرلى قازاق مادەنيەتىندە ادامدى ادامدىق ساپاعا كوتەرۋ, ونى بارلىق جاعىنان جەتىلدىرۋ باستى ورىنعا قويىلعان. ول ءۇشىن ءار جاستا اتقارىلاتىن ادەت-عۇرىپتار بار. جانە مۇنىڭ ءوزى قوعامعا كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى ول ءتۇپ سانامىزدا بار.
– قازىر قانداي جوبالار بويىنشا ەڭبەكتەنىپ جاتىرسىز؟
– سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا ءداستۇرلى مۋزىكا تۋرالى «تىلسىم پەرنە» دەگەن راديوحابار جاسادىم. حاباردى ازىرلەۋ بارىسىندا قازاقتىڭ ءانشىلەرى مەن كۇيشىلەرى تۋرالى كوپتەگەن كىتاپتار وقىدىم, مادەنيەتتانۋشى دەڭگەيىندە وزگەشە قالىپپەن قورىتىپ, تىڭدارماندارعا ۇسىندىم. ەكىنشى جاساعان نەگىزگى جوبام – «ءتورت بۇلت» دەگەن اتپەن كىتاپ جازىپ ءبىتىردىم. «ءتورت بۇلت» دەگەن اتاۋدى قوياردا «قازاقتىڭ ماڭگى اسپانىمەن» بايلانىسى بولۋىن ويلادىم. ەكىنشىدەن, قۇرتقانىڭ مول جاساۋىن كورگەندە قوبىلاندىنىڭ «ماعان قانداي سىيىڭىز بار؟» دەپ قىز اكەسىنەن سۇرايتىنى بار عوي. سوندا ول ءتورت بۇلتتى «سىيعا تارتادى». ءداستۇرلى تۇسىنىككە سالساق, ءتورت قۇبىلاڭ تۇگەل بولسىن دەگەن ماعىنادا. قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى 35 تۇلعا تۋرالى كىتاپ بۇل. مۇندا بيلەر دە, باتىرلار دا, ءانشى-كۇيشىلەر دە, ساياساتكەر, بيزنەسمەن, مەتسەناتتار دا بار. كىتاپقا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا نىسان بولعان اتاقتى تۇلعالاردىڭ كەيبىرى كىرگەن جوق. ويتكەنى, ولار جايلى دەرەكتەر مول. ورىس ءتىلدى اۋديتورياعا بەلگىسىز, قازاق ءتىلدى وقىرمان ءۇشىن دە ونشا بەيتانىس توبانياز ءالنياز ۇلى, تۇرىسبەك مامانوۆ, قاراجان ۇكىباەۆ سىندى تۇلعالار بار ىشىندە. سونداي-اق, تانىس تا بولسا كوپ قىرلارى اشىلماعان قۇنانباي قاجى, تاتتىمبەت سەرى سياقتى تۇلعالاردى باسقاشا ءبىر كوزقاراسپەن بەرۋگە تىرىستىم. الاشوردا وكىلدەرىنىڭ تۇلعالارىن اشۋدا دا جاستاردا ءبىر كوزقاراس قالىپتاساتىنداي دەڭگەيدە ورىنداۋعا تالپىندىم. ءالى جارىققا شىققان جوق. بيىل كوكتەمدە جارىققا شىعادى.
– ءسىز قازاقشا جاقسى بىلە تۇرا ەڭبەكتەرىڭىزدى كوبىندە ورىس تىلىندە جازاسىز. قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا قازاقتىلدى اۋديتوريا, ءورىستىلدى اۋديتوريا دەيتىن ۇعىمدار قالىپتاستى. سىزدىڭشە وسى ۇلكەن ەكى اۋديتوريانى قالاي جاقىنداستىرۋعا بولادى؟
– راس, قازاق تىلىندە دە ءسويلەپ, جازا العانىممەن كوبىندە ورىسشا جازامىن. ءبىرىنشى سەبەبى, مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىمدى ورىسشا الدىم. سوندىقتان ورىسشا جازۋ وڭاي. ەكىنشىدەن, كوبىنەسە جەكە تاپسىرىستارمەن جۇمىس ىستەيمىن, تاپسىرىستاردىڭ دەنى ورىس ءتىلىندە بولادى. ال ەندى قازاقتىلدى, ءورىستىلدى اۋديتوريا ماسەلەسىنە كەلسەك, مەن نەگىزگى ماسەلە تىلدە دەپ ويلامايمىن. بۇلار جالپىلاما ۇعىمدار. قازاقتىلدىلەردىڭ ىشىندە دە ورىسشا جاقسى سويلەپ, جازا العانى بىلاي تۇرسىن, ورىستىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان ويلايتىندار مەن باتىس, اراب مادەنيەتىنىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ جاتقاندار دا كەزدەسەدى. ورىستىلدىلەردىڭ ءىشىندە دە قازاقشا بىلگەنىمەن, نيەتى ادال بولعا نىمەن, قاتە ءسويلەۋگە نامىستاناتىندار جەتەرلىك. سونداي-اق, بۇلاردىڭ اراسىندا دا ورىسقا, باتىسقا ەلىكتەيتىندەر بار. باتىسقا ەلىكتەيتىندەرى ءتىپتى ورىس ءتىلىن ۇمىتىپ, اعىلشىنشا سويلەپ كەتتى. ماسەلە باسقادا. قاي تىلدە سويلەسە دە ولار قازاق ەلىنىڭ پاتريوتى ما؟ وسى ماسەلە تولعاندىرادى.
– تالاسبەك اعا ەكەۋىڭىز قۇرعان «وتۇكەن» سايتىنىڭ قازىرگى ءحالى نەشىك؟
– ول سايتتى قۇرعان كەزدەگى نەگىزگى ماقساتىمىز – وقىرمان تارتۋ ەدى. جاسىراتىنى جوق, وقىرمان كوبەيتۋ ارقىلى قارجى تابۋدى دا ويلادىق. الەۋمەتتىك جەلىلەر ونشا دامىماعان كەز ەدى ول. سويتسە دە, ەكى جارىم ميلليوننان اسا وقىلىم بولعانى ۇلكەن جەتىستىك. سوڭعى ەكى جىل مەن ءۇشىن وتە اۋىر بولدى. تالاسبەك ومىردەن ءوتتى. سايتقا ونشا كوڭىل بولمەدىم. ءبىر جاعىنان ارزان جارناماعا دا جول بەرگىم كەلمەيدى. تازا ۇستاۋعا تىرىسام. مەنىڭ وسى جاعدايىمدى بىلەتىن ءبىر جىگىت اتىراۋدان حابارلاسىپ, سايتتىڭ تەحنيكالىق بازاسىن وزگەرتۋگە, دامىتۋعا قارجى ءبولدى. راحمەت وعان. قازىر سايت جاڭعىرۋ ۇستىندە. ال, جالپى, كەلەشەككە قويعان نەگىزگى ماقساتىم – تالاسبەكتىڭ قالعان بەس تومدىق كىتابىن شىعارۋ. سوسىن «سەرىكبول قوندىبايدىڭ كونتسەپتسيالارى» اتتى عىلىمي كىتاپتى جازۋعا تاپسىرىس الدىم. ءبىر پورتالمەن «قازاقستاننىڭ كيەلى گەوگرافياسى» دەگەن جوبا باستاعالى جاتىرمىز. «تىلسىم پەرنە» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە «قازاق مۋزىكاسىنىڭ بالامالى تاريحى» دەگەن كىتاپ دايىنداۋ قاجەت. جانە بالالارعا ارنالعان شىتىرمان وقيعالى «التىن توستاعاندى ىزدەۋ» حيكاياتىنىڭ جالعاسىن وقىرماندار سۇراي بەرەدى. سونى دا قولعا الۋ كەرەك. قىسقاسى, جوسپارلار جەتەرلىك.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»