قازاقستان-بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى: ىنتىماقتاستىق نەگىزى – ءوزارا سەنىم

كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ء(باا) رەسمي ساپارمەن كەلىپ, ءابۋ-دابي امىرلىگىنىڭ تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايانمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى ءارى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ال بۇگىن ەلباسى ءابۋ-دابيدە ءوتىپ جاتقان ح دۇنيەجۇزىلىك «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» ءسامميتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىساتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇشاعى ءابۋ-دابي قا­لاس­ى­نا 15 قاڭتاردا استانا ۋاقىتىمەن 14:00-دەن ءسال وتە قوندى. قازاقستان مەن بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى قاتى­ناس­تاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامۋى­نا زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ەلباسىن ءباا تا­راپى, دالىرەگى, مۇنداعى دىندەس باۋ­ىر­لار سالتاناتتى جاعدايدا قارسى الىپ, شىنايى ىقىلاستارىمەن ءىلتيپات كورسەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە جاساعان بۇل رەسمي ساپارىن ءابۋ-دابي امىرلىگىنىڭ تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى, شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايانمەن كەزدەسۋدەن باستادى. ءباا ۇكىمەتىنىڭ «ءال-مۋشريف» رەزيدەنتسياسىندا وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايان ەكى ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق, ەنەرگەتيكالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى, سونداي-اق  كۇن تارتىبىندەگى حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەردى كەڭىنەن قوزعادى. بۇل كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەردىڭ سوڭىندا بىرقاتار قۇجاتقا قول قويىلدى. ولار: – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكى­مەتى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۇكى­مەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرىندەگى ەلشىلىگىنىڭ جانە بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ قاجەتتى­لىك­تەرى ءۇشىن استانا قالاسىندا جانە ءابۋ-دابي قالاسىندا جەر ۋچاسكەلەرىن ءوزارا وتەۋسىز پايدالانۋعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىم; - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكى­مەتى مەن بىرىككەن اراب ءامىر­لىك­تەرىنىڭ ۇكى­مەتى اراسىنداعى ديپلو­ما­تيا­­لىق پاسپورتتاردى يەلەنۋشى ازامات­تار­دىڭ ءوزارا ۆيزاسىز ساپارلارى تۋرالى كە­لىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما; - قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى يسلام ىستەرى جانە ۋاقىفتار باس اگەنتتىگى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; - «استانا ەكسپو-2017» جانە «ەكسپو دۋباي-2020» بيۋروسى ارا­سىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماق­تاستىق تۋرالى مەموراندۋم; - ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى مەن DP World FZE كومپانياسى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; - قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىنداعى كونسۋلدىق ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; - قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەس­تي­تسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ەكو­نوميكا مينيسترلىگى اراسىنداعى تۋريزم سالا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; - قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەس­تيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن ءبى­رىككەن اراب امىرلىكتەرى قۇرلىقتاعى جانە سۋ كولىگى فەدەرالدىق اگەنتتىگى ارا­سىنداعى جولاۋشىلار مەن جۇكتەردىڭ اۆتو­كولىك ارقىلى حالىقارالىق تاسىمالى جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم. بۇدان كەيىن ەلباسى «Emirate palace» cارايىندا «Calatrava Grace Corporation» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مايكل كالاتراۆامەن كەزدەستى. كەزدە­سۋ بارىسىندا كومپانيانىڭ ءبىزدىڭ ەلى­مىزبەن اراداعى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ىن­تىماقتاستىعىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنا استانادا ىسكە اسىرۋ جوس­پارلانىپ وتىرعان جوبالار تانىستىرىلدى. ايتا كەتەيىك, «Calatrava Grace Corporation» كومپانياسى جىلجىمايتىن م ۇلىك سالاسىنداعى جاھاندىق جوبالارعا ءوز كليەنتتەرىمەن بىرگە ءار ترانزاكتسيا ءۇشىن 100 ملن دوللارعا دەيىن قارجى بولە الاتىن مۇمكىندىگى بار ينۆەستور بولىپ تابىلادى. بۇگىندە كومپانيا پورتفوليوسى 32 ەلدەگى جالپى كولەمى 1,9 ملن شارشى مەتر بولاتىن 340 جوبانى قامتيدى. ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەكى ەلدىڭ ىسكەر توپ وكىلدەرىنىڭ فورۋمى ءوتتى. فورۋمدا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقانى, ءتۇرلى سالالار بويىنشا ارىپتەستىكتىڭ بولاشاعى مول ەكەنى, بۇگىنگى جيىننىڭ ەكى ەل­دىڭ ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ 6-وتى­رىسىنىڭ اياقتالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى اتاپ ءوتىلدى. سونداي-اق, جيىندا ەكى جاقتىڭ بيز­نەس وكىلدەرىنىڭ ءوزارا تاجىريبە الما­سۋىنىڭ, ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى قازاقستان مەن ءباا-ءنىڭ مۇناي ءوندىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس, عارىش سالالارى بويىنشا سەرىكتەستىكتىڭ ەكى جاق ءۇشىن دە اسا قاجەت ەكەنى, ءباا تاراپىنىڭ استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە بەلسەنە قاتىساتىنى, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل ساپارى تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىستارىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنى ەرەكشە اتالدى. ءوز كەزەگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەنىن ايتا كەلىپ,  بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى قازاقستاننىڭ تاياۋ شىعىستاعى ەڭ سەنىمدى ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىنىنا توقتالدى. سونداي-اق, ەلباسى قازاقستان-ءباا قاتىناسىنىڭ ۇدايى دامىپ كەلە جاتقانىن, ونىڭ دوستىققا جانە ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەنىن اتاپ ءوتتى. ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ءابۋ-دابي امىرلىگىنىڭ تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايانمەن بۇگىنگى كەزدەسۋى بۇعان دەيىن ورناتىلعان ارىپتەستىكتى جاڭعىرتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنىنە نازار اۋداردى. – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراب ەلدەرى اراسىندا تاۋار اينالىمى بو­يىنشا قازاقستان ءۇشىن 1-ورىندى يەلەنىپ وتىر. ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى وزگەلەرگە ۇلگى رەتىندە ۇسى­نۋعا ابدەن بولادى. بۇل – وتە جوعارى دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناس. سوڭ­عى 25 جىل ىشىندە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن قازاقستانعا سالىن­عان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 2 ملرد اقش دوللارىنان استى. قازاق­ستاندا امىرلىكتەر كاپيتالىنىڭ قاتى­سۋى­مەن 200-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن جۇمىس ىستەۋدە. ولار اۋىل شارۋا­شىلىعى, مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا سالالارىن قامتيدى, – دەدى ەلباسى. بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى ەكى ەلدىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسى بو­­يىنشا قاتىناستارى دامىپ كەلە جات­قانىن ءسوز ەتە وتىرىپ, قازاقستان­نىڭ ۋران شىعارۋدان الەم بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇرعانىنا ەكپىن بەردى. پرە­زي­دەنت­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالا بويىنشا قا­زاقستان-ءباا ارىپتەستىگىنىڭ الەۋەتى زور. ودان ءارى پرەزيدەنت ەكى ەل ارا­سىن­داعى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار تۇرعىسىندا ءسوز قوزعادى. – استانا قالاسىندا سالىنىپ جاتقان, جالپى قۇنى 1,6 ملرد دوللار بولاتىن كوپ فۋنكتسيالى «ءابۋ-دابي پلازا» عيماراتى ەكىجاقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ەرەكشە كورىنىسى دەپ ايتۋعا بولادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇكىمەتارالىق كوميسسيا جانە ىسكەرلىك كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەت بولسا دا, ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن بىلەمىز. مۇناي مەن گازعا باي قازاقستان دا 2010 جىلدان باستاپ يندۋستريالىق باعدارلاما جاساپ, ەكونوميكامىزدىڭ مۇناي مەن گازعا تاۋەلدى بولماۋىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە, ين­دۋس­تريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىل­دىعىندا 1000-عا جۋىق ءوندىرىس ىسكە قو­سىلدى. ەكىنشى بەسجىلدىقتى دا ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋدامىز, – دەدى ن.نازارباەۆ. سونىمەن قاتار, ەلباسى قازاق­ستان­نىڭ الدىندا الەمدەگى 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ مىندەتى تۇرعانىن ءسوز ەتە كەلىپ, بۇل مەجەگە جەتۋ ءۇشىن قازاق­ستاندا بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىرعانىن, ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتا تۇسكەنىن اتادى. – ءبىز ەلىمىزدىڭ كەلبەتىن ايتارلىقتاي وزگەرتەتىن اۋقىمدى رەفورمالاردى باستادىق. وسى رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن قابىلدادىق. رەفورمالار ەكونوميكا مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ نەگىزگى سالالارى بويىنشا الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ستاندارتتارىنا قول جەتكىزۋگە مۇددەلى. قازاقستاندا جىلدان جىلعا ينۆەستيتسيالىق احۋال جاقسارىپ كەلەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزگە تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 265 ملرد دوللارعا جەتتى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەس جۇرگىزۋ بويىنشا رەيتينگىندە قازاقستان 35-ورىنعا يە بولدى, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. سونىمەن قاتار, ەلباسى الەمنىڭ 56 مەملەكەتىنىڭ ازاماتتارى قازاقستانعا ۆيزاسىز كەلە الاتىنىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, ولاردىڭ اراسىندا ءباا-ءنىڭ دە بار ەكەنىن, بۇل ءوز كەزەگىندە تاراپتاردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىنىڭ بەرىكتىگىن بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك, پرەزيدەنت شەتەلدىك ينۆەستورلارعا جاسالىپ وتىرعان ىڭعايلى جاعدايلاردى, جەڭىلدىكتەردى اتاي كەلىپ, 19 جىلدان بەرى قازاقستاندا پرەزيدەنت جانىندا شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن اڭگىمەلەدى. ينۆەستورلار كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى مەن جەر سالىعىنان 10 جىلعا, م ۇلىك سالىعىنان 8 جىلعا بوساتىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى. بۇعان قوسا, ەلباسى ءباا كاسىپكەرلەرىن قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جەكەشەلەندىرۋ ىسىنە قاتىسۋعا شاقىردى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەاەو ايا­سىن­داعى ءىس-قيمىلعا نازار اۋدارىپ, ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدىڭ ماڭىز­­دىلىعىن اتادى. سونداي-اق, ەلبا­سى قازاقستاندا 10 ارنايى جانە 20 يندۋس­تريالىق ايماق جۇمىس ءىس­تەي­تىنىن, ولار ءۇشىن ءتيىستى جەڭىلدىكتەر جا­سال­عانىن, ونىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن رۇقسات الۋ ءراسىمى وڭتايلاندىرىلعانىن ايتتى. پرەزيدەنت بيىل استانادا «بولا­شاق­تىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا ەكسپو-2017 كورمەسى وتەتىنىن, وعان قا­تىسۋعا 110-نان استام ەل, 18 حالىقارالىق ۇيىم, سونداي-اق وسى سالاداعى الەمدىك جەتەكشى كومپانيالار قاتىساتىنىن, بۇل اۋقىمدى شارانىڭ قازاقستاندا وتكى­زىلۋىنە ءباا-ءنىڭ اراب ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قولداۋ بىلدىرگەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ فو­رۋمعا قاتىسۋشىلارعا ەكى ەلدىڭ ىنتى­ماقتاستىعىن نىعايتۋعا اتسالىسا بەرە­تىندەرىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, فورۋمعا ءباا تاراپىنان قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىن ءسوز ەتە وتىرىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن جاعداياتتاردى اتاپ, ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

ەكىجاقتى قاتىناستىڭ تابىستى 25 جىلى

بيىل, دالىرەگى, الداعى قازان ايىندا قازاقستان مەن بىرىككەن اراب ءامىر­لىك­تەرىنىڭ دەربەس مەملەكەتتەر رەتىندە ءوزارا بارىس-كەلىس جاساپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ورناتقانىنا 25 جىل تولادى. سوندىقتان, بۇگىن ءبىز وسى مەرەي­تويلىق جىلدىڭ ەلباسىنىڭ ءباا-گە جاساعان رەسمي ساپارىمەن باستالعانىن جاقسىلىققا جوري وتىرىپ, ءابۋ-دا­بيدەن جولدانعان بۇل ماقالامىزعا ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ تاريحىن ازدى-كوپتى ارقاۋ ەتسەك, ارتىق بولماس. ناقتىلاي ايتقاندا, قازاقستان مەن ءباا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتى­ناستار 1992 جىلدىڭ 1 قازانىنان باس­تاۋ الادى. ال ءباا-ءنىڭ قازاقستانداعى ەل­شىلىگى 2005 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ جۇمىس ىستەسە, ەلىمىزدىڭ ءباا-دەگى ەلشىلىگى 2006 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اشىلدى. تاراپتاردىڭ بۇعان دەيىنگى مامىلەلى, ءمان-ماڭىزى جوعارى قاتىناستارى ءوزارا ارىپتەستىكتىڭ وزىندىك تاريحىن قا­لىپ­تاستىردى, ساياسي, مادەني جانە ەكونو­ميكالىق بايلانىستاردىڭ قارقىندى دامۋىنا كەڭىنەن جول اشىپ بەردى. بۇل ۇدەرىس ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ وركەن­دەۋىنە, ءورىسىن كەڭەيتۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزگەنى انىق. جالپى, مەملەكەتتەر اراسىنداعى تۇراقتى, ءوزارا سەنىمگە قۇرالعان بايلا­نىس­تاردىڭ ورناۋىنا ەل باسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى تىكەلەي اسەر ەتەتىنى, شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. قازاقستان-ءباا ەكىجاقتى قاتىناس­تارىنىڭ بۇگىنگىدەي دەڭگەيگە كوتەرى­لۋىنىڭ نەگىزى مەملەكەتتەر باسشى­لارىنىڭ ءجيى كەزدەسىپ, ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا قاتىس­تى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدا­عاندىعىندا. وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءباا پرەزي­دەنتىمەن وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا كوپتەگەن ماڭىزدى كەلىسسوزدەر ءجۇر­گىزگەنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە ەكىجاقتى ارىپتەستىكتىڭ الەۋەتى ارتا تۇسكەنىن اتاپ كورسەتكەنىمىز ابزال. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىعان دەيىن ءباا-گە رەسمي جانە جۇمىس ساپارلارىمەن 12 رەت بارىپتى. سونداي-اق, ءباا-ءنىڭ پرەزيدەنتى شەيح حاليفا بەن زايد ءال ناھاياننىڭ ەلىمىزگە جەكە ساپارلارى 8 مارتە جۇزەگە اسىپتى. بۇل بارىس-كەلىستەر ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتا ءتۇستى. بۇدان بولەك, تاراپتاردىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى كەزدەسۋلەرى دە قازاقستان-بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاندانۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزە ءبىلدى. نەگىزىندە, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1998 جىلدىڭ مامىرىندا ءباا-گە جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەردى دەپ ايتا الامىز. بۇل ساپار بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءباا-ءنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى شەيح زايد بەن سۇلتان ءال ناھايانمەن, سونداي-اق ەلدىڭ ىسكەر توپ وكىلدەرىمەن كەلىسسوزدەر وتكىزدى. وسى ساپار شەڭبەرىندە ءابۋ-دابي قالاسىندا قازاقستان ۇكىمەتى مەن ءباا ۇكىمەتى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەلىسىمدە «تاراپتار ەكى ەل اراسىندا ۇزاق مەرزىمدى ءارى تۇراقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناستاردى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداپ, وسى ماقساتتاردا ءتيىستى جاعدايلار جاسايتىن بولادى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن. بۇدان كەيىن وتكەن مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋلەر دە ءوز جۇيەسىن تاۋىپ, تاراپتاردىڭ كەڭ اۋقىمداعى بايلانىستارىن نىعايتا ءبىلدى. ەندى سولاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالا كەتەيىك. 2002 جىلعى 8 قازاندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن ءابۋ-دابي امىرلىگىنىڭ تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح حاليفا بەن زايد ءال ناھايانمەن كەزدەسىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ مۇناي جانە گاز سالالارىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋ پەرسپەكتيۆالارى, سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە اگروونەركاسىپ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. 2004 جىلعى 18-22 قاڭتار ارالىعىندا مەملەكەت باسشىسى رەسمي ساپارمەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە بارىپ, ءباا-ءنىڭ پرەزيدەنتى شەيح زايد بەن سۇلتان ءال ناھايانمەن جانە ءابۋ-دابي امىرلىگىنىڭ تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباس­شىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح حاليفا بەن زايد ءال ناھايانمەن جۇزدەستى. كەز­دەسۋلەردە باستى نازار ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە اۋدارىلدى. ساپار كەزىندە قازاقستان پرەزي­دەنتى «قازاقستاننىڭ ىسكەرلىك جانە ينۆەس­تيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى» اتتى بيزنەس-فورۋمنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. ەلباسى كەلەشەگى زور رەتىندە مۇناي-گاز سالاسىن, قۇرىلىس يندۋسترياسىن, اۆتوجول, جوعارى تەحنولوگيالار سالالارىن اتاي كەلە, ءباا-ءنىڭ كاسىپكەرلەرىن قازاقستان ەكونوميكاسىن ينۆەستيتسيالاۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىردى. ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان كەڭ مولشەردە ءباا-گە استىق ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. ساپار ناتيجەسى بويىنشا ەكى مەملەكەت باسشىلارى كەلىسسوزدەردىڭ سىندارلى سيپاتىن جانە تاراپتاردىڭ دوستىق جانە ءوزارا تۇسىنىستىك رۋحىندا ارەكەت جاساۋعا نيەتتەرىن اتاپ وتكەن بىرلەسكەن كومميۋنيكەگە قول قويدى. سول سياقتى, 2006 جىلعى 16 اقپاندا پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە جۇمىس ساپارىمەن بولىپ, ءابۋ-ءدابيدىڭ تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايانمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ءىس-ارەكەت جوسپارى» اتتى ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇل قۇجات ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا زور ماڭىزعا يە. ال 2007 جىلعى 7-11 قاراشا ارالىعىندا مەملەكەت باسشىسى ءابۋ-دابيدە ءباا پرەزيدەنتى شەيح حاليفا بەن زايد ءال ناھايانمەن كەزدەستى. كەلىس­سوزدەر بارىسىندا تاراپتار ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, قۇرىلىس, فارماتسەۆتيكا جانە مەديتسينا سياقتى سالالارىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى بەل­سەندىلەندىرۋدى قاراستىراتىن 2006 جىلى قول قويىلعان «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ءىس-ارەكەت جوس­پارىنىڭ» ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. سول جولى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى قامقور­لىعىمەن قازاقستان-امىرلىكتەر ىسكەرلىك كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىندى. 2008 جىلعى 15 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ پرەزيدەنتى شەيح حاليفا بەن زايد ءال ناھايانمەن, ونىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى اياسىندا كەزدەسىپ, شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋما­نيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتى­ماقتاستىقتىڭ دەڭگەيى مەن بولا­شاعى ءسوز بولدى. ايتا كەتەيىك, وسى جىلى تامىزدا ءباا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس­تىڭ (اوسشك) تولىق مۇشەسى بولدى. سونىمەن قاتار, ەلباسىنىڭ 2009 جىلعى 16-17 ناۋرىزداعى بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرىنە جاساعان رەسمي ساپارىندا ءباا پرەزيدەنتى شەيح حاليفا بەن زايد ءال ناھايانمەن كەز­دەسىپ, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە گۋما­ني­تارلىق سالالارداعى قازاقستان-امىرلىكتەر ءوزارا قارىم-قاتىناسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردى. كەزدەسۋ سوڭىندا ءباا پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتى بىرىككەن اراب امىرلىك­تەرىنىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى – زايد وردەنىمەن ماراپاتتادى. قازاق­ستان پرەزيدەنتى ءوز كەزەگىندە, ءباا باس­شىسىنا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «التىن قىران» وردەنىن تاپسىردى. 2012 جىلعى 9-13 اقپان ارالىعىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە بولدى. مەملەكەت باس­شىسى ءباا-ءنىڭ پرەزيدەنتى, شەيح حاليفا بەن زايد ءال ناھايانمەن كەز­دەستى. ونىڭ بارىسىندا تاراپتار ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەس­تيتسيالىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقى­لادى. سول ساتتە تاراپتار بۇرىنعى كەڭەستىك وڭىردە تۇڭعىش يسلام بانكى «ءال-حيليال» بانكتىڭ قازاقستانداعى جەمىستى قىزمەتىنە قاناعاتتانۋشىلىق تانىتتى. استانا جانە الماتى قالا­لارىنان كەيىن شىمكەنتتە ءۇشىنشى فيليا­لىنىڭ اشىلۋى قازاقستاندا 2009 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلە جات­قان بانكتىڭ جۇمىسى بەلسەندى ءجۇرىپ جات­قان­دىعىنىڭ ايقىن دالەلى بولا الادى. 2014 جىلعى 30 قازاندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ءابۋ-ءدابيدىڭ تاق مۇ­راگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعار­عى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايانمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق باسىمدىعى بار ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. مەملەكەت باسشىسى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى ەكەنىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل سوڭعى جىلدارى بارلىق نەگىزگى با­عىتتار بويىنشا نىعايعانىن اتاپ ءوتتى. جالپى, ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ ساپاسى تەك بەلسەندى ساياسي ۇنقا­تى­سۋلار­مەن عانا شەكتەلمەيدى. قازاقستان-ءباا قاتىناستارىن نىعايتۋدا ساۋدا-ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وتىن-ەنەرگەتيكا سالا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىق بەلسەندى جالعا­سىپ كەلەدى. 2010 جىلعى قاڭتاردا ءابۋ-دابي ۇكىمەتىنىڭ قازاقستاندا قارجىلىق الەۋەتى 500 ملن اقش دوللارىنان كەم ەمەس «AlHilal Bank» العاشقى يسلام بانكىن اشۋ جونىندەگى شەشىمى, سون­­­داي-اق قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاق­ستان­دا تىكەلەي ينۆەستيالاردىڭ الدىڭ­عى قا­تارلى قورلارىنىڭ ءبىرى بول­عان ءبىر­لەسكەن ينۆەستيتسيالىق «فا­لاح» قورى­نىڭ قۇرىلۋى ەكىجاقتى بايلا­نىس­تار­دىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ دالەلى بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساۋداسىندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى الەمنىڭ 205 ەلى اراسىندا 52-ورىندا, ونىڭ ىشىندە 42 ازيا ەلدەرى اراسىندا – 16-ورىندى, ال اراب ەلدەرى اراسىندا 1-ورىندى الادى. قازىرگى تاڭدا بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرى – ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ءارى سەنىمدى ارىپتەس ەل. قوس تاراپتىڭ ءبىر-بىرىنە وسىلايشا قۇرمەتپەن قاراپ, ورتاق مۇددە ورايىندا ورنىقتى, بايىپتى قادامدار جاساۋلارى, ارينە, ءوزارا بايلانىستاردى تەرەڭدەتە تۇسۋدە. وسى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر عانا كورسەتكىشى رەتىندە ءباا-ءنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءىرى ينۆەس­تور بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 2005-2016 جىلدار ارالىعىندا بۇل مەملەكەتتەن قازاقستانعا تىكەلەي 2 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىنعان. سونداي-اق, قازاقستانداعى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا ءباا تاراپىنان وتەۋسىز نەگىزدە 100 ملن اقش دوللارىنان استام قارجى قارالعان.

ورتاق ۇستانىمدار بايلانىس اياسىن كەڭەيتەدى

نەگىزىندە, قازاقستان مەن بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ساياسي ۇس­تانىم­دارىندا دا الشاقتىق جوق. بىرقاتار وزەكتى حالىقارالىق جانە ايماقتىق ماسە­لە­لەرگە قاتىستى ۇستانىمدارى بىردەي. بۇل جايت ەكى ەلدىڭ ساياسي سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدارىن تەرەڭدەتە بەرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. ماسەلەن, ءباا قازاق­ستاننىڭ باستاماشى بولۋىمەن شا­قى­رىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءجا­نە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە (اوسشك) 2008 جىلدىڭ شىلدەسىن­دە تولىق قۇقىلى مۇشە بولدى. پار­سى شىعاناعى ايماعىنداعى جەتەكشى مەم­لەكەتتىڭ ءبىرى – ءباا-ءنىڭ وسى حالىق­ارا­لىق ۇيىمعا مۇشە بولۋى اوسشك-ءنىڭ بە­دە­لى مەن سالماعىن ارتتىراتىنى انىق. يسلام الەمىندەگى لايىقتى ورنىنا بايلانىستى ءباا باسشىلىعى وزدەرىنىڭ ەلى ىشىندە جانە حالىقارالىق ارەنادا كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ ورنىق­قانىن قولداپ كەلەدى. بۇعان استانادا ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارى سەزدەرىنىڭ جۇمىسىنا ءباا وكىل­دەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسىپ جۇرگەنى دالەل بولادى. ەكىجاقتى مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستار ۇدايى دامۋ ۇستىندە جانە ونىڭ اياسىنىڭ كەڭەيە تۇسكەنى بايقالادى. 2009 جىلى ناۋرىزدا ەل­باسىنىڭ ءباا-گە رەسمي ساپارى شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ ءباا-دەگى مادەنيەت كۇندەرى ءوتتى. 2010 جىلى مامىردا استانادا ءباا-ءنىڭ مادەنيەت كۇندەرى وتكىزىلدى. ءباا قازاقستاندى ورتا­لىق ازيا وڭىرىندەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇ­راق­تىلىقتىڭ قورعانى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ ۇلگىسى دەپ قاراستىرادى. ءابۋ-دابي تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايان 2011 جىلعى 30 قاڭتاردا استانا قالاسىندا 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. 2014 جىلعى 30 ساۋىردە ءابۋ-دابيدە حالىقارالىق كىتاپ كورمەسى شەڭبەرىندە العاش رەت اراب تىلىندە باسىلعان «نۇرسۇلتان نازارباەۆ: قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ءومىربايانى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ۇيىمداستىرىلدى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان» – ءابۋ-دابيدەن ء(باا) سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى