كەشە مەن بۇگىن

تاۋەلسىزدىك  تالاپتارى

ماماندىعى مۇعالىم ساعيدىڭ استاناعا قونىس اۋدارعانىنا ءبىراز جىل ءوتتى. باسپاناسى بار, قىز­مەتى بار ول قازىر بالالارى­نىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. بىرەۋلەر بۇدا تۇرعان نە بار دەۋى مۇمكىن. ارينە, بۇگىندە باسپاناسىز ءجۇر­گەن كىم بار؟ رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار قالاسىندا, اۋدان ورتالىعىندا نەبىر تۇرعىن جايلار سالىنۋدا.  جاڭادان بوي تۇزەپ جاتقان اۋىل ۇيلەرىنىڭ ءسانى مەن مازمۇنى بىردەي جاراسقان. ءۇيدىڭ دە نەشە ءتۇرى بار: كوپ قاباتتى ۇيلەردەگى جاي­لى پاتەرلەر, كوتتەدجدەر, ءبىر قا­باتتى اقشاڭقان ۇيلەر... ولار­دىڭ ءوزى بىرنەشە تۇرگە, دارەجەگە بولىنەدى. ايتا بەرسە جاڭالىق كوپ. ەڭ باستى جاڭالىق سول, ساعي قانشاما جىلدار ەڭبەك ەتىپ, كەزىندە سارعايا باسپانا كۇتسە دە ونى الا الماي تەك استانا ءدۇ­نيە­گە كەلگەن سوڭ عانا جايلى پاتەرگە قول جەتكىزدى. ايتەۋىر عۇمىرى­نىڭ ورتا جاسىنان اسقاندا جەر ۇيىنەن شىعىپ, كەڭ ءارى سامالاداي جارىق تا جىلى جايعا يە بولعانىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. ونى ايتاسىز, كەزىندە جيىرما جىل بويى سارعايىپ كەزەگىن كۇتىپ, الايدا قولى جەتپەگەن ءوزى سياقتى ەمەس, جاقىندا ۇلى مەن كەلىنى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدار­لاماسى بويىنشا ءىشى, سىرتى جارقىراعان  پاتەرگە يە بولدى. مۇنداي باقىت قازاقستاندىق­تار باسىنا اسپاننان وزدىگىنەن تۇسە قالعان جوق. بار جاقسىلىق ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك الۋىنان باستالدى. سول ەگەمەندىكتى ەلدىڭ ەنشىسىنە اينالدىرا بىلگەن ەلبا­سى­مىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تۇرعىن ءۇي مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءوز ناتيجەسىن بەردى. جىلما-جىل جاس وتباسى­لار, دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر, اسكە­ريلەر ءۇيلى بولىپ جاتىر. رەس­پۋبليكالىق ستاتيستيكا اگەنتتى­گىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ءبىر عانا استانا قالاسىندا 2009 جىلى جالپى الاڭى 1 259 575 شار­شى مەتر تۇرعىن جاي پايدا­لانۋعا بەرىلىپتى. ال رەسپۋبليكا بويىنشا 44 522 پاتەر سالىنعان. بۇل – ودان بۇرىنعى جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا ەداۋىر كوپ دەگەن ءسوز. دەمەك, الەمدىك قارجى داع­دارىسىنىڭ سالقىنى ءتيىپ جاتسا دا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ بارىسى ەشقاشان توقتاعان ەمەس. 2010 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىن­دا رەسپۋبليكا بويىنشا  5 231 513 شارشى مەتر جالپى الاڭ تۇرعىن جايعا قامتىلدى. قاي ەلدە دە بولماسىن ادام بالاسى ءۇشىن باسپانا قاسيەتتى سا­نا­لادى. بەرەكەلى شاڭىراقتان ۇر­پاق ءوربيدى, ءومىر جالعاسادى. الاي­دا, كەزىندە سول باسپانا ءزارۋ­لىگى تالاي ادامنىڭ باعىن بايلاپ, ساعىن سىندىرعانى دا بەلگىلى. قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى قاسىم امانجولوۆ سەكىلدى قايسار جاندار كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەسىرلى قارە­كەتىنەن تايىنباي: «بەرسەڭ بەر, بەرمەسەڭ قوي باسپاناڭدى, سوندا دا تاس­تاماسپىن استانام­دى», دەپ جىرلاپ وتكەندەي, بۇگىن­دە ورتا جاسقا كەلگەن ادامدار بۇ­رىنعى كەزەڭنىڭ اششى ءدامىن جاقسى بىلەدى. ولار قا­زىرگى جايىمىزدى وتكەنمەن سالىس­تىرىپ, تاۋبە دەيدى. سوناۋ جىل­دارى اۋىلدان قالا­عا وقۋ ىزدەپ كەلگەن ستۋدەنتتىك شاقتا, ودان كەيىنگى جالىن اتىپ جۇمىس ىستەگەن كەزدەردە قازاق جاس­تارىنىڭ كوپشىلىگىنە  مۇڭ بولعان باسپانا ەدى. باسپانا زا­رىن دا, قۋانىشىن دا جىرعا قوسپاعان اقىن جوق شىعار. تالاي جان جات بىرەۋدىڭ بوساعاسىن جاعا­لاپ,  ءپا­تەر جالداۋدىڭ جايى قان­داي بولا­تىندىعىن باستان كەشىردى. سول زاماننىڭ زاردابى وتكەنىمەن, سونى كورگەن ادامداردىڭ كوكىرە­گىن­دە ءىزى قالدى. تاۋەلسىزدىك ادامدارعا باق بو­لىپ قوندى. تاقىرىپتان اۋىتقى­ماۋ ءۇشىن ءبىر عانا شىڭدىقتى كەلتىرەيىك. ەلوردا قۇرىلىسى جاڭا­دان باس­تالعان شاقتا جۇرگىزۋشى قۇ­داي­بەر­گەننىڭ ءۇيى ءدال ورتا­لىق­تا بولعان كورىنەدى. شاعىن اۋلاسى بار, توبەسىندە شاتىرى دا جوق جا­پىرايعان باسپاناسىن ول جىل­ما- جىل ءىشى-سىرتىن تازالاپ, اق­تاپ, سىرلاپ اۋپىرىمدەپ جۇرەدى ەكەن. سودان ءبىر كۇنى وعان: «ەسكى تامى­ڭىزدىڭ ورنىنا ۇلكەن ءۇي كەشەندەرى تۇرعىزىلادى, سوندىق­تان سىزگە باسقا جايلى باسپانا بەرىلەدى», دەيدى. قۇدايبەرگەن بۇعان قۋان­باسا, رەنجىمەيدى. بىراق, ەرجەتىپ وتىرعان ۇل-قىزدارى بار ەكەنىن ايتادى. سويتسە, زاڭدىلىق جاعىن سارالاپ شىققان بيلىك قۇدايبەر­گەنگە ءبىر ەمەس, بىرنەشە پاتەردىڭ كىل­تىن ۇستاتادى. ءتىل-اۋزى بايلا­نىپ قالعان وعان اكىمدىك­تەگىلەر تاۋەل­سىز ەلىمىزدىڭ زاڭى سولاي, ەشكىم دە دالادا قالماي باسپانالى بولۋعا ءتيىس, دەيدى. مۇنداي مىسال كوپ. سودان بەرى بىرنەشە جىل ءوتتى. ارۋ استانادا  جاعالاي سامساپ بوي كوتەرگەن ۇيلەر كوز تارتادى. مۇن­دا قارقىن العان قۇرىلىس اسەرى ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە دەم بەر­دى. 2009 جىلى ەلوردادا پاي­دالانۋعا بەرىلگەن ۇيلەر بويىن­شا 11 984 پاتەر قامتىلعان. بۇل – ودان بۇ­رىن­­عى جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 117,1 پا­يىزعا ارتىق. بۇلاردان باس­قا جالعا بەرىلەتىن كوممۋنالدىق, كوم­مەرتسيالىق تۇر­عىن ۇيلەر جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردى نەسيەلەندىرۋ ەسەبىنەن سالىنعان ءۇي­لەر دە بار. باس قالاداعى وسىن­داي قۋات­تى قۇرىلىس قارقىنى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىن جەدەل جۇرگىزۋگە ءجار­دەمىن تيگىزدى. سول سياقتى سوڭ­عى جىل­دارى ەسكى, جارامسىز ءۇي­لەردىڭ ور­نىنا جاڭا­دان ۇيلەر تۇرعىزىلدى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى رەسپۋبليكا بويىنشا سان مىڭ ادام جايلى پاتەرلەرگە قو­نىس­تاندى. ەشكىم دە باسپاناسىز قالمايدى, كەزەگى كەلگەن كەنەلەدى دەگەن وسى. سوناۋ كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىندا ۇلتاراقتاي ءبول­مەسى بار ۇيگە يە بولۋدىڭ ءوزى ارمان-تۇعىن. ال قازىر قازاقستاندىقتار بۇرىن-سوڭدى ءتۇ­سىن­دە دە كورمەگەن پاتەرلەرگە ەمىن-ەركىن قونىستانىپ جاتىر.  سولاي بولۋعا ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى تاۋەل­سىزدىك تابىستارى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, استانا.