قازىرگى تاڭدا ءارتۇرلى ۇنقاتىسۋ الاڭدارىندا ەلدى جاڭعىرتۋ, ونىڭ دامۋ ۇلگىلەرى مەن جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى ءجيى تالقىعا ءتۇسەتىن تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. سوعان قاراماستان, ولار ۇلتتىق كوشباسشى تاقىرىبىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كەشە استانادا «نۇر وتان» حالىقتىق دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «ۇلتتىق ليدەر فاكتورى جانە جاڭعىرتۋ ءۇردىسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا وسى ماسەلە جان-جاقتى ءسوز بولدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ءازىربايجاننىڭ, گەرمانيانىڭ, يتاليانىڭ, قازاقستاننىڭ, پولشانىڭ, رەسەيدىڭ, اقش-تىڭ, ءتۇركيانىڭ, فرانتسيانىڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىركەلگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەلدى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە جاڭعىرتۋ ۇردىستەرىن تالداپ, ۇلتتىق ليدەر فەنومەنى ماسەلەسىن تالقىعا سالدى. سونىمەن قاتار, ولار قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى, سونداي-اق الەمدىك قاۋىمداستىقتى الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ايرىقشا ءرولىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا قازاقستاندىقتاردىڭ ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى ەشقانداي كۇدىك تۋدىرمايدى.
پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق ساراپشىلار ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇراقتىلىق پەن ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى تاريحي رولىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, قازاقستان حالقىنىڭ باستاماسى ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇستانىمداردىڭ كورسەتكىشى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا حالىقارالىق ساراپشىلار رەفەرەندۋمنىڭ كەڭ تارالعان دەموكراتيالىق ءۇردىس ەكەنىن باسا ايتىپ ءوتتى. ەڭ باستىسى, رەفەرەندۋم وتكىزۋ يدەياسىنىڭ باستاماشىسى – حالىق. بۇل ازاماتتاردىڭ ەلباسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ ناقتى دالەلى بولىپ تابىلادى.
***
سەنىمنىڭ جوعارى كورسەتكىشى
«نۇر وتان» حدپ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسىنا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ر.ءمادينوۆ قاتىستى.
جىل بويىنا اتقارىلعان جۇمىستار جونىندە بايانداما جاساعان «نۇر وتان» حدپ بقو فيليالىنىڭ توراعاسى, وبلىس اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ رەسپۋبليكالىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ رەيتينگىسىندە باتىس قازاقستان وبلىسى كوشباسشىلاردىڭ بەستىگىنە كىرەتىنىن الدىمەن اتاپ ءوتتى. وبلىستا بۇگىنگى تاڭدا ەلدى مەكەندەردىڭ 70%-دان استامى گازداندىرىلعان. سونداي-اق مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ 84%-ى بالاباقشاعا بارادى.
رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت وسى وبلىستا «تۇرعىن ءۇي –جاستارعا» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ, 150-دەن استام جاس وتباسىلار جاڭا پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن بولاتىن. بۇل جوبانىڭ باستاماشىلارى – ورالدىق جاستار. جوباعا رەسپۋبليكانىڭ باسقا وبلىستارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقانىن دا وبلىس اكىمى باسا ايتتى. وڭىردە سوعىسقا قاتىسۋشىلارعا, بالالار ۇيلەرىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى مەن وزگە دە الەۋمەتتىك وسال توپتاعى تۇرعىندارعا ارنالعان 240 پاتەرلىك باسپانا پايدالانۋعا بەرىلگەن.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن اۋىزعا العاندا جىلدىق قۋاتى 7,5 مىڭ توننا بولاتىن وسىمدىك مايى زاۋىتىنىڭ سالىنىپ, جۇمىس جاساي باستاعانى الدىمەن ايتىلادى. ۇلكەن زاماناۋي مال بورداقىلاۋ كەشەنى دە جاقىندا ءوز جۇمىسىن باستادى. ءوڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن, ساقتايتىن باسقا دا بىرنەشە كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا وبلىسىمىزدا جالپى قۇنى 90 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن توعىز ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلعان.
«نۇر وتان» حدپ بقو فيليالى قوعامدىق قابىلداۋلاردى وتە جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ءوتكەن جىلى قوعامدىق قابىلداۋعا 3253 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. جىل باسىنان بەرى ازاماتتاردىڭ 700-دەن استام ءوتىنىشى وكىلەتتى ورگاندارعا قاراۋعا جولدانسا, سونىڭ ىشىندە 610-ى وڭ شەشىمىن تاۋىپتى. مۇنى قاراپايىم ادامداردىڭ پارتياعا دەگەن سەنىمىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.
بايانداماشى وبلىستىق ءبولىمشەنىڭ الدا تۇرعان مىندەتتەرىنە توقتالعاندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «قازاقستان-2020» جالپىۇلتتىق دەموكراتيالىق كۇشتەرى كواليتسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋمعا قولداۋ كورسەتۋ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋ قاجەتتىگىن باسا ايتىپ ءوتتى.
جيىندا ءسوز العان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ەلباسى وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى باستامانى ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا دەپ اتادى. مينيستر سونداي-اق ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە دە كەڭىنەن توقتالدى.
جيىن سوڭىندا پارتيانىڭ كەزەكتى XIII سەزىنە ۇسىنىلعان دەلەگاتتاردىڭ كانديداتۋرالارى ماقۇلداندى. بۇكىل اۋدان, اۋىل, قالاداعى پارتيا وكىلدەرى وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىسىن قاناعاتتانارلىق دەپ باعالاپ, وبلىستىق فيليالدىڭ توراعاسى ەتىپ وبلىس اكىمى باقتىقوجا ءىزمۇحامبەتوۆتى ءبىراۋىزدان قايتا سايلادى.
تەمىر قۇسايىن, ورال.
ەكونوميكا مەن ساياسات: تارازى باسى تەڭ
«نۇر وتان» حدپ جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ Iح پارتيالىق ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا «نۇر وتان» حدپ ورتالىق اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ق.اقساقالوۆ, كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارى, وبلىس باسشىلارى, باستاۋىش پارتيا ۇيىمدارىنىڭ توراعالارى قاتىستى.
جيىنعا سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, جوعارى جانە ورتا كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ توراعالارى, جاستار قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كەلدى. كونفەرەنتسيادا وبلىس اكىمى, فيليال توراعاسى قانات بوزىمباەۆ جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمىنىڭ ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە اتقارعان جۇمىستارى مەن الداعى مىندەتتەرى جايلى بايانداما جاسادى. سونداي-اق, باقىلاۋ-تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەپتەرى تىڭدالىپ, «نۇر وتان» حدپ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاما جوباسى تالقىلاندى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن تاعىلىمدى ءسوزى بار. وبلىس باسشىسىنىڭ بايانداۋىنشا, ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ايقىندالعان تاپسىرمالارعا سايكەس وتكەن جىلى وڭىردە ونەركاسىپتى دامىتۋ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە بيزنەستى قولداۋ بارىسىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعان. قولدانىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا ءوڭىردەگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعداي دامىپ, ونەركاسىپ ءونىمدەرىن ءوندىرۋ ۇلعايا تۇسكەن. ونىڭ كولەمى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 14, 0%-عا ءوسىپ, 125,0 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ-ساۋدا پالاتاسىمەن بىرلەسىپ «ينۆەستيتسيا. يننوۆاتسيا. دامۋ» دەگەن تاقىرىپپەن ءۇلكەن حالىقارالىق بيزنەس-فورۋم وتكەن. بۇل جيىنعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا بايلانىستى, ونىڭ ءىشىندە «ەۋروحيمنىڭ» ىسكە كىرىسۋىنىڭ كەشەۋىلدەپ جاتقانىنا توزۋگە بومايتىنىن ايتىپ, ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن كەيبىر كومپانيا باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن.
بۇگىندە سەرپىندى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىس بويىنشا 22 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ جالپى سوماسى 665,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. مۇنىڭ ىشىندە ءوتكەن جىلى 56 ملرد. تەڭگەنىڭ 8 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. ءسويتىپ, بۇل وندىرىستەردە 3 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جامبىل وبلىسىنىڭ برەندى – فوسفور شيكىزاتىن ءوندىرۋ – 162 %-عا وسكەن. ال قۇرامىندا التىنى بار كەن شىعارۋ – 143%, باريت كەنىن ءوندىرۋ 129 % قۇراسا, اك, گيپس, تابيعي قۇم ءوندىرۋ بۇرىنعىدان اناعۇرلىم ارتا تۇسكەن.
ساياساتقا كەلسەك, ەكى جىلدىق ەسەپتى مەرزىمدە وبلىستىق فيليالدىڭ ساياسي كەڭەسى مەن ونىڭ بيۋروسى پارتيانىڭ ءحىى سەزى مەن ساياسي كەڭەس شەشىمدەرىنىڭ, ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان. وبلىستىق, قالالىق جانە اۋداندىق ءماسليحاتتاردىڭ 205 دەپۋتاتىنىڭ 202-ءسى نەمەسە 99%-ى «نۇر وتان» حدپ ءمۇشەلەرى. ولار بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ەل مۇقتاجىنا وراي ءتيىمدى ءبولىنىپ, ماقساتتى جۇمسالۋىن قاداعالاپ, ءتۇرلى باعدارلامالار بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارىسىن باستى نازاردا ۇستاعان.
جارىسسوزگە شىققان پارتيانىڭ تاراز قالالىق فيليالىنىڭ ءتوراعاسى ق.بەكبولاتوۆ ىشكىپارتيالىق جۇمىستى جانداندىرۋ جايىن تىلگە تيەك ەتسە, وبلىستىق ءماسليحاتتاعى پارتيا فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ب.ەگەمبەرديەۆا فراكتسيا اتقارعان جۇمىستارعا توقتالدى. ارداگەر ءا.يساق پارتيا دەلەگاتتارىنىڭ نازارىن ەلباسى وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم ءوتكىزۋ باستاماسىنا اۋدارىپ, ونى ءبىراۋىزدان قولداۋعا شاقىردى.
پارتيانىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولىپ وبلىس اكىمى ق. بوزىمباەۆ ءبىراۋىزدان قايتا سايلاندى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
بەلسەندىلىك بەلەسى
«نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ ءVىىى ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسى ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا اۋدان, قالالاردان سايلانعان دەپۋتاتتار قاتىسىپ, ەسەپ بەرىلگەن كەزەڭدەگى پارتيا فيليالىنىڭ جۇمىسىنا قاناعاتتانارلىق باعا بەردى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا «نۇر وتان» حدپ حاتشىسى قايرات ساتىبالدى ۇلى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ قاتىستى.
وتكەن ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ ناۋقانىنان بەرگى نۇروتاندىقتاردىڭ اتقارعان جۇمىسى جايلى «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى, وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ بايانداما جاساپ, «قازاقستاننىڭ ءوسىپ-ءوركەندەۋى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن» حالىقتىق تۇعىرنامانى جۇزەگە اسىرۋداعى جەتىسۋ جەرىندەگى تياناعى كەلتىرىلگەن ىرگەلى ىستەردى رەت-رەتىمەن ورتاعا سالدى. وندا اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ مەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى, جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ مەن ەكونوميكاداعى تابىستار كولدەنەڭ تارتىلدى.
قازىرگى كەزدە وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنا 16 اۋداندىق جانە 3 قالالىق پارتيا فيليالى 456 باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنا توپتاسىپ, وندا 81035 بەلسەندى ءمۇشەسىن بىرىكتىرگەنىن ايتىپ, ساپالىق قۇرامى جىل ساناپ جاقسارا تۇسكەنىنە ەكپىن بەردى. پارتيا قاتارىندا ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 43,0 پايىزدى قۇرايتىندىقتان الەۋمەتتىك سالاعا دەگەن قامقورلىق وسە تۇسكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
باستاۋىش ۇيىمدار جۇمىسى جاندانىپ, تالدىقورعان, تالعار, ەڭبەكشىقازاق, ىلە, جامبىل, ەسكەلدى اۋداندىق پارتيا فيليالدارىنىڭ تالابىمەن ۇندەس ءجۇرگىزىلگەن. ماسەلەن, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى 55 باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنداعى پارتيا كابينەتتەرى حالىقپەن شىنايى بايلانىستىڭ جانە ساياسي-كوپشىلىك ءىس-قيمىلدىڭ ورتالىعىنا اينالعان. نۇروتاندىقتار قاي سالادا بولسا دا بەلسەندىلىگىمەن, ەلگە, جەرگە دەگەن جاناشىرلىعىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا پارتيالىق باقىلاۋ پارمەندىلىگى ارتا تۇسكەنى دە سوزگە ارقاۋ بولدى.
كونفەرەنتسيادا جارىسسوزگە قاتىسقان «نۇر وتان» حدپ ىلە اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى, اۋدان اكىمى نيكولاي لوگۋتوۆ جىل سايىن ايماقتا پارتيا قاتارىن تولىقتىرعاندار قاتارى مىڭداپ سانالاتىنىن, بۇگىنگى تاريحي كەزەڭدە ىلەلىكتەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋمدى قىزۋ قۋاتتايتىنىنا توقتالدى. ال, تالدىقورعان قالالىق پارتيا فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاسيا احمەتوۆا ءوز سوزىندە قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا بىرلىگى بەكەم ەلدە عانا باق-بەرەكە ورنىققانىن ايتتى.
دەلەگاتتار ونلاين جۇيەسىمەن تىكەلەي ەفير ارقىلى قاراساي, ىلە, ەڭبەكشىقازاق, تاعى باسقا اۋداندارداعى پارتيا فيليالدارىمەن حابارلاسىپ, كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتتى.
كونفەرەنتسيادا سويلەگەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ جاڭا داۋىردەگى ەل تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن اتاپ كورسەتتى. ەلباسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى – ەل ءومىرىن ءوزگەرتەتىن باعالى باستاما. ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى بارشا اۋقىمدى ىستەرگە «نۇر وتان» پارتياسى بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى, دەدى سەناتور.
جارىسسوزگە شىعىپ ءسويلەگەندەر پارتيا فيليالىنىڭ ەسەپتى كەزەڭدەگى جۇمىسىنا قاناعاتتانارلىق باعا بەردى.
كونفەرەنتسيادا «نۇر وتان» حدپ حاتشىسى قايرات ساتىبالدى سويلەپ, ەلباسىنىڭ كەلىسىمىمەن وبلىستىق فيليال ءتوراعالىعىنا سەرىك ۇمبەتوۆتى ۇسىندى. دەپۋتاتتار ونى ءبىراۋىزدان قولدادى. ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا ايتباي سەيىتوۆ سايلاندى. كونفەرەنتسيادا قارالعان ماسەلەلەر بويىنشا قاۋلى قابىلدانىپ, پارتيانىڭ ءحىىى سەزىنە دەلەگاتتار سايلاندى.
كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.
شەتەلدىك ساراپشىلار نە دەيدى؟
قازىرگى جانە بولاشاق تابىستار كەپىلى
مەري اسەنوۆا, جاڭا دەموكراتيالار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (اقش):
– كوتەرىلگەن باستاما قازاقستان حالقىنىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋ جولىن جالعاستىرۋ نيەتىن جانە پلەبيستسيت سياقتى دەموكراتيالىق تاسىلدەردىڭ تاڭدالىنۋى قازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامنىڭ كەمەلىنە كەلگەندىگىن ايعاقتايدى. بۇل – قازاقستاندا ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق ءداستۇرى قالىپتاسىپ جاتقاندىعىنىڭ ناقتى بەلگىسى.
ەرماننو ۆيزينتاينەر, «Vox Populi» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى (يتاليا):
–قازاقستاننىڭ تابىستارى وتە وراسان جانە كورنەكتى. وعان تەك قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزى عانا ەمەس, الەمدىك قوعامداستىق تا كۋا بولىپ وتىر. جانە ەلدىڭ ۇدەمەلى دامۋ بولاشاعى تىكەلەي نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەنى دە انىق بايقالادى. نازارباەۆ – قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى زاماناۋي كەزەڭنىڭ تۇلعاسى. وعان رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى حالىقتىڭ باستاماسى دالەل بولا الادى. سوندىقتان ساياساتكەرلەر ءۇشىن حالىق داۋىسىنا سەنۋگە تۋرا كەلەدى. نەمەسە, ەجەلگى لاتىندىق ماقالعا سۇيەنسەك, «حالىقتىڭ ءۇنى – بۇل قۇدايدىڭ ءۇنى».
لوتار لەمپەر, وتتو-بەنەكە اتىنداعى پرەزيدەنت قورى (گەرمانيا):
–رەفەرەندۋم – تىكەلەي, تۋرا دەموكراتيا. سوندىقتان دا رەفرەندۋمدا قابىلدانعان شەشىم جوعارعى زاڭدىق كۇشكە يە بولادى. سول ءۇشىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ كونستيتۋتسياسىندا رەفەرەندۋم وتكىزۋ, ءتىپتى كەيبىر جاعدايلاردا مىندەتتى بولاتىنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى رەفەرەندۋم ارقىلى ەو-عا قوسىلدى. ال قازاقستان جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, رەفەرەندۋم جاڭا قازاقستان تاريحىنداعى نازارباەۆ فاكتورىنىڭ ماڭىزدىلىعى سياقتى وتە وزەكتى ماسەلەنى انىقتاۋ ءۇشىن قاجەت ەتىلىپ وتىر.
ۆاندا درەسلەر, پاريج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (فرانتسيا):
مەن قازاقستاننىڭ جەتىستىگىنىڭ ەڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ سانايمىن. سوندىقتان دەموكراتيالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتى 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسى ۇسىنىپ وتىر. رەفەرەندۋم وتكىزۋ يدەياسىن ازاماتتاردىڭ ءوزى ۇسىنعانى, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق نورمالارمەن سايكەس كەلەتىندىگى وتە قۇندى ءجايت دەپ بىلەمىن. بۇل – حالىقتىڭ مەملەكەت باسشىسى ساياساتىنا دەگەن ناقتى سەنىمىنىڭ جانە قوعامنىڭ ءوزىنىڭ پرەزيدەنت اينالاسىنا توپتاسۋىنىڭ كورسەتكىشى.
يسمايل توگرۋل, ىستامبۇل ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (تۇركيا):
–رەفەرەندۋم – كەز كەلگەن ۇلت ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ەڭ نەگىزگى دەموكراتيالىق ءتاسىلدەرىنىڭ ءبىرى. تۇركيادا دا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازىرگى اتاتۇرىك, ول بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن ۇلگى بولا الادى. ءسىزدەردىڭ بىرلىكتەرىڭىز بەن مەملەكەت باسشىسىنا دەگەن سەنىمدەرىڭىز قازاقستاننىڭ قازىرگى جانە بولاشاق تابىستارىنىڭ كەپىلى ەكەنى ءسوزسىز.
ۆلادىسلاۆ سوكولوۆسكي, شىعىس ەۋروپا زەرتتەۋ قورى (پولشا):
–2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ باستاماسى تۇسىنىكتى جانە زاڭدى. الەمدە كەز كەلگەن ساياساتكەر حالقىنىڭ وسىنداي بيىك سەنىمىنە يە بولا المايدى. قازاقستاندىقتار ەلدە تۇراقتى دامۋ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاي وتىرىپ, ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى بولعىسى كەلەدى. جانە ولار بولاشاعىنىڭ كەپىلى تىكەلەي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ بىلەدى.