داعدارىستى ەڭسەرۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى

ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن  ءىس-قيمىلدار جوسپارى ءوز ناتيجەسىن بەردى

پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەشەگى ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ 2009-2010 جىلعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپارىنىڭ ورىندالۋ قورىتىندىسى قارالدى. بىردەن ايتا كەتەيىك, وتىرىس بارىسىندا, ونداعى بايانداماشىلاردىڭ جانە پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنەن ايقىن­دالعانىنداي, قازاقستاندىق بۇل جوسپاردىڭ ورىندالۋى داعدارىسپەن كۇرەستىڭ وزىندىك ءبىر تاماشا ۇلگىسى بولىپ شىققان. داعدارىسپەن كۇرەس ماسەلەلەرىن الەمدىك دەڭگەيدە زەرتتەگەن كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلار ەلباسى­نىڭ تاپسىرماسى جانە تىكەلەي باسشىلىعىمەن ازىرلەنگەن وسىناۋ باعدارلامانى ەڭ ءبىر كەشەندى جانە جۇيەلى جاسالىنعان شارا رەتىندە باعالاعان. ال ەندى ونىڭ ورىندالۋ ناتيجەلەرى قانداي بولدى؟ ۇكىمەت وتىرىسىندا بايانداما جاساعان سالالار باسشىلارى وسى جايىندا جان-جاقتى بايانداپ بەردى. داعدارىس ەۋروپانىڭ بىرقاتار دامىعان مەملەكەت­تەرىنىڭ وزىنە ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. ونىڭ اسەرى دۇنيەجۇزىلىك شارۋاشىلىقپەن تىعىز بايلانىستى جاعدايدا دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاندى دا اينالىپ وتە العان جوق. ونىڭ ءوزى ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلدىڭ ەكسپورتتىق تاۋارلارىنا حالىقارالىق رىنوكتارداعى باعالاردىڭ كۇرت تومەندەۋىنە, نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرى بولىپ سانالاتىن ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنىڭ قۇنسىزدانۋىنا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ باسەڭسىپ كەتۋىنە بايلانىستى ورىن الدى. وسىنداي سەبەپتەردىڭ سالدارىنان كوپتەگەن كاسىپورىندار ءوز وندىرىستەرىنىڭ كولەمدەرىن قىسقارتۋعا, ۇجىمداعى ەڭبەكشىلەر ءۇشىن تولىق ەمەس جۇمىس كۇندەرىن بەلگىلەۋگە ءماجبۇر بولدى. جاعدايدىڭ وسىلايشا كۇردەلەنە ءتۇسۋى, ماسەلە ودان بەتەر ۋشىعىپ كەتپەي تۇرعاندا, وعان قارسى ناقتىلى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن تۋىنداتتى. قالىپتاسقان احۋالدى ۋاقىتىندا جانە دۇرىس تۇسىنگەن ەلباسى ۇكىمەتكە ۇلتتىق بانكپەن, قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, قارجى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ جونىنەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپارىن جاساۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. جاعدايدىڭ تۇراقتى كەزىندە ەلدەگى بىرقاتار جۇيە قۇراۋشى بانكتەر سىرتتان قىرۋار نەسيەلەر الىپ, ولار­دى جوعارى وسىممەن بەرۋ ارقىلى جاپ-جاقسى پايداعا كەنەلگەن بولاتىن. بىراق كەنەتتەن ورىن العان داعدارىس ولارعا توبەدەن جاي تۇسكەندەي اسەر ەتتى. ويتكەنى وزدەرى دە قيىنشىلىقتارعا دۋشار بولعان شەتەلدىك قار­جى ينستيتۋتتارى بەرگەن نەسيەلەرىن كەرى قايتارۋدى تالاپ ەتە باستادى. ال سىرتتان العان اقشالارىن كرەديت تۇرىندە تاراتىپ جىبەرگەن بانكتەردىڭ بورىشتى قايتارا قوياتىنداي مۇمكىندىكتەرى جوق ەدى. ەكىنشىدەن, داعدارىس ەلىمىزدە قارقىن الىپ كەلە جاتقان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. بۇل ۇلەسكەرلەر پروبلەماسىن تۋىنداتتى. ۇشىنشىدەن, ەندى اياعىنان تۇرىپ كەلە جاتقان شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ احۋالى كۇرت ناشار­لايتىندىعى بەلگىلى بولدى. ەلىمىزدە قولعا الىنعان يننوۆاتسيالىق, يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرى­لىمدىق جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىنا قاۋىپ ءتوندى. سونداي-اق جەرى مول, استىقتى قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيالاردىڭ تاپشىلىعى كۇشەيدى. داعدارىسپەن كۇرەس جونىندە بەلگىلەنگەن ۇكىمەت­تىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنت­تىگىنىڭ 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوس­پا­رىندا مىنە, وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى بارىنشا ەسكەرىلدى. ەلباسى, سونىمەن قاتار, ۇكىمەتكە ماكروەكو­نوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, حا­لىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن بارىنشا قول­داۋ, بولۋى مۇمكىن جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىنا بارىنشا ءازىر بولۋ مىندەتىن قويدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن قازاقستان ۇكىمەتى وسىنداي ءىس-قيمىلدار جوسپارىن قابىلداپ جانە الدىعا ايقىن ماقساتتار قويا وتىرىپ, ىسكە كىرىسكەن بولاتىن. كەشەگى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا وسى جوسپاردىڭ ورىندالۋى ونىڭ ءاربىر باعىتى بويىنشا تياناقتى ءسوز بولدى.

قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋ

ۇكىمەتتە وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مارات قۇسايى­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ داعدارىسقا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپارى شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى جۇيە قۇراۋشى بانكىلەر «بتا بانك», «اليانس بانك», «قازكوممەرتسبانك», «تەمىربانك» اكتسيونەرلىك قوعامدارىنا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق ارقىلى مەملەكەت قارجىسىن سالۋ داعدارىس ۋاقىتىندا ەلدىڭ قارجى جۇيەسىن, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ دا قارجىلارىن قۇتقارىپ قالۋعا جاعداي جاسادى. وسى ماقساتتا 486 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە بتا بانككە – 212 ميلليارد, قازكوممەرتس بانككە – 120 ميلليارد, حالىق بانكىنە – 120 ميلليارد, اليانس بانككە – 24 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. قوردىڭ بانكتەر كاپيتالىنا ەنۋىنەن كەيىن وتكەن جىلى ولار ءوز مىندەتتەمەلەرىن قايتا قۇرىلىمداۋدى تابىس­تى اياقتادى. بانكتەردىڭ وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وسىعان قوسىمشا ۇلتتىق بانك تالاپ ەتۋدىڭ تومەنگى شەگىن ودان ءارى تومەندەتتى. مۇنىڭ ءوزى بانكتەرگە 490 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارا­جاتتارىن بوساتىپ الۋىن تالاپ ەتتى. ءجاي تۇلعالاردىڭ سالىمدارىنا بەرىلەتىن كەپىلدىك بۇرىنعى 700 مىڭ تەڭگەدەن 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتىرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ بانكتەردەگى سالىمىن قايتا الىپ قويۋىنىڭ الدى الىندى. بانكتەردىڭ سىرتقى قارىزدارى 11 ميلليارد دوللارعا ازايدى. 2009 جىلدىڭ 4 اق­پا­نىندا ۇلتتىق بانك تەڭ­گەنى بۇرىنعى ايقىن ەمەس دالىزدە ۇستاپ تۇرۋ­دان باس تارتىپ, دوللارعا شاققانداعى ايىرباس باعامىن ءبىر دوللارعا پليۋس-مينۋس 3 پايىز نەمەسە 5 تەڭگە اۋىت­قۋشىلىقپەن 150 تەڭگە كولەمىندە جاڭا ءدالىز بەلگىلەدى. وعان مۇناي مەن مەتالدىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ كۇرت جانە ايتارلىقتاي تومەندەۋى, قازاق­ستان­نىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرى بولىپ سانالاتىن ەلدەردەگى ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ قۇنسىزدانۋى سەبەپ بولدى. ءسويتىپ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆ­تەرىنىڭ اعىمداعى دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ جانە وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىلىكتەرى ۇلتتىق بانكتەن ۆاليۋتا ساياساتىنا دەگەن كوزقاراستى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگەنىڭ ايىرباس با­عامى­نىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالارى, سول سياقتى قازاقستاندىق ەكس­پورتتىڭ نەگىزگى پوزيتسيالارىنا قاتىستى الەمدىك باعالار ءوسۋىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى ىشكى ۆاليۋتا رىنوگىنداعى احۋالدىڭ تۇراق­تانۋىنا جاعداي جاسادى. وسىلايشا, 2009 جىلدىڭ سوڭىنا تامان ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋ تەندەنتسياسى بايقالا باستادى. 2009 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ۇلتتىق بانك قايتا قارجىلاندىرۋدىڭ رەسمي ستاۆكالارىن 10,5 پايىزدان 7 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. ال سوڭعى 7,5 پايىزدان 7,5 پايىزعا دەيىن ءتو­مەندەۋ 2009 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىندە جۇزەگە استى. 2009 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بانكتەرگە قاتىستى ەڭ تومەنگى رەزەرۆتىك تالاپتار ىشكى مىندەتتەمەلەر بويىنشا 2 پايىزدان 1,5 پاي­ىزعا دەيىن, قالعان مىندەتتەمەلەر بويىنشا 3 پايىزدان 2,5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. ۆاليۋتا رىنوگىنداعى تۇراقتى جاعداي ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگەنىڭ وزگەرمەلى ءدالىزىن 2010 جىلدىڭ 5 اقپانىنان باستاپ 1 دوللارعا 150 تەڭگەگە دەيىن كەڭەيتۋگە جاعداي جاسادى. وسى اتالعان جىل بويىنا تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى ايىرباس باعامى ۇلتتىق بانكتىڭ بولماشى عانا قاتىسۋىمەن بۇرىن بەلگىلەنگەن دالىزدە وزگەرىسسىز كۇيىندە قالدى. 2009-2010 جىلداردا ۇلتتىق بانك وتىمدىلىكتى الۋ بويىنشا قىسقا مەرزىمدى نوتالار شىعارۋ جانە دەپوزيتتەر تارتۋ جولىمەن وپەراتسيالار جۇرگىزدى. 2009 جىلى شىعارىلعان قىسقا مەرزىمدى نوتالار كولەمى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ازايىپ, 1,5 تريلليون تەڭگە بولدى. 2009 جىلى ۇلتتىق بانك 16,3 تريلليون تەڭگە دەپوزيتتەر تارتتى, ول 2008 جىلعى دەڭگەيدەن 2,7 ەسەگە ارتىق. سونىمەن قاتار 2008 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا قاراعاندا دەپوزيتتەر بويىنشا قالدىقتار 14,8 ەسەگە ءوسىپ, 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىنىڭ سوڭىنا قاراستى 488,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بانك سەكتورىنداعى بىرتىندەپ ورىن العان تۇراقتانۋ بانكتەر تاراپىنان ۇلتتىق بانكتىڭ ستەريلدەنگەن وپەراتسيالارىنا دەگەن سۇ­رانىسپەن قوسا ءجۇردى. وسىلايشا, 2010 جىلى شىعارىلعان قىسقا مەرزىمدى نوتالاردىڭ كولەمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3 ەسەگە ۇلعايىپ, 3,3 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. 2010 جىلى سوماسى 17,1 تريلليون تەڭگە بولاتىن دەپوزيتتەر تارتىلدى, ول 2009 جىلعى كولەمنەن 5 پايىزعا ارتىق. سونىمەن بىرگە 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا قاراعاندا دەپوزيتتەر بويىنشا قالدىقتار 12,2 پايىزعا تومەندەپ, 2010 جىلدىڭ سوڭىنا قاتىستى 429,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ۇلتتىق بانكتىڭ 2009-2010 جىلدارى ءجۇر­گىز­گەن اقشا-كرەديت ساياساتى ەكونوميكاداعى تومەن ينفلياتسيالىق الەۋەتتىڭ ساقتالۋىنا ىق­پالىن تيگىزدى. وسىلايشا, 2009 جىلى جىلدىق ينفلياتسيا 6,2 پايىز (2008 جىلى – 9,5 پايىز) بولسا, 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 7,8 پايىزدى قۇراپ, ۇلتتىق بانكتىڭ 2010 جىلعا بەلگىلەگەن ماقساتتى دالىزىنە تولىقتاي سايكەس كەلدى. ۇلتتىق بانكتىڭ جۇرگىزگەن سالماقتى اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىل ىشىندە ونىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى 22,5 پايىزعا ارتىپ, 28,3 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالى اكتيۆتەرىن قوسا العاندا, ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىنىڭ جيىنتىق مولشەرى جىل باسىندا 59 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتتى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر پروبلەماسىن رەتتەۋگە قاتىستى بايانداما جاساعان ۇلت­تىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار اقىشەۆ ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءما­سى­موۆتىڭ قويعان سۇراعىنا بايلانىستى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ سىرتقى قارىز­دارى 2007 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە 46 ميلليارد دوللار بولعاندىعىن, مۇنىڭ ءوزى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن جەتكەندىگىن, ال 2011 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا بانكتەردىڭ وسى سىرتقى قارىزى 29 ميلليارد دوللارعا ازايتىلىپ, قازىرگى كۇنى 17 ميلليارد دوللاردى قۇراپ وتىرعاندىعىن, مۇنىڭ ءوزى ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 20 پايىزىن قۇرايتىن كورسەتكىش ەكەندىگىن مالىمدەدى. سونداي-اق 2009 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا ۇلت­تىق قوردىڭ قارجىسى 43 ميلليارد تەڭ­گەنى قۇراسا, قازىرگى كۇنى ول 60 ميلليارد دول­لارعا جەتىپ وتىر. سوندا ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردىڭ سىرتقى قارىزى 29 ميلليارد دوللارعا ازايسا, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسى 17 ميلليارد دوللارعا وسكەن. داعدارىس كەزىنىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ قارجى اكتيۆى 46 ميلليارد دوللارعا وسە تۇسكەن. ۇكىمەت وتىرىسىندا ءسوز العان قارجىگەرلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى سەرىك احانوۆ وسى ماسەلەنى داعدارىسپەن كۇرەستىڭ قازاقستاندىق فەنومەنى دەپ اتادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ەلىمىز الەمدىك قارجى-ەكو­نوميكالىق داع­دا­رىستىڭ ىقپالىنا ىلىككەن جىلدارى ۇكىمەتتىڭ ونىمەن كۇرەستە بەلگىلەگەن بەس باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ماسەلەسى بولاتىن. ويتكەنى حالىقتى جۇ­مىسپەن قامتۋدا, ىشكى رى­نوكتى كوپشىلىك قولدى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋدە قاشاندا بولماسىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قالىپ­تى جۇمىس ىستەپ تۇرۋىنىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان ۇكىمەت قاي سالاعا, قانداي قىزمەت تۇرىنە جاتاتىندىعىنا قاراماستان مەملەكەتتىك قولداۋدى بار­لىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسىنە كورسەتۋ كەرەك دەپ شەشتى. وسى ماقساتتا «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى بۇرىنعى كورسەتىلگەن كومەككە قوسىمشا 2009 جىل ءۇشىن 120 ميلليارد تەڭگە قارجى بولەتىن بولدى. ونىڭ 70 پايىزى ىسكە قو­سىلعان جانە جۇزەگە اسىرىل­عان جوبالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە, 30 پايىزى جاڭا جوبا­لاردى جوسپارلاپ, ىسكە اسى­رۋعا باعىتتالدى. سونىمەن قاتار «سامۇ­رىق-قازىنا» قورى ارقىلى ءبىر جوبانى قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ شەكتى مولشەرى بۇ­رىنعى بەلگىلەنگەن 3 ميلليون اقش دوللارىنان 5 ميل­ليون دوللارعا دەيىن ءوسى­رىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا ۇكىمەت «سامۇرىق-قا­زى­نا» قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرىلەتىن نە­سيەلەردىڭ بانكتىك سىياقى ستاۆ­كاسىنىڭ شەكتى ءمول­شە­رىن بۇرىنعى داعدارىسقا دەيىنگى دەڭگەيدە, ياعني 14 پايىز­دان اسىرماي ۇستاپ تۇرۋ جونىندە شەشىم قابىل­دادى. سونداي-اق, بۇل شەشىم جاڭادان بەرىلەتىن نەسيەلەرگە عانا ەمەس, بەرىلىپ قويعان نەسيەلەرگە دە قاتىستى بول­دى. وسىناۋ كۇردەلى دە قيىن شاقتا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ قايتارى­لا­تى­نىنا بانك­تەر سەنىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامى­تۋ قورىنىڭ كەپىلدىك بەرۋ مەحانيزمى ەنگىزىلدى. ەكىنشىدەن, «سا­مۇرىق قازىنا» قو­رى اۋىل تۇرعىندارىن نە­سيەلەندىرۋدىڭ ولار ءۇشىن ءتيىمدى جاڭا باع­دارلاماسىن ءازىر­لەدى. سونىڭ ىشىندە جۇ­مىس ورىن­دارىن ساقتاپ, دا­مى­تۋ ءۇشىن اۋىلداعى كا­سىپ­كەرلەرگە دە جەڭىلدىكتى نەسيەلەر بەرىلەتىن بولدى. ۇشىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تىلەرىن تاپ­سىرىستارمەن تۇراقتى قام­­­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ولار مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ, مەملەكەتتىك حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كوم­پانيا­لاردىڭ تاراپىنان ۇسىنىلا­تىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس­تارعا مولىنان قاتىسۋ ءمۇم­كىن­دىگىنە يە بولدى. جاڭادان قابىلدانعان «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار» تۋرالى زاڭ ولارعا وسى باعىتتا بىرقاتار ارتىقشىلىقتار بەردى. سو­نى­مەن قاتار مەملەكەت تارا­پىنان قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن جەر قويناۋىن پاي­دالانۋ­شىلار مەن سەرۆيستىك كومپانيالارعا, ولاردىڭ مەن­­شىك تۇرىنە قاراماستان ءوز تاپسىرىس­تارىن­دا قازاقستان­دىق ۇلەستى ارتتىرۋ ءجونىن­دەگى تالاپ كۇشەيتىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا ۇكىمەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن ولاردىڭ الدىنان كولدەنەڭ­دەپ شىعاتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ, رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءجونىن­دەگى بۇرىننان باستالىپ كەتكەن جۇمىستاردى داعدارىسقا قاراماستان ودان ءارى جال­عاستىردى. مىنە, وسىنداي شارالار­دىڭ ناتيجەسىندە قازاق­ستان­دىق كاسىپكەرلەر الەمدىك داع­دارىستىڭ اۋىرتپالىقتارىن ايتارلىقتاي سەزىنە قويعان جوق. باتىستىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە كوپتەگەن شاعىن ءجا­نە ورتا بيزنەس سۋبەك­تىلەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جابىلىپ جاتقان تۇستا قا­زاق­ستاندا بۇل قۇبىلىس جاپپاي سيپات الا ال­ما­دى. كەرىسىنشە, كەيبىر شاعىن كاسىپورىندار مەملەكەت ارقىلى بەرىلگەن نەسيەلەرگە يە بولا, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالار ۇسىنعان تاپسىرىستاردى ورىن­داۋ ىسىنە قاتىسا وتى­رىپ, وزدەرىنىڭ شارۋالارىن تۇزەپ الدى. كاسىپكەرلەردىڭ جاعدايىن تۇزەتۋىنە حالىق­تى جۇمىس­پەن قامتۋ ماقساتىندا ءازىر­لەنگەن «جول كارتاسى» باع­دارلاماسى اياسىندا ۇسى­نىل­عان تاپسىرىستار دا ۇلكەن كومەك بولدى. ءبىر ەسەپتەن وسى ارقىلى وڭىرلەردەگى, سونىڭ ىشىندە, اۋىلداعى كاسىپكەرلەرگە جاڭا جوبالار, حالىققا جاڭا جۇمىس ورىن­دارى ۇسىنىلسا, ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جەرگىلىكتى جولدار, مەكتەپتەر مەن ەمحانالار, مادەنيەت وشاقتارى جوندەلىپ, جاڭا­رىپ قالدى. كوپ جىل قول كورمەي توزعىنداي باستاعان جىلۋ جۇيەلەرى مەن قازان­دىقتار, كوممۋنالدىق سالا نىساندارى مەن ينجەنەرلىك جەلىلەر دە ءبىرشاما جاڭار­تىلدى. ەلىمىزدىڭ رەسەي فەدەرا­تسياسىمەن, بەلارۋس رەسپۋب­ليكاسىمەن بىرىگىپ كەدەن وداعىن قۇرۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەس الدىنا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيتىنى بەلگىلى. ءىستىڭ العاشقى بارىسى بۇل ۇدەرىستىڭ قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن جامان جاعدايدا ءجۇرىپ جاتپاعاندى­عىن باي­قاتا­دى. ال بولاشاق­تا وتاندىق بيزنەستىڭ تاع­دىرى ناق وسى ماسەلەگە باي­لانىستى شەشىلەتىندىگى انىق. ويتكەنى قازاقستاندىق كاسىپ­كەر­لەر­دىڭ الدىنان 170 ميلليون ادامدى قۇراي­تىن ۇلكەن رىنوك اشىلىپ وتىر. قازىر ەلى­مىز­دىڭ ۇكىمەتى وسى رىنوكتىڭ وتاندىق كاسىپكەر­لەر ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋىن بارىنشا ويلاس­تىرۋدا جانە سول ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزۋدە. سونىڭ جارقىن ءبىر مىسالى رەتىندە كەدەن وداعى قۇرا­مىنداعى ەلدەردىڭ كولىك ينفراقۇرى­لىم­دارى­نىڭ ءتاريفىن بەلگىلەۋ ماسەلەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قولايلى مۇمكىندىكتەردىڭ قالىپتاس­قاندىعىن ايتۋعا بولادى. بۇل قازاقستاندىق تاۋارلار­دىڭ رەسەي مەن بەلارۋس رىنوگىنا ەركىن كىرۋىنە جول اشادى. ەندى وسىنى وتاندىق كاسىپكەرلەر وزدەرى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋى قاجەت. ال ونىڭ باستى شارتى باعا­سى ارزان ساپالى تاۋارلار شىعارۋعا قول جەتكىزۋ. ۇكىمەت وسى باعىت بويىنشا دا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ەلىمىزدە «بيزنەستىڭ جول كارتا­سى-2020» باعدار­لاما­سىنىڭ ازىرلەنىپ, جۇزەگە اسى­رىلا باستاۋى وسىنىڭ ايعاقتى مىسالى. كاسىپكەر­لەر وسى باعدارلاما نەگىزىندە ۇكى­مەت­تەن ءتيىمدى نەسيە مەن ەكسپورتتىق وپەراتسيا­لار­دى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەرىلەتىن سۋبسيديالارعا يە بولا الادى. جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنوگىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋ «سامۇرىق-قازىنا» اق اتقارۋشى ديرەك­تو­رى قايرات ايتەكەنوۆتىڭ ءسوزى نەگىزىنەن وسى ماسەلەگە ارنالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىس نىساندارىن اياقتاۋ نەگىزىنەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى, جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى جانە سترەستى اكتيۆتەر قورى ارقىلى جۇرگىزىلدى. ۇلەستى قۇرىلىس نىساندارىن اياقتاۋعا «سامۇرىق-قازىنا» اق ءوز تاراپىنان 200 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولدى. اتالعان جوسپار شەڭبەرىندە ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي پروبلەمالارىن شەشۋ جانە استانا, الماتى قالالارى مەن اقمولا جانە الماتى وب­لىستارىنداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنو­گى­نىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن «سامۇرىق-قازىنا» قورى ارقىلى يپوتەكالىق نەسيەلەۋ مەن تۇرعىن ءۇي سەكتورىن دامىتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. باعدارلاما قارجىلارى ەسەبىنەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى الماتى, استانا قالالارى مەن اقمولا جانە الماتى وبلىستارىنداعى قۇرىلىسى اياقتالماعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن اياقتاۋعا زايمدار بەرۋ مۇمكىندىگى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل باعدارلاماعا ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن قۇرىلىس سالۋشى كومپانيالار قاتىستى. اتالمىش باعدارلامادا بەلگىلەنگەن ءىس-شارالار بۇگىنگى كۇنى تۇگەلدەي ورىندالدى. 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسىنا قۇرىلىس جۇرگىزۋشىلەر كوممەرتسيالىق رىنوك ءۇشىن سالعان تۇرعىن ۇيلەردى ساتىپ الۋدى قاراستىراتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اكىمدىكتەرگە قۇرىلىسى اياقتالعان, سول سياقتى جوعارى دايىندىقتاعى نىسانداردان بەلگىلەنگەن باعا بويىنشا پاتەرلەر ساتىپ الۋ قۇقى بەرىلدى. مۇنىڭ ءوزى ءوز كەزەگىندە تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە سا­لىن­عان بارلىق نىساندار تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالىمدارى جۇيەسى بويىنشا ساتىپ الىناتىن بولىپ بەلگىلەندى. ول حالىقتىڭ باسىمدىقكا يە توپتارىنا جىلدىق ءوسىمى 4 پايىزدان اسپايتىن پايىزدىق ستاۆكا بويىنشا قوسىمشا تۇرعىن ءۇي زايمدارىن الۋعا جانە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن باستاپقى جارنا جيناقتاۋعا بايلانىستى تۋىندايتىن قيىندىقتاردان قۇتىلۋعا جاعداي جاسادى. ۇلەسكەرلەردىڭ قورعالۋ دەڭگەيىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىل­داندى. وسى زاڭعا سايكەس ەندىگى جەردە جوبا­لاۋشى كومپانيا ءوز قارجىسى نەمەسە ين­ۆەستوردىڭ كرەديتى ەسەبىنەن, ونىڭ ىشىندە بانك-اگەنت تە بار, تۇرعىن ءۇيدى سالىپ, پايدالانۋعا بەرەدى دە, ۇلەسكەر تۇرعىن ۇيدەگى ءوز ۇلەسىن العاننان كەيىن عانا بانك-اگەنت ۇلەسكەر دەپوزيتىندەگى اقشانى جوبالاۋ كوم­پا­نيا­سىنا اۋدارادى, ال جيناقتالعان سىي­اقى مولشەرىندەگى اق­شا­نىڭ سوماسىن ۇلەس­كەرگە قايتارادى. ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى 6 ناۋرىزداعى №265 قاۋلىسىمەن «سامۇرىق-قازىنا» جىل­جىمايتىن م ۇلىك قورى» اق قۇرىلدى. وسى قاۋلى بويىنشا اياقتالعان قۇرىلىستان نەمەسە سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نىساندارىنان تۇرعىن جانە تۇرعىن ەمەس ورىن-جايلاردى ساتىپ الۋ, اتالعان م ۇلىكتى ءتيىمدى باسقارۋ قوردىڭ قىزمەتىنىڭ باستى باعىتتارى بولىپ بەلگىلەندى. 2007 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ قۇرىلىس سالاسى قيىندىقتار سەزىنە باستادى. وسىعان وراي ۇلەسكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىناتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ۇدەرىسىنىڭ توقتاپ قالۋى قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ سول ۋاقىتتاردا سانى 62 مىڭ ادامعا جەتكەن (نىساندار سانى – 450) ءوز ۇلەسكەرلەرىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋلارىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. قالىپتاسقان وسىنداي جاعداي, ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىن تومەندەتۋگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا, ءتيىستى شارالار قابىل­داۋدى تالاپ ەتتى. ءسويتىپ, ۇكىمەتتىڭ داعدا­رىسقا قارسى قابىلداعان باعدارلاماسى ارقاسىندا جاعدايدى تۇراقتاندىرىپ, ۇلەسكەرلەر پروبلەماسىن شەشۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. 2007 جىلدان باستاپ ۇلەستىك قۇرىلىستى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ رەسپۋبليكا بويىنشا 433,441 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى (يگەرىلگەنى 335,375 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 77 پايىز), ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىنەن 263,441 ميلليارد تەڭگە (يگەرىلگەنى 207,175 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 78 پايىز), ۇلتتىق قوردان 170 ميلليارد تەڭگە (يگەرىلگەنى 128,2 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 75 پايىز) ءبولىندى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇكىمەت رەزەرۆىنەن الىنعان 263,441 ميلليارد تەڭگە قارجى وڭىرلەر بويىنشا تومەندەگىدەي ءبولىندى: استانا قالاسى اكىمدىگىنە – 138,918 ميلليارد تەڭگە (يگەرىلگەنى 122,018 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 88 پايىز); الماتى قالاسى اكىمدىگىنە – 77,257 ميلليارد تەڭگە (يگەرىلگەنى 56,657 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 73 پايىز); الماتى وبلىسى اكىمدىگىنە – 17,266 ميلليارد تەڭگە (يگەرىلگەنى 4,3 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 25 پايىز); سترەستى اكتيۆتەر قورىنا – 30 ميلليارد تەڭگە (يگەرىلگەنى 24,2 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 73 پايىز). وتكەن مەرزىم ىشىندە 389 نىسانعا قاتىسى بار 53 مىڭنان استام ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەمالارى شەشىم تاپتى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاتىستى 13650 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىنداعى 58 نىسان وزدىگىنەن اياقتالدى, ال قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءوز قارجىلارى ەسەبىنەن 1404 ۇلەسكەردىڭ قاتىسى بار 16 نىسان ىسكە قوسىلدى. بۇتىندەي العاندا, بۇكىل نىساندارداعى قۇرىلىستاردى اياقتاۋ تومەندەگىدەي مەحانيزم بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ءبىرىنشى, 2341 ۇلەسكەردىڭ قاتىسى بار 14 نىساندى جانە سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ ءۇشىنشى كەزەگىن ساتىپ الۋ. قۇرىلىستى وسى مەحانيزم بويىنشا اياقتاۋعا ۇكىمەتتەن 47, 718 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, ول 100 پايىز يگەرىلدى. ەكىنشى, استانا, الماتى قالالارى مەن الماتى وبلىسى اكىمدىكتەرى جانىنداعى «جاڭا قۇرىلىس», «الماتى قالاسى اكىمدىگى پكس» جانە «جەتىسۋ جاڭا قۇرىلىس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى ءتارىزدى وكىلەتتى ۇيىمدار ارقىلى ساتىپ الۋ مەحانيزمى. ولاردى كاپيتالداندىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 63,966 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە: استانا قالاسى اكىمدىگىنە – 42,4 ميلليارد تەڭگە, اياقتالعانى – 17 نىسان (4195 ۇلەسكەر), اياقتالۋعا ءتيىستى 2 نىسان (2320 ۇلەسكەر); الماتى قالاسى اكىمدىگىنە – 10 ميلليارد تەڭگە, اياقتالعانى 2 نىسان (885 ۇلەسكەر); الماتى وبلىسى اكىمدىگىنە – 11,566 ميلليارد تەڭگە, ونىڭ 4,3 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلىپ, ۇلەسكەرلەر قاتىسقان نىساندارعا 39,2 شاقىرىم ماگيسترالدى ينجەنەرلىك جەلىلەر تارتىلدى. ءۇشىنشى, «سامۇرىق-قازىنا» جىلجىماي­تىن م ۇلىك قورى» اق ارقىلى. 2007 جىلى اتالمىش قورعا 95 ميلليارد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 48,8 ميلليارد تەڭگە استانا قالاسىنداعى نىساندارعا جانە 46,2 ميلليارد تەڭگە الماتى قالاسىنداعى نىساندارعا ءبولىندى. قازىرگى ۋا­قىتتا «سامۇرىق-قازىنا» جىلجىمايتىن ءمۇ­لىك قورى» اق بولگەن قارجىلار ەسەبىنەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە 66,36 ميلليارد تەڭگە اۋدارىلدى. ونىڭ ىشىندە استانا قالاسى بويىنشا – 40,47 ميلليارد تەڭگە, الماتى قا­لاسى بويىنشا 25,62 ميلليارد تەڭگە. قالعان قارجى ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى 14 ساۋىردەگى №519 قاۋلىسىنا سايكەس قۇرىلىس سالۋ­شى­لارعا ۋاقىتشا كومەك رەتىندە بەرىلدى.

اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ

تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى, نەعۇرلىم الىم­دى جاڭا تەحنيكالاردىڭ پايدا بولۋى ادامزات الدىنداعى كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشىپ بەرىپ, تۇرمىستى قازىرگىدەي دەڭگەيگە جەتكىزگەنىمەن ءبىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارعا دەگەن تاۋەلدىلىگىمىز وتكەن عاسىرلارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارتىپ وتىر. قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى جەتكىلىكتى. بىراق وكىنىشكە وراي, ول جەرلەردىڭ بارلىعى اتالعان ماقساتقا پايدالانۋعا جا­رامدى ەمەس. سۋ كوزدەرىنىڭ تاپشىلىعى باي­قا­لۋ­دا. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا قولدانىلىپ كەلگەن تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالار قازىرگى زامان تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە الماي وتىر. ەگەر اتالعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا, قازاقستان الەم حالىقتارىن ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋشى ۇلكەن اگرارلىق-يندۋستريالىق ەلگە اينالماق. وسى جاعدايدى الدىن-الا بايقاعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋدە. ەلباسى وسى ماقساتتا تۇتاس ءتورت جىلدى اۋىل جىلى دەپ جاريالاپ, سالاعا دەگەن مەملەكەتتىك قولداۋدى ارتتىرا تۇسكەن بولاتىن. مۇنان كەيىن جاڭا مىندەتتەردى العا قويدى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن دامىتۋدى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى دەپ بەلگىلەدى. سالانىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ, ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن نىعايتۋ ماقساتى العا قويىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتىن جاڭا قىرىنان كوتەرۋ ءۇشىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جاسالىندى. ەلىمىزگە ۇلكەن قاۋپىن توندىرگەن الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدا­رىستىڭ ىقپالى كۇشەيگەن شاقتىڭ وزىندە بۇل سالاعا دەگەن قارجى قولداۋى ەشبىر باسەڭسىمەدى. قايتا اگرارلىق سالانى جاڭا جوبالار نەگىزىندە قارقىندى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق شەشىمدەرى سول داعدارىستى كەزدىڭ وزىندە پايدا بولىپ, جۇزەگە اسىپ كەلەدى. اتالعان شارالار قازىردىڭ وزىندە جەمىستى ناتيجەلەرىن كورسەتە باستادى. قازاقستان سوڭعى ءتورت-بەس جىلدىڭ اينالاسىندا حالىقارالىق رىنوكتارعا استىق شىعاراتىن الەمدەگى الدىڭ­عى قاتارلى ون ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى ءتورت جىلدان بەرى الەمدىك رىنوك­تا ۇنمەن قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ باستى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. استىقتى سىرتقا شىعارۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى ايقىندالىپ, تەڭىز جاعالاۋ­لارىندا ورنالاسقان شەت مەملەكەتتەردىڭ پورت­تارىنان قازاقستاندىق تەرمينالدار سالۋ نەمەسە ولاردى ساتىپ الۋعا ەكپىن ءتۇسىرىلدى. سونىمەن قازاقستان قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق رىنوكقا استىق جانە ودان ازىرلەنگەن ونىمدەردى شىعارۋشى ەل رەتىندە تانىلىپ, ءوزىنىڭ وسى قول جەتكىزگەن جەتىستىك دەڭگەيىنە بەرىك تابان تىرەپ وتىر. ەندىگى كەزەكتە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەكپىنىمەن ەلىمىزگە ەنگەن اۋىرتپالىقتاردى ەڭسەرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك شارالاردىڭ بارلىعى بەس باسىم باعىت اياسىنا توپتاستىرىلعان تۇستا, سول باعىتتىڭ ءبىرى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ماسەلەسى بولعاندىعى بەكەردەن بەكەر ەمەس. مىنە, وسى ماقساتتا 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى جاساقتاعان تۇستا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا 350 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, سول تۇستا ومىرگە كەلگەن «قازاگرو» حولدينگى الدىنا جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى قويىلدى دا حولدينگكە 120 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ينۆەس­تيتسيالىق جوبا­لاردى جۇزەگە اسى­ر­عاندا, ءبىرىنشى كەزەكتە ەكسپورتتىق الەۋەتتى نى­عايتاتىن ءىس-ارەكەتتەرگە كوبىرەك ءمان بەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا سول ءبىر قيىن شاقتا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى الدىنا ەلباسى قويعان باستى مىندەتتەردىڭ بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقاندىعىن انىق باي­قاۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەكتە سالا بۇرىنعىعا قاراعاندا نەعۇرلىم ساپالى دامۋعا قاراي بەت بۇردى. وعان مەملەكەت قولداۋى, سونىڭ ىشىندە نەعۇرلىم باسىم دەپ بەلگىلەنگەن باعىتتارعا سۋبسيديا­لاردىڭ ءبولىنۋى ۇلكەن ىقپال ەتۋدە. سالانىڭ نەعۇرلىم زامان تالا­بىنا ساي دامي باستاعاندىعىن 2010 جىلدىڭ قورىتىندىلارى كورسەتىپ وتىر. وتكەن جىلى بۇكىل ەلىمىزدىڭ اۋماعى بويىنشا قۇرعاقشىلىقتىڭ ەتەك الىپ, تابيعاتتىڭ توسىن مىنەز تانىتۋى كوبەيگەنىمەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسى تۇراقتىلىق تانىتا ءبىلدى. راس, تابيعات تا ءوز دەگەنىن ىستەدى. قۇرعاق­شىلىق سالدارىنان استىق ونىمدىلىگى ەداۋىر دەڭگەيدە تومەندەدى. وسىنىڭ سالدارىنان استىق الۋ جونىنەن رەكوردتىق كورسەتكىشتەردى قايتا­لاعان 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ دەڭگەيى 88,3 پايىزدى قۇرادى. ال باسقا سالالاردىڭ بارلىعىندا ءوسۋ, العا باسۋ بولدى. سونىڭ ىشىندە وڭدەۋ سالاسى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 13 پايىز دامىدى. سالانىڭ ەكسپورتتىق بەلسەندىلىگى كۇشەيدى. ماسەلەن, الدىن-الا جاسالىنعان ەسەپتەۋلەر بويىنشا وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 16,2 پايىز ارتا ءتۇستى, ال يمپورت 3,5 پايىزعا قىسقاردى. ەكىنشىدەن, ەگىن شارۋاشىلىعىندا الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا ءونىم كولەمى ازاي­عانىمەن, ەگىستىك قۇرىلىمىنىڭ ءارتاراپتان­دى­رىلا تۇسكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. مىنە, وسىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى ەكى جىلدىڭ كولەمىندە مايلى داقىلدار ەگىستىگىن ەكى ەسە ارتتىرۋعا قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دە­رىنىڭ ەكسپورتى دا بارعان سايىن ءارتا­راپ­تان­دىرىلا تۇسكەندىگىن بايقايمىز. ماسەلەن, 2010 جىلدىڭ 11 ايىندا 2009 جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا جارما ونىمدەرىنىڭ ەكس­پور­تى 5,3 ەسە, ەت جانە كونسەرۆىلەنگەن ەت ونىمدەرى 4,7 ەسە, قانت ەكسپورتى 5,7 ەسە, كۇرىش ەكسپورتى 6,3 ەسە, كونديتەرلىك ءونىم­دەر ەكسپورتى 80,7 پايىز, ماكارون ەكسپورتى 28,6 پايىز, ۇن ەكسپورتى 7 پايىز, پەچەنە ەكسپورتى 15,3 پايىز ارتىپ وتىر. وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ تاعام ونەركاسىبى سالاسىندا 2,2 مىڭ كاسىپورىن جۇمىس ىستەدى. جۇمىسى ەكسپورتقا باعىتتالعان 228 وڭدەۋ كاسىپورنى 5 ميلليارد تەڭگەنىڭ سۋبسي­دياسىنا يە بولدى. «قازاگرو» حولدينگى بولسا, جوعارىداعى 120 ميلليارد تەڭگەگە اقمولا, الماتى جانە قوستاناي وبلىستارىنان ەت وڭدەۋ كەشەنىنىڭ جەلىسىن, ماڭعىستاۋ وبلىسىنان قازاقستان اس­تى­عىن ەكسپورتتاۋعا باعىتتالعان قۇرى­لىمداردى, قوس­تاناي, اقمولا وبلىستارىنان مال بور­دا­قىلاۋ الاڭدارىنىڭ جۇيەسىن, شى­­عىس قا­زاق­ستان, پاۆلودار, قوستاناي وب­لىس­تارىنان كوك­ونىس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ كەشەنىن, الماتى, جامبىل وب­لىس­تارىنان قوي ءجۇنىن وڭدەۋ ءون­دىرىستەرىن, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىنان اس­تىق ساقتاۋ قوي­مالارىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارىن, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وب­لىس­تارىنان تالاپقا ساي مال سويۋ پۋنكتتەرىن دامىتۋ ءىسىن بەلسەندىلىكپەن قولعا الۋدا. سو­نىمەن قاتار يراننىڭ ءامىراباد پورتى­نان قازاقستان ءۇشىن استىق تەرمينالىن پاي­دا­لانۋعا بەردى. سوڭعى كەزدەرى ۇكىمەت ەلباسىنىڭ اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەننىڭ الدىنا قويعان نەگىزگى ءمىن­دەت­تەرىنىڭ ءبىرى – 2014 جىلعا دەيىن اگروونەر­كا­سىپ­تىك كەشەندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسە ارتتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كىرىستى. بۇل مىندەت كادرلار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تەحنولو­گيالىق تۇرعىدان سالانى قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى شەشىلەتىندىگى بەلگىلى. وتكەن جىلى وسى بويىنشا بىرقاتار جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىن­داعى مالىمەت بويىن­شا, 2392 اۋىل شارۋاشى­لىعى تەحنيكالارى, سونىڭ ىشىندە 764 تراكتور, 618 استىق جيناۋ كومباينى, 235 تۇقىمسەپكىش, 97 تۇقىم سەبۋ كەشەنى جانە باسقا دا تەحنيكالار ساتىپ الىندى. ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى ىلعال ساقتاۋ تەح­نو­لوگياسىن ەنگىزۋ, ەگىنشىلىكتى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءىسىن نىعايتۋ شارالارى كۇشەيە ءتۇستى. سونىڭ ءنا­تي­جەسىندە وتكەن قۇرعاقشىلىق جىلى قازاق­ستان­دىق­تار كوپ قيىندىقتارعا دۋشار بولا قويعان جوق. مال شارۋاشىلىعى جاقسى دامۋ ۇستىندە. وتكەن جىلى ونىڭ دامۋى 2-3 پايىزعا وسە ءتۇستى. بۇل سالا جىلدان-جىلعا تۇراقتى دامۋ باعىتىن ۇستاپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى وسى سالاعا بولاشاقتا ۇلكەن سەرپىن بەرەتىندەي مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا جۇمىستارى باستالدى. ەلىمىزدە تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنان بەرى تۇڭعىش رەت ونىڭ سەنىمدى جۇيەسى قۇرىلىپ, وعان 800-دەن استام اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارى تارتىلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ نازارىنا ىلىگۋدە. ماسەلەن, بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھان­دىق باسەكەلەستىك جونىندەگى باعالاۋى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز «اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ساياسات­تى قولداۋعا بولىنە ءتىن شىعىندار» بويىنشا بۇرىنعى ورنىنان 31 پۋنكت العا جىلجىپ, 62-ورىندى يەلەنگەن. ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىنداعى داعدارىس كەزىندە اتقارىلعان شارالار تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ جۇيەلى تۇردە بايانداپ بەردى. سونىڭ ىشىندە «قازاگرو» حولدينگىنە بولىنگەن 120 ميلليارد تەڭگەگە 60 جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋدا ەكەندىگىن, ونىڭ ەلەۋلى بولىگى ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا باعىتتالسا, 34 جوبا يمپورتتىق تاۋارلاردى الماستىرۋعا ارنالعاندىعىن ايتتى. ينۆەستيتسيالىق, يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ وسى ماسەلە بويىنشا نەگىزگى باياندامانى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مي­نيسترى­نىڭ ورىنباسارى البەرت راۋ جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا ماسەلەنى شەشۋ بارىسىندا بۇكىل ۇكىمەت «ەكونوميكانى قولدان باسقارۋ» رە­جىمىندە جۇمىس ىستەدى. مينيسترلىكتىڭ ال­دىندا تۇرعان باسىم باعىتتىڭ ءبىرى وتاندىق وندىرىسشىلەردى قولداۋ بولدى. «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق-تىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا بەرىلگەن 115 ميلليارد تەڭگە قارجى ەسەبىنەن بانك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا وڭ شەشىم شىعارعان نىسانداردى قارجىلاندىرۋدا. مەملەكەتتىك كوميسسيا قولداۋ كورسەتكەن جوبالاردىڭ قاتارىنا 39,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 4 ينۆەستيتسيالىق جوبا كىرەدى. ولار­دىڭ قاتارىندا تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ فەرروقورىتپالار ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋ, «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن دامىتۋ, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىنداعى حوش ءيىستى كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ كەشە­نىنىڭ قۇرىلىسى, «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز پورتىن سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋ. پورت ايدى­نى. كىرەبەرىس ارنالار. تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ» ء(ۇشىنشى ساتى) جوبالارى بولدى. بۇل ايتىلعانداردىڭ سىرتىندا قور «قا­زاق­ستان تەمىر جولى» اق-قا «قورعاس-جە­تىگەن» جانە «وزەن-تۇركىمەنستاننىڭ شەكارا­سى» تەمىر جول جەلىلەرى قۇرىلىسى» جوباسىن قار­جىلاندىرۋ ءۇشىن قارجىنى قايتا ءبولۋ شەڭ­بەرىندە نەسيە تۇرىندە 70 ميلليارد تەڭگە ءبولدى. سونىمەن قاتار, 46,5 ميلليارد تەڭگە بو­لا­تىن قالعان قارجىنى بەلگىلەنگەن پروتسەدۋ­رالاردى وتكىزگەننەن كەيىن «بەينەۋ-بوزوي» گاز قۇبىرى, «الاتاۋ-جارىق» كومپانياسىنىڭ پودستانساسى, اتىراۋ وبلىسىندا گاز-حيميا كەشەنى ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسى سياقتى جوبالارعا باعىتتاۋ جونىندە شەشىم قابىل­دانىپ وتىر. وسىلايشا بانك اتالعان باعىت بويىنشا 39,9 ميلليارد تەڭگە قارجى يگەردى. ول ءبو­لىن­گەن 115 ميلليارد تەڭگەنىڭ 34 پايىزىن قۇ­رايدى. ال قوردىڭ يگەرگەنى جارعىلىق كاپي­تالدى تولىقتىرۋدى جانە «قازاقستان تەمىر جولى» اق-قا بولىنگەن نەسيەنى ەسكەرگەندە 145 ميلليارد تەڭگە نەمەسە بولىنگەن قارجىنىڭ 75 پايىزىن قۇرادى. 2009 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا «سامۇ­رىق-قازىنا» اق پەن قىتايدىڭ ەكسيمبانكى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموران­دۋمعا قول قويىلىپ, سوعان سايكەس «قازاق­ستاننىڭ دامۋ بانكى» اق قىتايلىق بانكتىڭ نەسيەسىنە قول جەتكىزدى. ول اتىراۋ وبلى­سىنداعى گاز-حيميا كەشەنى قۇرىلىسىنا ينۆەس­تيتسيالانباق. «بالقاش جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى قۇرىلىسى» جوباسىن 1,5 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە قارجىلاندىرۋ جونىنەن كورەيا دامۋ ينستيتۋتتارىمەن كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. قازىرگى تاڭدا ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ قۋاتتارىن كەڭەيتۋ جوباسىن قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا «سامۇرىق-قازىنا» اق, «ينتەر راو ەەس» اق, رەسەيدىڭ ۆنەشەكونومبانكى, ەۋرازيالىق دامۋ بانكى جانە «ەكىباستۇز گرەس-2» اق اراسىندا كەلىسىمگە كەلۋ ماسەلەلەرى شەشىلۋدە. سول سياقتى مويناق سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتتارىن ىسكە قوسۋ باعىتىندا دا قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسى جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 75,5 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايتىن سوماعا جوبالىق قۇجاتتار ازىرلەۋ قولعا الىندى. قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ماسەلەسى بوي­ىنشا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى 2009-2010 جىلدارى 14 نور­ماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى قابىلداندى. تاۋار­لاردى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. وسىلاردىڭ جانە باسقا دا شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2009-2010 جىلدارى تاۋارلاردى, قىزمەتتەردى جۇيە قۇرۋشى كاسىپورىنداردىڭ ساتىپ الۋىنداعى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ دەڭگەيى 60 پايىزدى قۇرادى. قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 2010 جىلى جيىنى 8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 152 جوبا جۇزەگە اسىپ, 23 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا ونەركاسىپتىك ءوندىرىس­تىڭ ءوسىمى 110 پايىزدى قۇرادى. الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتى وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ ايتۋىنشا, 2009-2010 جىلدارى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «جول كارتاسىن» ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 342,7 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. 8880 جوبا ىسكە اسىرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 392 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. وسى جوبانىڭ اياسىندا تۇرعىن ءۇي-كومۋنالدىق شارۋاشى­لىعىنىڭ 1532 نىسانى جوندەلدى. «جول كارتاسى» جاستار پراكتيكاسىمەن قامتۋدى 2008 جى­لمەن سالىس­تىر­عاندا 20 ەسە كوبەيتۋگە ءمۇم­كىندىك بەردى. جاستار پراكتيكاسى اياقتالعاننان كەيىن 19 مىڭنان استام جاس مامان وزدەرى پراكتيكادان وتكەن كومپانيالاردا تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. ءسويتىپ داعدارىس كەزىنىڭ وزىندە جاستار اراسىنداعى جۇمىس­سىزدىق 0,6 پايىزعا دەيىن ازايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2008 جىلعى جول­داۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماعا وراي زەينەتاقى­لار­دىڭ, جاردەماقىلار مەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى ەڭبەكاقىلارىنىڭ 2009 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنا باستاپ 25 پايىزعا, 2010 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تاعى دا 25 پايىزعا (بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى ەڭبەك­اقىلارى 1 ساۋىردەن باستاپ), ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان زەينەتاقىلار مەن جاردەماقى­لاردىڭ 30 پايىزعا وسكەنىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. ال بيۋدجەتتىك سالا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك­اقىلارىن ءوسىرۋ وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستالادى دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. سول سياقتى بالا تۋعان جانە بالا كۇتىمىندەگى انالارعا دا لايىقتى كومەكتەر كورسەتىلۋدە. 2010 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا قاراستى بالا تۋعاندا بەرىلەتىن كومەكتى 322,1 مىڭ ادام العان. وسىلايشا جاردەماقىلارعا تولەنەتىن شىعىندار الدىن­داعى جىلدىڭ ءتيىستى مەرزىمىنە قاراعاندا 18 پايىزعا ارتىپ, 14,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. 2010 جىلى از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسى­لارىن­داعى جاستارى 18-گە تولماعان بالالارعا كورسەتىلەتىن جاردەماقىلارمەن 745,8 مىڭ بالا قامتىلعان. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تابىستارى كەدەيشىلىك مولشەرىنەن تومەن 194,5 مىڭ ازاماتقا 2,8 ميلليارد تەڭگە كولە­مىندە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتەر كورسەتىلگەن. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ نەگىزگى ۇلەس سالماعى (59,6 پايىز) نەمەسە وسى ماقساتتار ءۇشىن بولىنگەن قارجىنىڭ 61,1 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىندارعا تيەسىلى بولىپ قالىپ وتىر. ال جۇمىسسىزدار ءۇشىن كورسەتىلەتىن اتاۋلى كومەك مولشەرى بىلتىرعى دەڭگەيدە, ياعني 9 پايىز كولەمىندە وزگەرىسسىز قالۋدا. وتكەن جىلدىڭ توعىز ايى ىشىندە 162,3 مىڭ وتباسىنا تۇرعىنجايلىق كومەكتەر كورسەتىل­گەن. كومەكتىڭ مۇنداي ءتۇرىنىڭ ورتاشا مولشەرى 1,6 پايىزعا ءوسىپ, 1728,2 تەڭگەنى قۇراعان. ال 2010 جىلى 70 شاقىرىمنان استام جول سالىندى جانە قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى