(جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ «سۇزگەننىڭ سوڭعى كۇندەرى» پوۆەسىن تالداۋ)
سۇزگە – ءحVى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءسىبىر حانى كوشىمنىڭ ايەلى... ايەلى بولعاندا دا ءبىر مالىمەتتە ەكىنشى ايەلى, ەكىنشى ءبىر مالىمەتتە سەگىزىنشى ايەلى. سىبىرگە ىرگەسىن بەرىپ وتىرعان قازاق بايى – سۇيىندىكتىڭ قىزى – سۇزگە. ءىبىر-ءسىبىر جۇرتىن بيلەگەن, ءبىر مالىمەتتە ارعى اتاسى حورەزمدىك, كوشىم حاننىڭ باس بايبىشەسى بولسا مەيلى ەدى, بالەنبايىنشى ايەلى سۇزگەنىڭ كوركەم شىعارما تاقىرىبىنا اينالۋ سىرى نەدە؟ بۇگىنگى جۇرت كوشىمنىڭ باسقا ايەلدەرىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىن بىلەر مە ەكەن؟ ءبىلمەيدى-اۋ. ال سۇزگەنى بىلەدى. سۇزگە ءحVى عاسىردان بۇگىنگە اڭىز بولىپ جەتكەن, شەجىرەشىلەردىڭ جازبالارىندا حاتتالعان ەسىم. ءتىپتى, ءوزىمىزدىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تۇرىكتىك ورتاق التىن باستاۋعا قاراي سۇيرەلەۋمەن وتكەن پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ ءوزى: «ورىستىڭ ءحىح عاسىردا جاساعان توبولدىق جازۋشىسى, اتاقتى «كونەك-گوربۋنەك» دەگەن پوەمانىڭ اۆتورى, پ.پ.ەرشوۆ باياعى ءسىبىر حانى كوشىمنىڭ ايەلى سۇزگە تۋرالى پوەما جازعان ەكەن. سۇزگە اقىلدى, سۇلۋ بولىپتى, اقىن سونى دارىپتەپتى» (ب.كەنجەباي ۇلى. كۇندەلىكتەر. 1-ءشى داپتەر, 35-بەت.) – دەپ سۇقتانا جازىپتى كۇندەلىگىنە. بەيسەكەڭنىڭ ايتىپ وتىرعانى – «چەرنوگلازايا سۋزگە»! دەمەك, ءبىزدىڭ سۇزگە قىزىمىزعا سۇقتانۋشى ءبىر بەيسەكەڭ ەمەس ەكەن, ورىس اقىنى دا ءوز ماداق پوەماسىن ارناپتى. ارعى اناسى (اجەسى) باياناۋىلدىق پ.پ.ەرشوۆ «تۇلپار تاي, سۇڭقار تاي» («كونەك-گوربۋنەك») پوەماسى جايىندا سىر جارعاندا «قازاق دالاسىنان بالا كەزىمدە قاناتتى اتتار كورىپ ەدىم. بالا قيال مەنى كەيىن وسى شىعارمانى جازۋعا يتەرمەلەدى» دەگەن. تاريحقا ەنىپ, ايگىلەنىپ كەتكەن شىعارما جايىندا ارتىق ايتىپ جاتپاي-اق قويالىق. ال اقىننىڭ «سۇزگەسى...» ءحىح عاسىردىڭ مەجەسىنەن اسپاي قالىپ قويعان شىعارما! دەمەك, يۋ.تىنيانوۆ تىلىمەن ايتساق پ.پ. ەرشوۆتىڭ «سۇزگەسى...» – ادەبي فاكتى عانا. ەندى مىنە, ءشاربانۋ بەيسەنوۆا «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» اتالاتىن حيكايات جازىپ وتىر. و, بارەكەلدى!
ءحVى عاسىردا قازاق دالاسىنان حانارالىق قارىم-قاتىناستىڭ قۇرالىنا اينالىپ ۋىز جاس سۇزگە ءسىبىردىڭ كەكسە تارتقان كوكشۋلانى كوشىم حانعا قاتىن ۇستىنە ۇزاتىلىپ كەتە بارادى. از ۋاقىت تۇرىپ, ءوزىنىڭ اقىلىمەن قادىرىن اسىرعان, بىراق پەرزەنت ءسۇيىپ ۇلگەرمەگەن سۇزگە. ءسىبىردى جاۋلاۋشى ەرماك جاساۋىلدارىنىڭ شابۋىلىنان كوشىم حان شەگىنە قاشىپ, ونىڭ ەكى ورداسىنىڭ بىرىنە اينالعان «سۇزگە تۋرادا» حانشايىمدىق ەتىپ تۇرىپ جاتقان, اسقان سۇلۋلىعىمەن اتى شىققان سۇزگە حالقى ءۇشىن قۇربان بولار ەدى. شىعارما فابۋلاسى وسى عانا. از كۇندىك وقيعا. عۇمىرلىق قاسىرەت.
شىعارمادا سۇزگەنى سونشالىقتى اياۋلى ەتىپ تۇرعان – ونىڭ اينالاسىنداعى قاراشاسىن قيىن-قىستاۋ ساتتە تاستاي قاشپاي, سولاردىڭ جولىندا قۇربان بولۋى. ول – سۇزگەدەيىن ايەلدىڭ قاسيەتىنەن تۋعان قاسىرەت. شىنىن ايتقاندا, كەرمەگە كەلىپ قالعان جاۋدان سىتىلىپ شىعىپ, ىعىسىپ كەتە بارۋعا بارشا مۇمكىندىگى جەتىپ-اق تۇر. الايدا, ول ءوزىنىڭ جەكە باسىن كۇيتتەمەي, وزىنە سەنگەن, ءتىپتى حانشا دەپ تىرشىلىك ەتىپ جاتقان كىشى وردانىڭ قاراشا حالقىن قورشاعان جاۋدان قۇتقارىپ, قۇتقارۋ جولىندا ايلاسىن اسىرىپ, جانىن توناتپاي, ءتانىن قورلاتپاي, ءوزىن سولار ءۇشىن قۇربان ەتۋى – قاسىرەتتى ءولىمىن قاسيەتتى ءور رۋحتى ولىمگە اينالدىرىپ داڭققا بولەپ تۇر. ول وسى اقىق ولىمىمەن ءوزى ولە-ولگەنشە توبەسىنە كوتەرىپ وتكەن كوشىم حاننان دا بيىكتەي تۇسەدى كوز الدىمىزدا. «تۇيەدەي تاس, تۇيمەدەي اسىل تاس...» دەگەندەي شاپ-شاعىن دۇنيە, شىپ-شىمىر تۋىندى ويعا وراپ جاراتىلىپتى.
قازاق ساحاراسىنان كوشىم حانعا جاساۋ-جابدىعىمەن ۇزاتىلىپ بارعان ءسۇزگەنىڭ جالىن اتقان جاستىعى, اسقان سۇلۋلىعى مەن بەيكۇنا اڭعالدىعى...ءبارى-ءبارى اينالاسىنا كۇدىك ۇيالاتا باستايدى. كادىمگى كۇندى كورە المايتىن بايعىزبەيىلدىك, كورەالماۋشىلىق, كۇندەستىك, قىزعانىش. كۇندەستەرىنىڭ كوز الدىندا جۇرسە كوزتۇرتكى بولارىن بىلگەن سۇزگە سودان دا ءبىر الابى ءوزىنىڭ توركىن جۇرتىنا ۇلاسىپ كەتە باراتىن ەرتىستىڭ ءبىر جارلاۋىت قاباعىنداعى بيىك شوقىعا حان يەسىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ قالاشىق سالدىردى. ول «سۇزگە تۋرا» (كەي مالىمەتتە «سۇزگەن») اتالدى. ءوزىن-ءوزى الداۋعا جارادى. جانىن جەگىدەي جەگەن جالعىزدىقتى الداۋعا جارادى. وسەك-عايباتتان اۋلاق بولۋعا جارادى. حان يەسىنىڭ كوڭىلىن وزىنە اۋدارۋعا جارادى. الايدا, اتاقتى ءسىبىر جاۋلاۋشىسى ەرماكتىڭ شابۋىلى كوشىمدى «ۇلكەن حان ورداسىنان» جەل كوتەرگەن قاڭباقتاي اۋا كوشۋگە ءماجبۇر ەتتى. «سۇزگە تۋراعا» قارايلاۋعا, سۇزگە سۇلۋعا قايىرىلۋعا مۇرشاسى بولمادى. ەرماكتىڭ تاريحتان بەلگىلى ەكى قولباسشىسى يۆان كولتسوۆ پەن يۆان گروزا بولسا, جارماق تاپسىرماسىمەن يۆان گروزا «سۇزگە تۋراعا» قول باستاپ كەلدى. جاۋ نيەتى بەلگىلى. كوشىم ءۇشىن «سۇزگە تۋرانى» شاپپاق. كوشىم ءۇشىن سۇزگەدەيىن سۇلۋدى قولعا ءتۇسىرىپ, پاتشا اعزامعا سىي ەتىپ تارتپاق. وسى ءبىر قىسىلتاياڭ ساتتە باسقا-باسقا, حان يەسى – كوشىم جاساي الماعان ەرلىككە سۇزگە باردى. حان يەسى قايىرىلا الماي كەتكەن حالقىن امان الىپ قالىپ, اقىلدى ايلاسىمەن ولاردى قۇتقارىپ, ءوزىن ءولىمگە قيدى... سۇزگەنىڭ ءبىر قاراعاندا, شاعىن عانا ەرلىگىن تاريحتاعى تالاي ۇل-قىزدىڭ پاتەتيكالىق تۇرعىدان نۇسقالانعان ەرلىگىمەن سالىستىرۋعا دا بولار, بالكىم. بىراق, بىراق جازۋشى ءشاربانۋ بەينەلەۋىندە سۇزگە ەرلىگىنىڭ تابيعاتى ولاردان بولەك.
شىعارما كوپ جەلىلى ەمەس, ءبىر جەلىلى. ەپيلوگ ىسپەتتەس قوسىمشانى ەسەپكە الماساق, كىشى وردانى باسقىنشى جاۋدىڭ قورشاعان ۇرەيلى ساتىنەن باستالىپ سۇزگە ءولىمىمەن اياقتالادى. ولاي بولسا, شىعارمانى – سۇزگەنىڭ جان بايلىعىنا قۇرىلعان حيكايات دەسە دە بولادى. ول: «سۇزگە حانىم تۇلا بويىن ءزىل باسقانداي ەڭسەسىن جانىشقان ازاپتى كۇيدەن ۇزاقتى كۇنگە ەش سەرپىلە الماي قويعانى» دەپ پسيحولوگيالىق اۋىر كۇيدەن باستالادى. ول سويلەمدى «اباجاداي ساراي ءىشى, مىنە, تاپا-تال تۇستە كۇڭگىرت تارتىپ, ءزىلماۋىر اۋا ۇيىپ قالعانداي» دەپ ونان سايىن اۋىرلاتا تۇسەدى.
سۇزگە باسىنداعى احۋالدى ەندى بىردە ونىڭ اينالاسى كوڭىل اۋانىمەن بىلاي بەرەدى: «بۇنىڭ قاباعىنا كىربىڭ ىلىنگەلى نوكەرلەرى دە, قىزمەتشىلەرى دە تايساقتاپ, بەتىنە تىكە قاراماي, جانارلارىن الىپ قاشا بەرەدى».
شىعارما وسىنداي پسيحولوگيالىق الاڭداۋلى اۋىر احۋالدى بەرۋمەن باستاپ ورىستەيدى.
ءارى قاراي سۇزگەنىڭ جان-الەمىن ءجورگەمدەي تۇسەدى جازۋشى. سۇزگەنىڭ تاعدىرى شيىرشىق جىپتەي سۋىرتپاقتالادى كەپ. بىرىڭعاي بايانداۋعا دەن قويماي, سۇزگەنىڭ كوڭىل-كۇيىمەن, ىشكى جان بۇلقىنىسىمەن سيۋجەت ءوزارا ساباقتاس ورىلەدى. بىردە ءتۇس كورۋى, كەلەسىدە ىشكى مونولوگ, تاعى بىردە ءبىر جاننىڭ ەكىگە جارىلىپ ايتىسۋى (پەرىشتەسى مەن سايتانى) سيپاتىندا كورىنەدى. ونىڭ جانىن جەگىدەي جەپ بارا جاتقان جالعىزدىق قىسىلتاياڭ ساتتە وق جىلانداي باس كوتەرەدى. سۇزگەنى جان قايعىسى – جالعىزدىق قينايدى. ءوزى دە بايقاماعان. ال شىندىعىندا جالعىزدىق – سۇزگەنى ءبىر ءسات تە تاستاپ كەتپەپتى, بەيتاراپ قالدىرماپتى ءبىر ءسات تە. جالعىزدىقتىڭ جانىنا تەرەڭدەي ۇيا سالىپ الىپ, اجىراماستاي جانداسىپ, ءتىپتى مۇڭ كەۋلەپ تۇرار جانسەرىگىنە اينالعانىن تەك ءوزى بىلمەگەن. سول, سول جالعىزدىق ءاردايىم ىشىنەن بۇلقىنا باس كوتەرەدى. جانىنداعى جارا بولىپ مازالايدى سۇزگەنى.
سۇزگە جالعىزدىقتى جان-جارىم دەپ تانىعان حان يەسىنە دەگەن اق-ادال ىقىلاسپەن تۇنشىقتىرىپ تاستاعىسى كەلەدى. ول قيىن-قىستاۋ ساتتە دە حان يەسىن اۋىزعا الدىمەن الىپ, سونىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرادى. «...ياپىراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن حان يەمنەن ءبىر دەرەك (حابار دەپ العانى ءجون ەدى – ق.ە.) بولسا كەرەك ەدى. ءۇن-ءتۇنسىز ۇزاق كەتكەنى قالاي؟ الدە قوسىندارىن ەرتىپ, جەر شەتىندە, قيدالاسقان مايدان شەبىندە ءجۇر مە ەكەن؟ سولاي شىعار... التىن باسى امان بولسا يگى ەدى!؟» دەيدى ول. كەيىپكەردىڭ وسىنداي ىشكى داۋىسىنان ءبىز حان يەسى باسىن ءوز باسىنان ارتىق قادىرلەگەن, ونى ءدۇيىم جۇرتتىڭ باسى تۇتىپ, ءوزىن ونىڭ جولىنا قۇربان ەتۋگە دايىن سۇزگە حانىمدى كورەمىز.
«حاندى قارايلاتپاعان ۇلكەن حانىمداردىڭ ءىسى مە ەكەن دەپ توپشىلايدى». كۇندەستىك كوڭىلدىڭ كۇدىگى بۇل. حان يەسىنە تيگىزبەي كىنالاۋ.
«حان يەسىنەن جامان-جاۋتىك بولسا دا ءبىر بالا سۇيگەندە, بۇل ءۇشىن بولماسا دا ءوز قانىنان جارالعان ۇرپاعىن اجداھانىڭ اۋزىندا قالدىرماۋعا كەلەرى حاق ەدى عوي...». جار ارمانى, پەرزەنتسىز حانىمنىڭ ىشكى كۇيىگىنەن تۋعان كۇدىك. مۇندا دا حان يەسىن كىنالاۋ جوق. قايتا كىنانى وزىنە اۋدارۋ باسىم.
«حان الدىندا قادىرى بولماعانى ما؟ بۇل حان ءۇشىن, بوبەكتىڭ قىزىقتاپ وينايتىن, ويناپ-ويناپ جالىققان كەزدە لاقتىرىپ تاستاي سالاتىن ادەمى قۋىرشاعى ەسەبى ەكەن-اۋ. اندا-ساندا كەلىپ, قۇمارىنان شىعىپ كەتەر قۋىرشاعى عانا. ءيا, ءيا! بۇل ءوزى البىرتتىقپەن حاننىڭ ءبىر ساتتىك مەيىرىم-مەرەيىن شىنايى كاۋسار سەزىمگە بالاپ جۇرگەن ەكەن-اۋ. حاننىڭ ءبىر سارايى مەن ساناۋلى تۇندەرىنە عانا ۋاقىتشا قۇقى بار جاس ءيىس قانا ەكەن. ودان ارتىق ەشنارسەگە ۇمتىلما, ەشتەڭەگە دامەڭ بولماسىن... كوشكەن جۇرتىندا جاپادان جالعىز قالۋى سونىڭ دالەلى ەمەس پە؟ بۇل عوي سونى ۇقپاي جۇرگەن, سونشاما كوزسىز بولار ما؟..» كىنانى وزىنە ارتا وتىرىپ حان يەسىنە وكپەلەۋى بار. ايەل جانىنىڭ ىشكى زاپىرانى بار. ول ءومىرى كىنالاپ كورمەگەن حان يەسىنە دەگەن كوڭىلىندەگى اسقىنعان كۇدىكتى تۋعىزدى. بۇل – حان يەسىنە دەگەن شەكسىز سەنىمدەگى حانىمنىڭ سەنىمىنىڭ تاس-تالقان بولىپ كۇيرەيتىن ءساتى, كۇدىكتىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدان شارىقتاپ شەگىنە (كۋلميناتسياسىنا) جەتۋى.
وسىدان باستاپ سۇزگە ءوزىن-ءوزى قايتا تەرگەپ, ىسىنعان كوڭىل سۋىنا باستايدى, شامىرقانعان كوڭىل «ساپ, كوڭىلىم, ساپ...» دەپ بارىپ ساباسىنا تۇسەدى. ەندى سۇزگە حانىم حان يەسىن اقتاۋعا كوشەدى. حان يەسىن كىنالاي تۇرا ونى اقتاپ الۋ, اقتاپ الۋعا سەبەپ بولار اقىل تابۋ – كەيىپكەردى بيىكتەتە تۇسەدى. ول ەندى حان يەسى تىلەگىنە ەنەدى: «حان يەسىنىڭ التىن باسى امان بولسا, ەرتە مە, كەش پە ايتەۋىر ءبىر ىزدەپ كەلەرى ءشۇباسىز. وعان كوڭىلى كامىل سەنگەندەي. وعان دەيىن تەك مىنا ىرگەگە كەلىپ الىپ, ماسايراپ جاتقان كاپىردىڭ زوبالاڭىنان قۇدىرەتى كۇشتى ءتاڭىردىڭ ءوزى ساقتاسىن...» دەيدى سۇزگە.
ءبىر جەلىلى حيكاياتتا سۇزگەنى وسىلايشا سەزىم سەرگەلدەڭىنە سالىپ, ىشتەي شارپىستىرۋ – تابيعي قالىپتى ادام-پەندەدەن تابيعي بوياۋمەن جاسالعان كوركەم وبراز دارەجەسىنە كوتەرىپ الىپ بارا جاتادى.
اسىلى, سيۋجەت ورىمىندە كەيىپكەر پسيحولوگياسىن ورايىن كەلتىرىپ اشۋ بار دا, شىعارمانىڭ بار بولمىسىن پسيحولوگيالىق تالداۋعا قۇراتىن شىعارما بار. ءشاربانۋ مىنا قولىمىزداعى شىعارماسىن باستان اياق پسيحولوگيالىق تالداۋعا قۇرعان دەر ەدىك.
«تەرەزەدەن سىرتقا تەلمىرىپ قاراي-قاراي كوزى تالىپ, سىلەسى قاتقان شاقتا ءتوسەگىنە بارىپ قيسايعان. كوزى ءىلىنىپ بارا جاتىر ەكەن, الدە ءبىر شۋدان, ۇزدىكسىز ءدۇرسىلدەن شوشىپ ويانعانى. «قالىڭ كاپىر ات ويناتىپ, قالاعا باسىپ كىرگەننەن قۇدايىم ساقتاعاي! بۇل نەعىلعان شۋ, نە دەگەن تارسىل؟» قاتتى شوشىنعان ول ىزى-قىزى شۋدان تۇنعان قۇلاعىن ەكى الاقانىمەن باسا قويدى. الايدا تولاستار ەمەس. سويتسە, شۋلاعان ءوز قۇلاعى دا, ءدۇرسىل – كەۋدەسىنەن شىعىپ كەتەردەي اتقاقتاي سوققان ءوز جۇرەگىنىڭ سوعىسى ەكەن. «قورىققانعا قوس كورىنەدى», – دەگەن وسى دا. «ءبيسميللاھي» – دەپ ءۇش قايتالاپ, بىلەتىن دۇعالارىن وقىپ, سۋىلداعان كوڭىلىن ارەڭ توقتاتقانى».
سارايدى جاۋ قورشاعان قيىن ساتتەگى سۇزگە پسيحولوگياسى. قاتەردى كۇتۋ – قاتەرگە بەرىلۋ! ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە ۇلكەن وردانى الىپ ىشكى ايماققا شەگىنىپ كەتكەن حان يەسىنەن پارمەن جوق, پارمەن تۇگىلى حابار جوق شاراسىز حانىمنىڭ جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ قينالىپ تۇرعان ءساتىندەگى جالعىزدىق پسيحولوگياسىن جازۋشى وسىلاي بەرەدى. سۇزگە پسيحولوگياسىنداعى بارىنشا شارىقتاپ, پسيحولوگيادان پسيحيكالىق قۇبىلىسقا اينالىپ بارا جاتقان ءسات تە ساراي سىرتىنداعى تەگەۋرىندى جاۋ ءدۇمپۋى مەن شاراسىز كۇيدەگى حانىم تىرەلگەن تىعىرىقتى سيتۋاتسيا اراسىندا تابيعي كورىنەدى.
كەيىپكەر جانىن جازۋشىلىق تالداۋدىڭ اسا ءبىر شارىقتاپ شىرقاپ شىققان ءساتى رەتىندە مۇحامەتقۇلدىڭ سۇزگەنى تاياپ كەلىپ قالعان جاۋ قورشاۋىنان الىپ شىعىپ كەتۋ ءۇشىن كەلگەن ساپارىنداعى كىشى ورداداعى جۇزدەسۋىن ايتار ەدىك.
حانىم مەن حانزادانىڭ كەزدەسۋى ءبىر ءسات حانىمنىڭ ەسىنە العاش كوشىم شاڭىراعىنا تۇسكەن كەزىندەگى ويىن كورسەتۋ ءۇستىندە قىزىعا قاراپ, ونى كۇندەستەرى بايقاپ قالىپ, قاراداي كىناسىز كىنالى, كۇناسىز كۇنالى بولىپ قالا جازداعان ءبىر قيىرعا الا جونەلەدى. راسىندا, جاس حانىمنىڭ حانزاداعا كوڭىلى كەتىپ-اق قالعان ەكەن. ونى سۇزگە ۇلكەن حانىمداردان جاسىرعانىمەن وزىنەن جاسىرا المادى. ءوزى مويىنداپ تا مويىنداماي سىتىلىپ كەتكەن سول ءبىر سەزىمى قۇرعىر مىنا كەزدەسۋ تۇسىندا لىپىپ كوڭىل تورىنە قالقىپ شىعا كەلگەنى. زاماتىندا سىتىلىپ كەتكەنىمەن, ءبىرجولاتا قۇتىلىپ كەتپەگەن ەكەن.
«مۇحامەتقۇلدىڭ اتىن ەستىگەندە ءجۇرەگى وقىس شورشىپ, سولق ەتە تۇسكەندەي. «نەگە كەلدى ەكەن؟» ول ورنىنان ەبەلەكتەي ۇشىپ تۇردى. حانىمعا ءتان بايسالدىلىعىنان ايىرىلىپ, جەڭىل ەتەك الدەكىمدەردەي شوشاڭ ەتە قالعانىنا وزىنەن-ءوزى قۋىستانىپ, قىسىلىپ قالدى» دەپ سۋرەتتەيدى وسى ءبىر ءساتتى.
ودان ءارى سۇزگەنىڭ جان كۇيزەلىسىن, سەزىم شارپىسۋىن ءازازىل مەن پەرىشتە ەلەستى ءوزارا ايتىستىرۋ ارقىلى شەبەر جەتكىزىپتى. ءارى ديالوگ, ءارى مونولوگ دەرلىك شارپىسۋلار سونشالىق تابيعي, سونشالىق نازىك پسيحولوگيالىق تەبىرەنىسكە يە. ءوزارا تايتالاسقان شارپىسۋعا باسۋ ايتار كەيۋانا سوزدەرى شە؟ «سەزىمگە ەرىك بەرگەن سولقىلداقتىقتىڭ اياعى سور بولماسىن دەسەڭ, نامىسىڭدى ويلا». «ايبىندى حان يەڭنىڭ ابىرويىنا داق سالىپ قانا قويماي, ارتىڭداعى ءوزىڭنىڭ قالىڭ ەلىڭدى دە جەرگە قاراتقانىڭ». «سەن تازا پەرىشتەڭ بار جانسىڭ, پەرىشتەڭدى قورلاتپا...» سەكىلدى ويلار ورايى تابىلىپ ايتىلىپ, قالاۋى تابىلىپ قولدانىلىپ جاتادى. سۇزگەنى ءازازىلدىڭ ازعىرۋىنان امان الىپ شىعار وسى ءۇن, وسى داۋىس (مارقۇم كۇتۋشى كەيۋانا كەيپى) كەيۋانانى تىڭ كەيىپكەر-ەلەس ەتىپ كورسەتەدى. ول سۇزگە قاسيەتىنە قاسيەت ۇستەيدى, ونى كوركەم وبراز رايىندا كوركەيتە تۇسەدى.
ءشاربانۋ شىعارماسىن وقىپ وتىرعاندا ايەل رۋحىنىڭ مىقتىلىعىنا قايران قالاسىڭ. سۇزگەنى قيىن-قىستاۋ سيتۋاتسيادا شىرىلداتىپ وي ويپاڭىنا ءتۇسىرىپ, ودان رۋحىن كوتەرىپ الىپ شىعىپ ونى ەڭ اقىرى ءوزىن بالەنبايىنشى توقالدىققا العان كوشىم حاننان دا ازاماتتىعى, حالىقتىق ويى مىقتى ايەل ەتىپ تۇلعالاپ وتىر. ول كوشىم حان سەكىلدى ەل-جۇرتىن جاۋعا تاستاي سالا بوي تاسالاپ قاشپادى, قيىن-قىستاۋ ساتتە ءوزىنىڭ سۇڭقار باسىن ولىمگە تىگىپ حالقىن قۇتقاردى.
سۇزگە رۋحى, شىنىندا, سۇمدىق مىقتى رۋح! ءسىبىردىڭ كوشىم حانىنا جەتىنشى ايەل بولىپ التى ايەلدىڭ ۇستىنە كەلىپ وتىر. ۋىزداي جاس قىز بالا, اي ديدارلى اجار قانداي, كورىكتى ايەل, زاتى ايەل دەمەسەڭ اقىلدىڭ كەنى دەرلىك سۇزگەنى... حان يەمنەن التى «بايبىشە» بىردەي قىزعانباعاندا قايتسىن؟! «ەكى ايەل – ەكى ەل!» ال سۇزگە تاعدىرىندا التى ايەل ەندى جەتىنشى جاس قالىڭدىق جانە بار. جايشىلىقتا باقكۇندەس التى ايەل ەندى كەلىپ بىرىگىپ كەتىپ جاس توقالدى تالاماق. بەينە جاس توقال ولاردىڭ ەرى – كوشىم داڭقى مەن بايلىعىنا قىزىعىپ كەلگەندەي-اق. ايتپەسە اي ديدارلى اجارىمەن كوشىمدى بولەكتەي ءيىپ الىپ كەتەردەي-اق. سۇزگە – «بەل قۇدا – بەلدى قۇدا» اتالاتىن قازاقى بيلىك ينستيتۋتىنىڭ قۇربانى. سۇزگەدەن كوشىمنىڭ التى ايەلىنىڭ ۇستىنە ايەل بولىپ باراسىڭ با دەپ سۇراعان جان بار ما ەكەن, ءسىرا؟! جوق قوي. التى ايەلدىڭ ۇستىنە كەلگەن سۇزگە سۇلۋ ي بولىپ كەتەر جەر وسى ەدى. تىعىرىقتان نۇرلى اقىلى الىپ شىقتى. ايەل پسيحولوگياسىن جەتە بىلەتىن, ايەل پسيحولوگياسىنا بويلاي ەنىپ, نازىك پەرنەلەردى باسىپ, نازىك جان يىرىمدەرىنە تەرەڭدەي بويلاي جازاتىن جازۋشى سۇزگەنى وسى تىعىرىقتان كەيىپكەرىن زەرەك تە ەرەك ەتە تۇلعالاپ تاماشا الىپ شىعادى. وزگە كىسى بولسا سۇزگەنىڭ سۇلۋ كەلبەتى مەن ءتان ازابىن قىزىقتاپ, ماسەلەنى «توسەكتىڭ» اينالاسىندا شەشەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟! ءشاربانۋ ماسەلەنى باسقاشا شەشكەن. ول مۇسىندەگەن سۇزگە ءتان ازابىنان بۇرىن جان ازابىمەن ارپالىسىپ جۇرگەن مۇڭدىق. جان ازابى سۇزگە ءۇشىن الدىنداعى التى بايبىشەنىڭ مۇنىڭ ارتىقشىلىعىن كۇندەپ وسەكتەپ, جانىن شوققا قارۋى, ەرى – حان يەمنىڭ مىڭ-سان ەلدىك شارۋادان بۇعان ۋاقىت تاپپاۋى... مىنە وسىنىڭ ءبارى سۇزگە جانىن جالعىزدىق بولىپ قاريدى, اينالاسى تولى نوكەر, كۇتۋشى كەلىنشەكتەر, كۇزەتۋشىلەر... سولاي بولا تۇرا سۇزگە جالعىز. ءبارى بار, تەك جان ءشارباتى جوق. جان قالاۋىنىڭ جوقتىعى ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە سۇزگەگە قايىرىلۋعا شاماسى كەلمەي, التى ايەل, بالا-شاعاسىمەن «حان ورداسىنان» شەگىنىپ الا جونەلۋى تۇسىندا (وسىنداي ۇرىمتال تۇستاردا) ءبىر سەلت ەتىپ شىعا كەلىپ, بىرازعا دەيىن جانىن الاۋ-دالاۋ ەتىپ الاڭ كۇي كەشتىرەدى, جانىن تاباعا سالىپ قۋىرعانداي كۇيگە ەندىرەدى. سونىڭ ءبارىن دە جەڭەدى. جەڭەتىندىكتەن دە سۇزگە رۋحىنا قايران قالىپ, ونى كوركەم وبراز رايىندا قۇلاي قالاپ وتىرمىز. ول جازۋشى قالامىنىڭ قۇدىرەتى. جازۋشى قالامىنىڭ قۇدىرەتى بىزگە سۇزگەنى سان قىرىنان كورسەتە بىلەدى. سول ءۇشىن دە سۇزگەنى قۋاتتاي قولداپ وتىرمىز.
سۇيىندىكتىڭ ءسۇت كەنجەسى – سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى – سۇزگە!
اسقان پاراساتتىلىقتىڭ ەتالونى – سۇزگە!
حان كۇتۋ, ونى جار تۇتۋ – حانشايىمدىقتىڭ تاپ-تازا ۇلگىسى – سۇزگە!
حانشايىمنىڭ كوشپەلى حاندىق قوعامداعى الار ورنىن ءوزىن قۇربان ەتە ءجۇرىپ اسا اسقاق بيىككە كوتەرگەن – سۇزگە!
ءوزىن عانا ويلاماي, اينالاسىنداعى قاراشا مەن الاشاسىن ويلايتىن, نە ويلاسا دا حان يەسى – كوشىم حاننىڭ اسىل باسىنىڭ اماندىعىمەن ساباقتاستىرا, سونىمەن عانا بايلانىستىرا ويلايتىن سۇزگەنى باي ءسۇيىپ بايىپتانباعان, بالا تاۋىپ انا اتانباعان قالىپتا-اق ەل اناسى بيىگىنە كوتەرىلگەن كوركەم وبرازعا بالايمىز. قاسىرەتتىڭ ۋىن جۇتىپ, وزىمەن-ءوزى «مايدانداسقان» سۇزگەنىڭ جاپ-جاس باسىنا وسىنشاما قاسيەت دارىتا وتىرىپ, ونى جىڭىشكە ءجىپ سۋىرتپاقتاعانداي ەتىپ ءتۇرلى جاعداي, ءتۇرلى سيتۋاتسياعا وراي وي كەشتىرىپ, كوشپەلى قوعامداعى حانىم ورنىنا وراي سەزىمىن بۇركەپ ۇستايتىن, ءوزىن تەجەپ ۇستايتىن, ءوزىنىڭ جان سەزىمىن جەڭىپ, ادالدىق, پاكتىك, تازالىققا جەڭدىرىپ ۇستايتىن, سوندىقتان دا ىشتەي ارپالىستى كۇي كەشىپ وتەتىن سۇزگەدەيىن كەيىپكەر سومداۋ, ونىڭ جانىنا تابيعي ەنىپ, قويما اقتارعانداي اياۋسىز اقتارىپ, جانىنىڭ قىلىن وتە نازىك شەرتىپ كىسى سۇيسىنەرلىك جان قالتارىسى مول كوپ بوياۋلى كوركەم وبرازعا اينالدىرىپ الىپ شىعۋ, سونى كوركەم وبراز سومداۋ – ءسوز جوق, شىن سۋرەتكەرلىك. بۇل جەردە سۇزگە بويىنداعى باردى تالداۋ عانا ەمەس, ول ءومىر سۇرگەن ءحVى عاسىرداعى كوشپەلى قوعامعا ءتان, سول قوعامعا سىيىمدى ءىس-ارەكەت, مىنەز-قۇلىقتى, وي-پاراساتتى سۇزگە بويىنا جيناقتاۋ ارقىلى ونى وقىپ وتىرىپ ريزا بولاتىن, جانى جادىراسا بىرگە جادىرايتىن, جانى كۇيسە بىرگە كۇيرەيتىن شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزە بەينەلەي ءبىلۋ – ءسوز جوق, شىن شەبەرلىك ءۇلگىسى. ادەتتە قايرات تۇرعان جەردە ءنازىكتىك تۇرا بەرمەسى ءمالىم. ال سۇزگە جانىنداعى نازىكتىك ونى قايراتقا باستاپ الىپ بارادى. ول قايرات – ءوز سەزىمىن ءوزى تەجەپ ۇستاۋ, ول – جانىن جەگىدەي جەگەن جالعىزدىقتى حان يەسىنە دەگەن سەنىمى مەن سەزىمىنە ارقا سۇيەي تەجەپ وتىرۋ, ول – قايسار دا باتىر تۇلعالى حانزادا – مۇحامەتقۇلعا دەگەن ىشكى بۇلقىنىستى سۇيىسپەنشىلىكتى بايلاپ ۇستاۋ, بايلاپ ۇستاۋ از, قولدان زورلاپ تۇنشىقتىرۋ, ول – قيىن-قىستاۋ ساتتە (جاۋ شاپقاندا) – ءوزىن قۇرباندىققا شالىپ, وزىنە اق-ادال قىزمەت ەتكەن قاراشاسى مەن الاشاسىن قۇتقارۋى... وسىنىڭ ءبارى سۇزگەنىڭ بويىنداعى نازىكتىكتىڭ قايراتقا ۇلاسۋى. ايەل جانىنداعى نازىكتىك ءوزىن سان رەت الداپ-اربايتىن, سەزىم جەتەگىنە ەرتىپ جەلەڭدەتىپ, سەندىرە دە توندىرە ءسويلەيتىن ءوز ىشىندەگى ازازىلگە جول بەرسە, سايتان ازعىرعان ايەل بولار ەدى دە شىعار ەدى. ءبىر ءتان ەكىگە جارىلىپ, سايتانى مەن پەرىشتەسى ءوزارا ارباسىپ, ىرعاسقاندا دا نازىك تە قايراتتى پاراساتتى وزىنە جان سەرىك ەتىپ الا ءبىلدى سۇزگە! وتە نازىك, جانى جارالى, كوڭىلى قارالى ايەل بويىنداعى نازىكتىكتەن قايراتتىلىق وسىلاي تۋىپ ەدى. اباي ايتاتىن «ءوزىن-ءوزى جەڭىپ ۇستاماعان – قۇلدىڭ» قاپىسىز شىندىق ەكەنىنە وسى ءسات تاعى ءبىر رەت كوز جەتكىزەسىڭ. ءوزىن-ءوزى جەڭىپ ۇستاۋ... اپىر-اي, باسقا-باسقا, تاپ ءسۇزگەدەيىن ەر مەيىرىنە مەلدەكتەپ قانباعان, بالاۋسا بويجەتكەننەن كەلىنشەكتىك كەيىپكە, كەلىنشەكتىك كەيىپتەن بايىرقالانعان حانىمدىق ورەگە سەزىم دارياسىن جانىمەن عانا ەمەس, تانىمەن دە ءجۇزىپ ءوتىپ جەتپەگەن جانعا ءتىپتى قيىن-اۋ. قيىن دەپ شامالايسىڭ... سولايى سولاي! ادامعا ءتان ءسۇيىنۋ مەن كۇيىنۋ – وعان دا ءتان. ول سان رەت ءورتەنىپ بارىپ باسىلماس پا؟! سولاي! ءسويتە تۇرا, سۇزگە ءوز بويىنداعى سەزىم اتاۋلىنى ءوزىن حان يەسىنىڭ جارى – قازاق قوعامىنداعى, ءسىبىر جۇرتىنداعى ءبايبىشەنىڭ رولىنە ەنگىزدى دە, ءوز بويىنداعى ءتانىن شارپىر ىستىقتى دا, جانىن قارىر سۋىقتى دا سول ءرولدى ويناي ءجۇرىپ, پاراساتقا جەڭدىرە ءبىلدى.
سۇزگە تاقىرىبىنا ءشاربانۋ تاريح ءۇشىن بارعان ەمەس. سۇزگە تاقىرىبىنا ءشاربانۋ – قازاق قوعامىنداعى شىن ايەلدىڭ ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن, كوشپەلى قوعام بەرەكەسىنىڭ ايەل زاتىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتۋ ءۇشىن, ايەل جانىن قازا ءتۇسىپ, ودان توسەكتى قاۋزايتىن ەمەس, قوعامدىق, الەۋمەتتىك, ادام الەۋەتىنە قاتىستى ويلاردى قوزعايتىن, قوزعاۋعا سەبەپكەر بولاتىن كوپ بوياۋلى, تابيعاتى جۇمباق, رۋحاني ەرلىك جاساعان, رۋحاني ەرلىگىنىڭ قاينار باستاۋىندا ايەل بويىنداعى ەرىنە بەرىلگەندىك, ايەلدىك تازالىق جاتقاندىعىن ايتۋ ءۇشىن, شىرايىن شىعارىپ جازۋ ءۇشىن بارعان. تاريح – ءشاربانۋ ءۇشىن كەيىپكەرىن سىنعا سالار تاريحي مەكەن عانا. تاريحقا دەن قويساق ءومىرىنىڭ اقىر-اياعىنا دەيىن اۋزى تۇكتى كاپىرمەن ايقاسىپ وتكەن كوشىم حان اتقارعان تاريحي مىندەت الا بوتەن. الايدا, ءسۇزگەنىڭ ەرلىگىنىڭ رۋحاني پارمەنىنىڭ كۇشتىلىگى كوشىم حاندى قيماي وتىرىپ وپاسىزدىڭ ورىندىعىنا وتىرعىزۋعا دەيىن جەتىپ قالادى. ينەنىڭ جاسۋىنداي ساڭلاۋ قالدىرماي سۇزگە بەينەسىن سەزىم قۇيىلىستارى مەن اقىل اعىستارىن جارىستىرا, جاراستىرا ءبىر ىرعاق, ءبىر دەممەن سونشالىق تابيعي جاراتۋ, ءسوز جوق, جازۋشى شەبەرلىگى. «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» – قاينارىن پاك تازالىقتان الاتىن, قانداي جاعدايدا دا ادالدىقتان اينىماس, اينىتپاس اقىلدىلىق, نازىكتىكتەن تۋار قايرات جايىنداعى جىر, پاراسات جىرى.
ءبىز كوبىنە سىرت ەرلىكتىڭ قۇربانىمىز. سىرت ەرلىكتى تۋعىزار جان قاينارى قايدا؟ وندا شارۋامىز بولا بەرمەيدى. سودان دا سىرت ەرلىككە قۇل بولا, باس ۇرا وتىرىپ باتىرىمىزدى دا قۇلاتامىز, ءوزىمىز دە قۇلايمىز. قالامگەر ءباسى ءتومەندەر ءسات – وسى! قالامگەر ءباسىن ءتۇسىرمەۋ شارتى, الگى سىرت ەرلىكتى تۋعىزاتىن ىشكى ورلىكتى اشا ءبىلۋ! ىشكى ورلىك كەيىپكەر پسيحولوگياسىنا ەنە العاندا عانا اشىلماق. جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ قويعان التى سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «...ورىس جازۋشىلارىندا انىق سۇيەتىنىم لەۆ تولستوي, فەدور دوستوەۆسكي. ادام جانىن سولارشا قويما اقتارعانداي اقتارماعان سوڭ جازۋشىلىقتىڭ ءمانى دە جوق. پروزاعا پسيحولوگيزم ارالاسپاسا, ونىڭ ءبارى سىلدىر سۋ, جابايىنىڭ تاق-تۇق جولى. مىنا ەكەۋىنە قاراعاندا, ءوزىڭ دە ۇيالاسىڭ, جان قۇدايىنىڭ الىپ جۇرتىن كورگەندەي بولىپ كىشىرەيىپ, تاپتالىپ ۇيالاسىڭ. جازۋشىلىقتىڭ اسقارى دەپ سۇيەمىن» («ءوز جايىمنان ماعلۇمات» ومىرباياندىق جازباسىنان.) – دەگەن جاپ-جاس بالانى دانالىققا باستاپ تۇرعان كەرەمەت ءسوزىن ۇمىتىپ كەتە بەرەمىز.
اڭگىمەنى تاريحتان باستاپ, تاريحقا جاقىنداي اياقتاعالى وتىرمىز. كوشىم حاندىعى – قازاق تاريحشىلارى تاراپىنان جەتە زەرتتەلە قويماعان تاقىرىپ. (سوڭعى كەزدەرى عانا قولعا الىنا باستادى.) ەندى, مىنە, سول ولقىلىقتىڭ ورنىن ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ «ءسۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» اتالاتىن حيكاياتى تولتىرىپ وتىر. ارينە «ەتىمدى شال سيپاعان قۇرت جەسىن...» دەپ ءوزىن مەرت ەتەتىن قىزدار وبرازى بار ەدى قازاق ادەبيەتىندە. ول ءوز باسى ءۇشىن عانا كۇرەس. ونداي كەيىپكەر بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدى قاناعاتتاندىرماعان بولار ەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قازاق پروزاسىنىڭ كاسىپتىك دەڭگەيى قايتا تومەندەدى. مىنە, وسىنداي شاقتا تۋعان «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» ءبىزدى ەرەكشە ءسۇيسىندىردى. تاريحي بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ء(حVى عاسىردا) ءومىر ءسۇرىپ, حالىق جادىنان شىعىپ ۇمىت بولعان ەسىمدى قايتا ورالتۋىمەن ءبىر قۋانتسا, ەكىنشىدەن, قازاق پروزاسىندا تاماشا پسيحولوگيالىق ىشكى يىرىمدەرگە تولى تۋىندى جاراتىپ قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىن كوتەرۋىمەن ەرەكشە ءسۇيىندىرىپ وتىرعان جايى بار ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ!
«سۇزگە...» ادەبي تۋىندى رايىندا ادەمى ءپىشىم. پىشىمگە ساي ماعىنالى مازمۇن. ءىشى-سىرتى ء(پىشىمى مەن مازمۇنى) بىردەي ۇيلەسكەن ءبۇتىن ءبىتىم. ءحVى عاسىردا قازاق ساحاراسىنان قۇدالىق قانا ەمەس, قۇداندالىق ماقساتپەن ءسىبىردىڭ كوكشۋلانى كوشىم حانعا جاساۋ-جابدىعىمەن ۇزاتىلعان, سۇيىندىكتىڭ مۇڭلىق قىزى – سۇزگە وپتيميستىك مۇڭعا ورانىپ, كوپ بوياۋلى كوركەم وبرازعا اينالىپ, ارامىزعا بەس عاسىر سالىپ ورالدى. سول جاپ-جاس, سۇلۋ قالپى. وتىزعا دا جەتپەگەن. سول جاس تا بولسا اقىلدى قالپى. قازاق ادەبيەتىندەگى سوڭعى كەزدەردىڭ جەمىسى بولىپ, پسيحولوگيالىق جان تەبىرەنىسىمەن تۋعان سونى ءبىر وبراز – قاراكوزايىم سۇزگە! كوزايىم, اعايىن, ەندەشە, كوزايىم!
قۇلبەك ەرگوبەك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.