الىپ ۇشقان كوڭىلىمنىڭ يىرىمدەرىن, تاعاتسىزدانا سوققان جۇرەك قاعىسىن, ورەكپىگەن وي-تولقىندارىن كوركەم سوزبەن ءورنەكتەپ كەستەلەۋ قيىنعا سوقسا دا يسلام تۋعان مەككەگە, سول يسلام ءدىنى قاناتىن جايعان ءمادينا شاھارىنا جول تۇسكەنىنە ەرەكشە الابۇرتىپ, تەبىرەنىپ قولىما قالام الۋعا تۋرا كەلدى. ولاي دەيتىنىم, مەككەدە ۋاحي ءتۇسىپ, پايعامبارلىق باستالسا, ءمادينا قالاسى يسلام ءدىنىنىڭ كەڭ جايىلۋىنا كۋا بولعان. وعان ايعاق پايعامبارىمىز ءبىر حاديسىندە: «جىلان ءوزىنىڭ ىنىنە كىرگەندەي يمان ءمادينا قالاسىنا كىرەدى», دەگەن جوق پا. ودان قالدى ابىلاي حاننىڭ زامانداسى تىلەۋكە قۇلەكە ۇلى (شال اقىن):
مەككە مەنەن ءمادينا جولدىڭ ۇشى,
الىس ساپار دەيدى عوي بارعان كىسى, – دەپ جىرلاعانداي قيانداعى كيەلى مەكەنگە بارىپ ماڭدايىن ساجدەگە تيگىزەم دەپ نيەتتەنۋشىلەردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن ارتپاسا كەمىگەن ەمەس.
كەرەك دەسەڭىز, رەسەيلىك عارىشكەر اناتولي يۆانيشين عارىشتان قاراعاندا مەككە مەن ءمادينا نۇر شاشىپ جارقىراپ تۇراتىنى جونىندە تاڭدانىسىن جاسىرا الماي: «عارىشتا بولعانىمىزدا اقش پەن ەۋروپا قالالارىنىڭ تۇنگى كورىنىسىن سۋرەتكە تۇسىردىك. الايدا, ولار ساپاسىز بولىپ شىقتى. كەيىن جەردىڭ وزگە دە وڭىرلەرىن فوتوعا تارتتىق. اراب تۇبەگىن نىساناعا العان كەزدە, تاماشا كورىنىستىڭ كۋاسى بولدىق. سۋرەتتەردەن جارقىراپ تۇرعان ەكى نۇكتەنى بايقادىق. العاشىندا ونىڭ نە ەكەنىن بىلگەنىمىز جوق. كەيىن انىقتاعانىمىزدا, مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن مەككە مەن ءمادينا قالالارى ەكەنىن بىلدىك, – دەپ اعىنان جارىلۋىندا ۇلكەن ءمان جاتقان جوق پا. ءتىپتى, بۇل عاجايىپتى رەسەي عارىشكەرى ا.يۆانيشين «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى» دەپ اتاعان.
عارىشكەر ا.يۆانيشين مويىنداعان قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن پايعامبارىمىز دا ءوز باسىنان وتكىزگەن. بۇل – ۇحۋد سوعىسىندا بولعان وقيعا. اسىل ءدىنىمىزدى ورنىقتىرۋ جولىندا پايعامبارىمىزدىڭ كاپىرلەرمەن قاقتىعىستا بولعانى تاريحتان ءمالىم. ۇحۋد تاۋىنىڭ ماڭىندا بولعان وسىنداي قاقتىعىستا كوپتەگەن مۇسىلماندار شاھيد بولىپ, پايعامبارىمىز جاراقات الادى. جارالى پايعامباردى ساحابالار جاۋدان تاۋ ۇڭگىرىنە جاسىرادى. پايعامباردى ىزدەپ كەلگەن جاۋ ۇڭگىرگە كىرە بەرىستىڭ ورمەكشى تورىمەن شىرمالعانىن كورىپ, مۇندا كوپتەن ەشكىم بولماعان ەكەن دەگەن ويمەن كەيىن قايتادى.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتۋ كەرەك, قاسيەتتى قۇراننىڭ «ءال-يمران» سۇرەسىندە: «اقيقاتىندا, ادامدارعا ەڭ العاش سالىنعان – مەككەدەگى ءۇي. ول الەمدەر ءۇشىن قۇت-بەرەكە ءارى تۋرا جول», دەلىنگەن ايات بار. بۇل مەككەنىڭ, ءسوز جوق, ەرەكشە مەكەن ەكەنىن نۇسقاپ تۇر. پايعامبارىمىز بۇرىن نامازدى قۇددىستاعى ءال-اقسا مەشىتىنە قاراپ وقيتىن بولسا, اللادان ۋاقي تۇسكەننەن كەيىن نامازىن بەتىن مەككەگە بۇرىپ اياقتاعان ەكەن. نەگىزى قۇراندا, مەككە, بەيبىت اتتى قالا اتاۋلارى ءجيى ۇشىراسادى. اللا تاعالا تين سۇرەسىندە وسى بەيبىت قالامەن انت ەتكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
جالپى, قاجىلىق تۋرالى ەسكە الىپ, ءسوز قوزعاي قالساق, ادامزات قۇلشىلىق ەتۋ ءۇشىن تۇرعىزىلعان ەڭ العاشقى اللانىڭ ءۇيى قاسيەتتى قاعبا كوز الدىمىزعا كەلەدى. ال قاعبا جونىندە قۇران كارىمدە: «اللا ءۇشىن قاعبانى ادامدارعا قاجىلىق ەتۋ پارىز ءارى بۇكىل الەمگە مۇباراك تۋرا جول» دەسە, مەككەنى «ۋمم ءال-قۋرا», ياعني «قالالاردىڭ اناسى» دەپ اتادى. دەمەك, «قالالاردىڭ اناسى» اتانعان مەككەگە بارىپ, قاعبانى اينالىپ, قارا تاستى سيپاپ, ءزامزام سۋىنان اۋىز ءتيىپ, ارافات تاۋىنا تابان تىرەپ, مەككەدە قۇرباندىق شالىپ, ساجدەگە باس ۇرىپ قۇلشىلىق ەتۋ باقىتى بۇيىرعانىنا اللاعا تاۋبە دەيمىن.
اسىلى, قاجىلىق كەزىندە ادام ءوزىن الدەقانداي تىلسىم كۇشتىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەي كۇي كەشىپ, قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە جۇگىنىپ, بۇل دۇنيەنىڭ پەندەلىك ويلارىنان تازارۋ كوڭىل-كۇيىندە بولادى-اۋ دەپ قالدىم. ايتالىق, نەشە مىڭداعان شاقىرىم جولدى باياعى اتا-بابالارىمىزعا ۇقساپ, ايلاپ, ارىپ-ارشىماي, ءبىر پاستە ءجۇرىپ ءوتىپ, مەككە مەن ءمادينا قالالارىندا جايلى قوناق ۇيلەردە تۇراسىڭ. ال مينا جازىعىندا شاتىرلارعا ورنالاسىپ, ارافات تاۋىندا كۇركەنى مەكەن ەتىپ, مۇزداليفادا اشىق اسپان استىندا تۇنەپ, شايتان لاعنەتكە تاس اتىپ, يحراممەن جاراتۋشىنىڭ الدىنا كەلىپ: «يا, راببىم, جيعان-تەرگەنىمنىڭ ءبارى ارتىمدا قالدى. ماعان قانداي كۇيدە ءومىر سىيلادىڭ, سول كۇيىمدە الدىڭا كەلىپ تۇرمىن!» دەگەندەيسىڭ.
ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە دۇنيەدەگى ەڭ قۇدىرەتتى دەيتىن ادامداردىڭ ءوزى اللانىڭ الدىندا باس ءيىپ, قۇرداي جورعالاپ, قىزمەت ەتكەندى ءجون كورەدى. مىسالى, بۇگىنگى ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان يبن ابدۋل-ءازيز ءال ساۋد وسىلاي ىستەيدى. ول كىسىنىڭ مەملەكەتتىك دارەجەدەگى بيىك لاۋازىمىمەن بىرگە پايعامبارىمىزدىڭ جانە ءال-حارام مەشىتتەرىنىڭ قىزمەتكەرى دەگەن قوسىمشا اتاعى بار. جانە ول بۇل اتاققا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ايرىقشا باعالايدى. جىلىنا ءبىر-ەكى رەت اتالعان مەشىتتەرگە قاتارداعى قاراپايىم قىزمەتكەر رەتىندە باس سۇعىپ, قولىنا سىپىرعى, كۇرەك, تىرما الىپ, كادىمگى جۇمىسشى رەتىندە قىزمەت كورسەتىپ جانە ونى زور مارتەبە تۇتىپ, ماقتانىشپەن ەسكە الىپ, تۋمالاستارىنان ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعى دەپ ەسەپتەيدى.
ەگەر تاريح شەجىرەسىنەن سىر شەرتەر بولساق, ءبىزدىڭ قازاقتا اعا سۇلتان قۇنانباي دا مەككەگە بارىپ قاجى اتانعان. ول قاسيەتتى مەككەدە بىرنەشە ايلار بويى بوگەلىپ, ورتا ازيا حالىقتارى ءۇشىن «تاكيا» دەگەن جاتىن ءۇي سالدىرىپ, كوپتىڭ باتاسىن العان.
قۇنانباي مەككەدە بولعان العاشقى كۇندەرىندە قاجىلىقتىڭ راسىمىنە ساي قاعبانى جەتى اينالىپ, قاسيەتتى قارا تاستى ءسۇيىپ بارىپ ىشكە كىرۋگە ءتيىستى كەزدە اياق استىنان دەنساۋلىعى ناشارلاپ, قىزۋى كوتەرىلىپ, بويىنان قۋات كەتىپ, السىرەپ جۇرۋگە شاماسى كەلمەي قاتتى سىرقاتتانىپ قالىپتى. مۇنداي دەرتكە ۇشىراعان ادامدى ول كەزدە «اۋرۋى جۇعادى» دەگەن قاۋىپپەن ءارى ساقتىقپەن ەلگە كىرگىزبەيتىن بولعان. سونى ويلاپ, قامىققان قۇنانباي كوزىنە جاس الىپ, قۇدايعا جالبارىنىپ:
– جاراتقان يەم, قۇنانباي قىلىپ جاراتىپ ەدىڭ, اۋزىما ءدۇيىم ەلدى قاراتىپ ەدىڭ. ءبىر كىسىدەي بۇل دۇنيەنىڭ راحاتىن كورسەتىپ ەدىڭ. ەندى مەن قالايشا قور بولدىم. سوناۋ جەر تۇبىنەن كەلىپ, قاعبانىڭ تابالدىرىعىندا تۇرىپ, ءىشىن كورە الماعانىم مەن ءۇشىن ولىممەن بىردەي. ودان دا اللا مەنى الساڭشى, – دەپ ەكى قولىن جايعان ەكەن.
قۇنانبايدىڭ ۋايىمى جانىنا ەرىپ بارعان جاقىن تۋىسى ىزعۇتتى باتىردىڭ قابىرعاسىنا قاتتى باتادى. كومەكتەسۋدىڭ رەتىن قاراستىرا كەلىپ, ەش ىركىلمەستەن: «قۇنەكە, ءمىنىڭىز مەنىڭ موينىما», دەپ, الپامساداي قۇنانبايدى يىعىنا بالاشا وتىرعىزىپ الىپ, قاعبانى جەتى رەت اينالدىرىپ, قارا تاستى سۇيگىزىپ, ەندى ىشكە ەنەيىن دەسە, ءبىر-بىرىنە مىنگەسكەن ەكى ادامنىڭ قىلىعىن ەرسى كورگەن شىراقشى رۇقسات بەرمەي, كىرگىزبەي قويادى. سوندا توسىننان شىعار جول تاۋىپ, ايلاعا كوشكەن ىزعۇتتى باتىر شىراقشىعا ءتىلماش ارقىلى: «بۇل كىسى ءبىزدىڭ حانىمىز, حاننىڭ اياعىن جەرگە تيگىزۋگە ءبىزدىڭ قاقىمىز جوق», دەگەن ءسوزدى جەتكىزەدى. بۇل سوزگە يلانعان شىراقشى ولاردى قاعبانىڭ ىشىنە كىرگىزىپتى. سودان ەرتەڭىنە اللا قۋات بەرىپ, قۇنانباي دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىعىپ, ەلىنە امان-ەسەن ورالىپتى دەسەدى. مىنە, وسىدان-اق, قاعبانىڭ سيقىرلى كۇشى بار اللانىڭ ءۇيى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءبىزدىڭ زامانىمىز, بالالىق كەزىمىز, تولىسۋ, ءوسۋ كەزەڭىمىز كەڭەستىك داۋىرگە تاپ كەلدى. ول كەزدە «قۇداي جوق», «ءدىن – اپيىن» دەگەن ساياسات بەلەڭ الىپ, اتەيستىك تەرىس كوزقاراس قالىپتاستى عوي. جەر-جەرلەردە مەشىتتەر جابىلىپ, ءدىندار ادامدار قۋدالانىپ, جازالانىپ جاتتى. قاجىلىققا بارماق تۇگىلى, ناماز وقۋ, ورازا ۇستاۋدىڭ ءوزى جايىنا قالدى. وعان سول سولاقاي ساياسي جۇيەنىڭ سالقىنى تيگەنى ءسوزسىز. الايدا ءدىندى جەك كورۋگە يتەرمەلەگەن الاعاي دا بۇلاعاي ۋاقىتتىڭ وزىندە اقيىق اقىنىمىز مۇقاعالي ماقاتاەۆ:
«ءدىن – عىلىمنىڭ اناسى,
ءدىن – عىلىمنىڭ اكەسى.
عىلىم – ءدىننىڭ بالاسى,
ءدىن – عىلىمنىڭ كوكەسى», – دەپ بۇركەمەلەنگەن اقيقاتتىڭ بەتىن اشىپ, دىنگە جاعىلعان كۇيەنى جىرىمەن تازالاۋعا تىرىستى.
كەڭەس وكىمەتى قانشاما تىيىم سالىپ باقسا دا, اتا-اپالارىمىز قۇراندى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, تاساعا كومىپ, تىعىپ, جاسىرىپ كەلگەنىن اعا ۇرپاق جاقسى بىلەدى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتپاعاندا دىنىمىزدەن, تىلىمىزدەن بەزىنىپ, دۇمشە كۇيگە تۇسەر مە ەدىك, كىم ءبىلسىن؟ قازىر مىنە, ينشاللا, وشكەنىمىز جانىپ, جوعالعانىمىز تابىلىپ, دىنىمىزگە, دىلىمىزگە بەت بۇردىق. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە مەشىتتەر بوي كوتەرىپ, يماندىلىق جولىنا ءتۇسىپ جاتىرمىز. سالتىنا, داستۇرىنە بەت بۇرعان مۇسىلمان اعايىن مەككەگە ەمىن-ەركىن بارىپ-كەلەتىن جاعدايعا جەتتى.
ال بۇرىن قالاي ەدى؟ بۇل جونىندە قازاقستان قاجىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ەركىن قاجى دۋاناەۆ ءبىر اڭگىمەسىندە بىلاي دەگەن بولاتىن: «كەڭەس وكىمەتىنىڭ 70 جىلى ىشىندە 70-تەي عانا ادام قاجىلىققا بارعان بولسا, بۇل كۇندە ەلىمىزدەگى قاجىلار سانى 35 مىڭنان اسىپ كەتتى. قازاقستان ەگەمەندىك العاننان كەيىن كوپ ۇزاماي, اتاپ ايتقاندا 1993 جىلى الماتىنىڭ ورتالىق مەشىتىندە قاجىلىققا بەت العان 300-گە جۋىق ازاماتپەن ەلباسى جۇزدەسىپ, ولارعا ءسات-ساپار تىلەپ, قاجىلاردىڭ يماندىلىق ۇيىتقىسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن-ءدى. سول جىلداردان بەرى بۇل شارۋا كەڭ ءورىس الدى. بيىل ەلىمىزدىڭ 4,5 مىڭ ادامى مۇسىلماندىق پارىزىن وتەپ قايتتى. ولاردىڭ اراسىندا وقىمىستىلار, عالىمدار, بيزنەسمەندەر, يمامدار, قوعامنىڭ الۋان ءتۇرلى توپ وكىلدەرى بار».
كەڭەستىك داۋىردەگى دىنگە دەگەن تەرىس كوزقاراسقا بايلانىستى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. وسى ورايدا ءوزىم جاقسى تانيتىن, پىكىرلەس, نيەتتەس جۋرناليست ءىنىم ورىنبەك جولدىبايدىڭ اڭگىمەسى ويعا ورالادى. ونىڭ اتالاس تۋىسى بولىپ كەلەتىن اتاقتى ق ۇلىنشاق اقىن وسىدان 100 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ءبىر توپ اۋىلداستارىمەن قاجىلىققا ساپار شەككەن ەكەن. بۇل 1911 جىلى بولعان وقيعا. كوپ ۇزاماي رەۆوليۋتسيا باستالىپ, كەڭەس وكىمەتى ورنايدى. ودان كەيىنگى جاعداي بەلگىلى. قۇداي جوق دەگەن استام ۇعىم بەلەڭ الىپ, ءدىندارلار قۋدالانىپ, ءدىن شەتتەتىلدى ەمەس پە؟ارادا ءبىر عاسىر وتكەننەن كەيىن عانا اۋلەتتىڭ جانە ءبىر ادامىنىڭ (ورىنبەك جولدىبايدىڭ – ءو.و.) قاجىلىققا جولى ءتۇسىپتى.
جاراتقانعا مىڭ تاۋبە, ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ تا اللانىڭ اق جولىن دارىپتەپ ەلدى بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماققا, اۋىزبىرشىلىككە, مەيىرباندىققا شاقىرۋ جولىندا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, جەر-جەردە مەشىتتەردىڭ بوي كوتەرۋىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى. وسى ورايدا تاعى ءبىر كوكەيگە ورالىپ تۇرعان ءجايت, بارشا مۇسىلماننىڭ اللا الدىنداعى بەس پارىزىنىڭ ءبىرىن وتەيتىن جەرى – مەككەدە تالايدان بەرى ءبىر تامشى تامباي, قۋاڭشىلىق بولىپ, ەل جاۋىندى زارىعا كۇتىپ وتىرعاندا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بارعان ساتىندە اللانىڭ نۇرى جاڭبىر بولىپ جاۋىپ, تابيعاتتىڭ مۇنداي قۇبىلىسىنا اراب ەلى تاڭ قالعانى بار.
سونداي-اق, قاسيەتتى قاعبادا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە وراي وعان ەشكىمنىڭ كىرۋىنە رۇقسات بەرىلمەي وتىرعاندا ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى فاتح ءال ساۋد قازاقستان پرەزيدەنتىنە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ, قاعبانىڭ ەسىگىن اشىپ بەرىپ تۇرىپ: «اللادان تىلەك تىلەسەڭىز قازىر, يا بولماسا كەيىن تىلەگىڭىزدى بەرەدى», دەگەن بولاتىن. كەيىن قاسيەتتى قاعبانى ارالاپ شىققان سوڭ: «اللادان نە سۇرادىڭىز؟» دەگەن ساۋالعا ەلباسىنىڭ: «ەلىمە, حالقىما, قازاعىما بەرەكە-بىرلىك, اللانىڭ نۇرى جاۋعاي», دەپ تىلەدىم دەگەنى مۇقىم قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ كوكەيىندە ءالى ءجۇر.
ءيا, يسلام – ادامزاتقا تۋرا جول نۇسقاۋشى, اق پەن قارانى ايىرۋشى تازا ءدىن. عىلىم-ءبىلىم دە وسى دىندە ەكەنىنە ەندى-ەندى كوزىمىز جەتىپ جاتىر. قۇراننىڭ العاشقى اياتى: «وقى», دەگەن امىرمەن باستالاتىنى وسىنىڭ ايعاعى. مۇحاممەد پايعامبارىمىزعا جابىرەيىل پەرىشتە كەلىپ: «وقى! جاراتقان راببىڭنىڭ اتىمەن! ول ادامدى ۇيىعان قاننان جاراتتى. وقى. سەنىڭ ءتاڭىرىڭ ەڭ جومارت! ول قالاممەن جازۋ ۇيرەتكەن. ادامدارعا ءبىلمەگەنىن ۇيرەتتى», دەپ الاق سۇرەسىندە ۋاحي ەتكەنىن ءپىرادار قاۋىم بىلەدى دەپ ويلايمىن.
جالپى قاجىلىق ۇعىمىنىڭ ءتۇپ-توركىنى «قاسيەتتى جەرگە بارۋدى نيەت ەتۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. شاريعات بويىنشا قاجىلىقتىڭ نەگىزگى ءۇش پارىزىن: ميقاتقا كەلگەندە يحرامدا بولۋ, ارابشا زۇلحيدجا ايىنىڭ 9-ى كۇنى ارافاتتا تۇرۋ, قاعبانى جەتى رەت تاۋەپ ەتىپ اينالۋ سياقتى قاعيداتتاردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ باستى مىندەت بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, سافا مەن ءمارۋا اراسىندا ساعي جاساۋ, مۇزداليفادا تۇنەۋ, مينادا شايتانعا تاس اتۋ سىندى امالدار دا زيارات ەتۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالماۋى ءتيىس.
قۇراندا: «ۋمرا ۋمراعا دەيىنگى ارالىقتاعى (كىشى) كۇنالاردى شايادى, ال شىنايى قاجىلىقتىڭ سىيلىعى – تەك ءجاننات» دەپ ايتىلعانداي, قاجىلىق ساپارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە, ساۋابى دا زور ەكەندىگىن مالىمدەپ تۇر. ءار پەندەنىڭ ماڭگىلىك تۇراعى و دۇنيە دەسەك, سول دۇنيەنىڭ جۇماعىنان ورىن بۇيىرۋىن اللانىڭ كەز كەلگەن ق ۇلى ارماندايتىنى بەلگىلى. ياعني, قاجىلىقتىڭ ءسۇيىنشىسى دە-وسى جۇماق بولماق.
قاجىلىق ساپارىنىڭ ءبىر پاراسى اللا ريزاشىلىعى ءۇشىن قۇرباندىق شالۋ. سوعان وراي ءمىناجات ەتۋشىلەردىڭ قاجىلىعى قاسيەتتى قۇربان ايت مەرەكەسىنە ءدوپ تۇسەدى. سول كۇنى مال سويىلادى. بۇل جونىندە قۇران كارىمنىڭ «باقارا» سۇرەسىنىڭ 195-اياتىندا: «اللا جولىندا مال سارىپ قىلىڭدار. ساراڭ, قورقاق بولىپ وزدەرىڭدى ءوز قولدارىڭمەن ءحاۋىپ-قاتەرگە سالماڭدار. جاقسىلىق ىستەڭدەر. شىن مانىندە اللا يگىلىك ىستەۋشىلەردى جاقسى كورەدى», دەلىنگەن. دەمەك, اللا جولىندا قۇربان ەتىلگەن مال, ادام بالاسىن ۇلكەندى-كىشىلى كۇنادان ارىلتاتىنى حاق. ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان پەندە بولعان سوڭ مىنا جالعان دۇنيەدە اعاتتىق جاساپ قويۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان: «تورسىعىڭنىڭ اۋزىن بۋىپ, دۇنيەڭدى تىعىپ ۇستاما. ايتپەسە, اللا تاعالا دا ساعان بەرەر ريزدىعىن بايلاپ تاستايدى», دەگەن حاديس جولدارىن ەستە ساقتاي وتىرىپ, بارىڭمەن بولىسە ءجۇرىپ, اق جولدان تايماۋعا تىرىسۋ ءلازىم.
2015 جىلدىڭ قاجىلىعىنا قاتىسا وتىرىپ, ادام تەڭىزى, ادام تولقىنى دەگەن ۇعىمداردى ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىردىم. سەبەبى, الەمنىڭ الۋان ءتۇرلى ەلدەرىنەن, باتىستان دا, شىعىستان دا, وڭتۇستىكتەن دە, سولتۇستىكتەن دە اعىلعان ادام لەگى قاسيەتتى مەككەدە تۇيىسكەن تۇستا شەت-شەگى جوق ءنوپىر شىنىندا دا شالقىعان مۇحيت ايدىنىن كوزگە ەلەستەتەدى ەكەن. اعى دا, قاراسى دا, اققۇباسى مەن قاراتورىسى دا اللاعا ءمىناجات جولىندا قاتار كەلە جاتقان وسىناۋ قالىڭ حالىقتىڭ تاسىعان وزەن سۋىنداي دەس بەرمەي العا ۇمتىلعانىنىڭ كۋاسى بولدىم. پانەيى ءبىر سەبەپتەرمەن كىدىرىپ قالعان كىسىنى اعىنى ارىندى سۋداي ج ۇلىپ الىپ كەتەتىن نە ەرىكسىز قوزعالىسقا كەلتىرەتىن قۋاتتى تولقىن قيمىل-قوزعالىستا اسا سەرگەك بولۋدى تالاپ ەتەتىندەي.
الۋان ءتۇرلى قيىندىققا قاراماستان, ساپار بارىسىندا كەزدەسەتىن قولايسىز جاعدايلاردى جەڭە وتىرىپ, وسىنشاما حالىقتى مەككە مەن ماديناعا جيناعان قانداي كۇش دەگەندەي دە ويعا بەرىلەدى ەكەنسىڭ. بۇل اركىمنىڭ ءوز جۇرەگىندەگى جاراتۋشى اللاعا دەگەن شىنايى ۇمتىلىس, سەنىم بولسا كەرەك. مۇسىلمانمىن دەگەن ءاربىر ادامنىڭ اللا الدىندا قاجىلىق پارىزىن ورىنداسام دەگەن ادال نيەتى بولار. قاسيەتتى قۇراننىڭ ءال يمران سۇرەسىنىڭ 97-اياتىندا: «مۇندا كەلۋگە مۇمكىندىگى بولعان ادامنىڭ ءبارى اللاھ ءۇشىن سول ءۇيدى حاج ەتۋگە پارىزدار» دەپ كورسەتىلگەن عوي. مىنە, وسى قاسيەتتى پارىزدى ورىنداۋعا نيەت ەتىپ, الىس ساپارعا اتتانىپ, وسىندا جولى تۇيىسكەن ادامداردا ەسەپ جوق.
ءيا, قاجىلىققا بارۋعا نيەت ەتۋشىلەر سانىنىڭ جىلما جىل ارتا تۇسۋىنە وراي, ءار ەل ولاردى رەتكە كەلتىرۋ ماقساتىمەن شەك قويۋدى قولعا الىپ وتىرعانىنا قاراماستان, مۇندا كەلەتىن ادامدار اعىنى ءبىر ساتكە دە تولاستامايدى. كەرىسىنشە, جىلدان جىلعا كوبەيىپ بارا جاتقان كورىنەدى. كەيبىر مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بيىلدىڭ وزىندە ميلليونداعان ادام قاجىلىققا كەلدى دەپ حابارلاندى.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان 2015 جىلى قاجىلىققا بارعانداردىڭ سانى جوعارىدا ايتقانىمداي 4,5 مىڭ ادام ەكەن. بۇل تۇرعىدا ءبىزدىڭ ەلىمىز قاجىلىققا بولىنگەن كۆوتانى تولىق يگەرمەگەن ەلدەر قاتارىنا جاتاتىن كورىنەدى. ءوزبەكستان, تاجىكستان, يران, تۇركيا سياقتى مەملەكەتتەردە كەرىسىنشە قاجىلىققا بارۋ ءۇشىن ادامدار جىلداپ كەزەككە تۇراتىنىن ەستىپ بىلدىك.
ايتپاقشى, قاجىلىق پارىزىمدى «نۇر قازاقستان» اتتى كومپانيانىڭ قىزمەتىنە سۇيەنىپ اتقارعانىمدى ايتا كەتكەنىم ورىندى بولار. اتالعان كومپانيا, مىنە, بىرنەشە جىلدان بەرى قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە نيەتتەنگەن جۇزدەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ العىسىنا يە بولىپ ءجۇر. كومپانيانىڭ باسشىسى, تەولوگ-عالىم, اراب ءتىلىنىڭ بىلگىرى امانگەلدى ەرەنعايىپ ۇلى ابدىحالىقتىڭ بۇل سالانىڭ ىسىلعان مامانى ەكەنى ونىڭ ءاربىر ىسىنەن بايقالىپ تۇردى. ۇزاق ساپارعا نيەتتەنىپ جولعا شىققان العاشقى كۇننەن باستاپ-اق كومپانيا قىزمەتكەرلەرى قاجىلارعا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتۋمەن بولدى. اسىرەسە, ابدىحالىق باستاعان كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراب جەرىندە مۇسىلمان الەمىنە, قالا بەردى دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى ءدىن قايراتكەرى, پايعامبارىمىزدىڭ 44-ءشى ۇرپاعى بولىپ كەلەتىن دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ (ديل) باس حاتشىسى دوكتور ابداللا ات-تۇركيمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋى ءبىز كۇتپەگەن ءارى ەستە قالاتىن ۇلكەن وقيعا بولعانىن اتاپ كورسەتكەنىمىز ءجون.
وسى قاجىلىق ساپارعا قازاقستاننان بارعان قابدوللا قۋات سولتانبەك ۇلى, يسمايل پانوۆ, نۇربولدى شايقىيسلام, نۇرلان انارباەۆ, ساتتارقۇل ءسابي ۇلى جانە باسقا دا 50-دەن استام يمامدار بىزبەن بىرگە بولدى. ولار ۇنەمى ۋاعىز ايتىپ, ءبىزدىڭ قاجىلىق پارىزىمىزدى دۇرىس اتقارۋىمىزعا جولباسشىلىق جاسادى. بۇلاردىڭ ءبارى شەتىنەن ساۋاتتى يمامدار ەكەن. بارلىعى شەتەلدە وقىپ, ساۋات اشقان, اراب, تۇركى تىلدەرىندە تازا سويلەيتىن, سول تىلدەردە تۇپدەرەكتەردى وقي الاتىن تەولوگ-عالىمدار. وسىعان وراي ماعان مىناداي ءبىر وي كەلدى. جوعارىدا اتى اتالعان جانە باسقا دا ءدىن تۇرعىسىنان ساۋاتتى تەولوگ-عالىمداردى قاتىستىرا وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق تەلەراديو ارنالارىنان توپ قۇرىلىپ, حابارلار ۇيىمداستىرىلسا, سول ارقىلى ءدىن تاريحى, تاربيە ماسەلەسى توڭىرەگىندە اڭگىمەلەر قوزعالسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە.
بۇگىندە قازاق جاستارى تۋرالى الۋان ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. ولاردىڭ ءبىر پاراسى كەيىنگىلەر ۇلكەندەردى سىيلامايدى, اتا-اناعا ىزەتتىلىك تانىتپايدى دەگەن سىڭايدا بولىپ كەلەدى. وسى ساپاردا مەن ارامىزدا ىزەتتى جاستاردىڭ دا كوپتەپ كەزدەسەتىنىنىڭ كۋاسى بولدىم. ولاردىڭ ساۋاپ ءىس ءۇشىن زىر جۇگىرگەن ءىس-قيمىلدارىنا جۇرتشىلىق ءدان ريزا. جاستاردىڭ ءبىرى قاجەتتىلىگىنە قاراي اتا-انالارىن ارباعا مىنگىزىپ, قاعبانى ءتاۋ ەتۋگە كومەكتەسسە, ەندى ءبىرى قارت كىسىلەردىڭ جۇكتەرىن تاسىپ, قيمىلى باياۋلاردىڭ قولتىقتارىنان دەمەپ, كولىككە وتىرۋعا كومەكتەسىپ, بايەك بولىپ ءجۇر. اسىرەسە, تالعات, كەنجەباي ەسىمدى ازاماتتاردىڭ بەلسەندى, قايىرىمدى ارەكەتتەرىنە ءسۇيسىندىم.
جالعىز ولار عانا ەمەس, وسى جولى ءبىر توپ قازاق ازاماتتارى اينالاسىنداعىلاردى رازىلىققا بولەگەن, بارەكەلدىسىن ارناعان تالاي قايىرىمدى ىستەر اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى اشىربەك مومىنوۆ, ومار تەمىربەكوۆ, سەرىكزات دۇيسەنعازين, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى قانات ەسكەندىر, قازاقستان ءدىني باسقارماسى ۇيىمداستىرعان كۇرەستىڭ باس بايگەسىن جەڭىپ العان جايىق قىناربەكوۆ سياقتى ازاماتتار ناعىز مۇسىلمان بالاسىنا ءتان مىنەزدەرىمەن جاماعاتتىڭ العىسىنا بولەندى.
بۇگىندە جاستاردىڭ بويىنان تابىلىپ وتىرعان وسىنداي ىزەتتىلىككە ءوزىنىڭ ۇلگى-ونەگەسىمەن اعا ۇرپاقتىڭ دا قوسار ۇلەسى مول ەكەنىنە وسى جولى جانە ءبىر كوز جەتكىزدىم. تۇپتەپ كەلگەندە, ۇرپاق ساباقتاستىعى دەگەننىڭ ءوزى وسىندايدا كورىنىس بەرەدى ەمەس پە. مىسالى, جاسى سەكسەننەن اسقان قىزىلوردالىق سۇلتان ۇسەنوۆتى الايىق. سەكسەنگە تولعاندا بالا-شاعاسىنىڭ توي جاساپ بەرمەك بولعان نيەتىنە ول كىسى بىلاي دەپ جاۋاپ قاتقان: «سەكسەنگە كەلگەندە جاساعان تويدىڭ قادىرى بولمايدى. ونان دا مەن ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىم مايلىتوعايعا مەشىت سالدىرىپ بەرەيىن». وسىلاي دەپ قانا قويماي سۇلتەكەڭ ءجۇز كىسىلىك مەشىت سالدىرىپ, وعان اكەسى ۇسەن مەن نەمەرە اعاسى اساننىڭ ەسىمىن بەردى. قازىر ول مەشىت ەلگە ويداعىداي قىزمەت ەتۋدە.
بيىلعى قاجىلىق ساپارىمدا وسىنداي ءبىراز قايىرىمدى جاندارمەن بىرگە بولدىم. سونىڭ ءبىرى مۇرات نۇرسەيىتوۆ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۋماسى. ول دا بەسكول اۋىلىنا ءوز قارجىسىنا مەشىت سالدىرعان. سونىمەن بىرگە, ول قاجىلىق ساپاردا بىرنەشە رەت بولعان. مۇراتتىڭ ەرەكشە قايىرىمدى مىنەزى بىزبەن بىرگە بولعان كەزىندە دە انىق بايقالدى. ارافات تاۋىندا, مينا جازىعىندا بولعان كەزىمىزدە ول شىجىعان كۇننىڭ استىندا اپتاپ ىستىقتان قاتالاعان ادامدارعا سۋ تاسۋمەن بولدى. ال كەش ءتۇسىپ, كۇننىڭ قىزۋى سايابىرسىعان كەزدە قيسايىپ, قۇلاعالى تۇرعان اعاشتاردى تۇزەتىپ, تۇبىنە قاعىلعان قازىقتارعا بايلاپ, سۋ تاسىپ قۇيىپ, تالدارعا ءنار بەرۋمەن شۇعىلداندى.
تابيعاتىنان قايىرىمدى جانە ءبىر ازامات جونىندە ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. بۇل ازاماتتىڭ اتى-ءجونى – قۋانىشبەك ءابدىراحمانوۆ. قاجىلىق پارىزىن وتەپ جۇرگەن, قۋانىشبەكتىڭ اڭگىمەسىنەن بايقاعانىم, ول ەلدە ءجۇرگەن كەزىندە دە ۇنەمى قايىرىمدىلىق جاساۋمەن شۇعىلدانادى ەكەن. وتباسىمەن قاجىلىققا كەلگەن وسى ساپارىندا دا توڭىرەگىن تۇگەل قامتىپ, قاراجاتپەن قاراسىپ ءجۇردى.
قاجىلىقتا ميراش تاشەتوۆ دەگەن جانە ءبىر ازاماتپەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول قاجىلىققا بيىل ون ءتورتىنشى رەت كەلىپتى. 2010 جىلعى قاجىلىق ساپارىندا قۇداي وڭداپ, قاعبانىڭ ىشىنە كىرىپ, وندا 40 مينۋت ناماز وقۋ باقىتىنا يە بولعان. جالپى, قاجىلىققا كەلگەندەرگە قاسيەتتى قاعبا ەسىگى جىلىنا ەكى رەت ايقارا اشىلىپ, جولى بولعان ادامدار وندا ناماز وقۋ قۇرمەتىنە يە بولادى ەكەن. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاننان قاجىلىققا بارعان ادامداردىڭ ىشىنەن تەك ونشاقتىسىنا عانا قاعبا ىشىندە ناماز وقۋ باقىتى بۇيىرىپتى. سونىڭ ءبىرى وسى ميراش قاجى تاشەتوۆ. بۇل دا بولسا قاجىلىققا بارعان ادامعا اللادان بۇيىرعان شاپاعات شىعار.
جامبىل وبلىسىنان كەلگەن حامزا دەگەن ازاماتتىڭ پىكىرى بويىنشا, كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىندا كۋرورتتاردى ارالاپ, شەتەل اسىپ قىدىرىستاۋ ەرىككەننىڭ ەرمەگى. ناعىز دەمالىس – قاجىلىق پارىزىن وتەۋ. ءوز باسى قاجىلىقتان كۇش-قۋات الىپ, ەلگە ەرەكشە كوڭىل-كۇيمەن ورالادى ەكەن. «قاجى – اللانىڭ قوناعى. ادامدار قاجىلىققا اللانىڭ شاقىرۋىمەن كەلەدى», دەيدى حامزا قاجى.
ايتا بەرسەك, ارامىزدا مۇسىلمان بالاسىنا ءتان قايىرىمدىلىققا, كىسى اقىسىن جەمەۋگە, قولدان كەلگەنشە ادال بولۋعا تىرىساتىنداردىڭ قاتارى ايتارلىقتاي ەكەنىنە مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بەلگىلى جۋرناليست, ساياساتتانۋشى كەنجەبولات جولدىباي اكەسى ماحمۇدتىڭ تاقۋا ادام بولعانىن ورتاعا سالدى. جاز ايلارىندا مالعا قىستىق جەم-ءشوپ دايىندالاتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن بولار. مىنە, وسىنداي ناۋقان كەزىندە كەيبىر ءشوپ دايىنداۋعا كەلگەندەر بارماق باستى, كوز قىستى ارەكەتتەرگە بارادى. ياعني, شابىلعان ءشوپتى ۆاگونعا تيەۋ باستالعان كەزدە نەشە ءتۇرلى كوزبوياۋشىلىقتار ورىن الادى. بولماشى تيىن-تەبەن تولەپ, ۆاگونعا ءشوپ تيەلدى دەگەن وتىرىك انىقتاما الۋعا ۇمتىلاتىندار كوبەيەدى. تابىس تابۋدىڭ وسىنداي جەڭىل جولىن تاڭداماق بولعان بالالارىن ماحمۇد قاريا بىلاي دەپ توقتاتقان ەكەن: «سەندەر وسىنداي وڭاي جولمەن مال تاۋىپ, بىرەۋدى الدارسىڭدار-اۋ, ال قۇدايدى قايتىپ الداماقشىسىڭدار. قانە توقتاتىڭدار مۇنداي بەيباستاقتىقتى!».
جالپى, اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ بويىندا كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولارلىق, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋعا ارلاناتىن تابيعي قاسيەتتەر بارشىلىق. ماسەلەن, بەلگىلى مۇنايشى راحمەت وتەسىنوۆتىڭ اكەسى قاراپايىم شارۋا ادامى بولعان. ءبىر كۇنى تىرشىلىك قامىمەن بازارعا سيىرىن ساۋدالاي بارعان قارياعا ساتىپ الۋشى ءبىر سوم اقشانى ارتىق بەرەدى. مۇنى ول دەر كەزىندە بايقاي الماي قالادى. ويدا جوقتا موينىنا ىلىنگەن وسى بەرەشەكتى ۇنەمى ەسىنە الىپ, اقىرى الارمانى تابىلماعان سوڭ بالالارىن جۇمساپ, ءبىر سوم اقشانى مەشىتكە تاپسىرتقىزعان ەكەن.
بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا بەيىمدىلىك ادام بالاسىنا, ونىڭ ىشىندە مۇسىلمانعا ءتان قاسيەت-اۋ دەپ تە قالامىن كەيدە. وسى قاجىلىق ساپارىمدا ماحمۇد دەگەن پاكىستاندىق ءبىر جاس جىگىتتى كەزدەستىردىم. ول قاسيەتتى قاعبانىڭ اۋلاسىن تازالاۋمەن شۇعىلدانادى. ونىڭ جۇمىسقا ىقتياتتىلىعىن بايقاعان باسشىلارى سىياقى تاعايىنداماق بولادى. سوندا ماحمۇد: «ماعان سىياقى كەرەك ەمەس. ونىڭ ورنىنا قاعبانىڭ جانىندا ناماز وقۋعا رۇقسات ەتسەڭىزدەر ەكەن», دەپتى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, قاجىلىق پارىزىن وتەۋشىلەردىڭ اراسىندا اق جولعا, ادالدىققا, قولدان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساۋعا,ساۋاپ ءىس ىستەۋگە ۇمتىلۋ كوزگە ۇرىپ تۇرادى. بۇل – يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى قاعيداسى. وزگەگە قول ۇشىن بەرۋ سوناۋ پايعامبار زامانىنان, حاليفالار تۇسىنان كەلە جاتقان ءۇردىس. مىسالى, ومار حاليفا بولىپ تۇرعان كەزدە ءمادينادا سۋ تاپشىلىعى بايقالاتىن. قالاداعى قۇدىق يەسى ياحۋدي. ول حالىققا سۋدى ساتىپ بەرەدى. ساتىلاتىن سۋعا كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. ومار ياحۋديمەن ساۋدالاسىپ, قۇدىق سۋىنىڭ جارتىسىن ساتىپ الىپ, حالىققا تەگىن ۇلەستىرەدى. اقىرى ءوز ارەكەتىنەن ۇيالعان ياحۋدي ومارعا قۇدىقتى باسى ءبۇتىن ساتادى. قازىر بۇل جەر قۇرما اعاشتارىن وسىرەتىن ۇلكەن باق. ونىڭ ىشىندە قۇرمانىڭ «ءاجۋا» دەپ اتالاتىن, جۇرتشىلىقتىڭ سۇرانىسىنا يە, اسا ساپالى ءتۇرى دە بار. ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدىڭ ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار.
قورىتا ايتقاندا, قاجىلىق ساپاردان ۇلكەن اسەرمەن ورالدىم. ءدىننىڭ ادامدى ادالدىققا, ادىلدىككە تاربيەلەيتىن تەگەۋرىندى كۇشىنە, اللاعا ءمىناجات ەتكەن پەندەنىڭ رۋحاني تازارىپ قانا قويماي, اينالاسىنداعىلارعا دا ۇلگى-ونەگە كورسەتەتىنىنە, مۇنىڭ ءوزى قوعامنىڭ تىنىشتىعىنا, دۇرىس جولمەن دامۋىنا يگى اسەر ەتەتىنىنە جانە ءبىر كوز جەتكىزگەندەي بولدىم. قاشاننان بەيبىت ومىرگە بەيىم قازاقتىڭ ۇلى دالاسىندا ونداعان ناسىلدەرمەن بىرگە تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك جاساپ جاتقان حالقىمىزدىڭ مەرەيى ۇستەم بولا بەرۋىنە اللانىڭ شاپاعات ەتۋىن تىلەدىم.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
«ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق
بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
ساۋد ارابياسى كورولدىگى.
مەككە-ءمادينا.