– مەن, – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇزاق جىلدار قاراعاندى وبلىسىندا باسشى قىزمەتتەر اتقارعان, جۋىردا عانا «قازاقستان ءماسليحاتتارىنىڭ قۇرمەتتى دەپۋتاتى» اتاعىنىڭ تۇڭعىش يەگەرى بولعان قاسىمبەك مەدي ۇلى مەديەۆ, – يادرولىق جارىلىستاردىڭ زاردابىن وتە قاتتى تارتقان, پوليگونمەن جاپسارلاس جاتقان ەگىندىبۇلاق اۋدانىندا 1964-1969 جىلدار ارالىعىندا ەڭبەك ەتتىم. ياعني, بۇل كەساپاتتىڭ قازاق حالقىنىڭ باسىنا قانشالىقتى قايعى-قاسىرەت اكەلگەنىن كوزبەن كورىپ, جۇرەكپەن سەزىنگەن ادامنىڭ ءبىرىمىن. سوندىقتان دا, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا, كەڭەس باسشىلىعىنىڭ ايتقانىنا جانە كسرو-نىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويعانىندا ەرەكشە قۋانعان جانداردىڭ قاتارىندا بولعان ەدىم!
– قاسىمبەك مەدي ۇلى, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە قازاقستان مەن ماگاتە اراسىنداعى ءارىپتەستىك نەگىزدەگى قارىم-قاتىناسقا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. اتالعان حالىقارالىق ۇيىممەن اراداعى تىعىز بايلانىس ءبىزدىڭ ەلگە قانداي پايداسىن تيگىزەدى دەپ ويلايسىز؟
– قازىرگى تاڭدا قازاقستان ماگاتە ۇيىمىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدە حالىقارالىق وتىن بانكىن ورنالاستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر وسىنىڭ ايعاعى. بۇدان بولەك, ەلدە اتوم ستانسالارى دا سالىنباقشى. يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستان بەيبىت ماقساتتاعى يادرولىق باستامالار كوتەرىپ, الەمنىڭ وزگە ەلدەرىنە ۇلگى تانىتىپ كەلەدى. ياعني, اتومدى بەيبىت ماقساتقا قولدانۋ بەرەكەنىڭ باستاۋى ەكەنىن دالەلدەۋ – ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستى نىساناسىنىڭ ءبىرى بولماق.
«ءححى عاسىردا الەمگە تىنىشتىق كەرەك!», – دەدى ەلباسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەگى «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن جاريالاعانىندا. بۇگىنگى كۇندە بۇكىل الەمدى ۇرەي قۇشاعىنا العان عالامدىق بۇل ماسەلەگە قازاقستان باسشىسى تەرەڭ تالداۋ جاسادى, تىعىرىقتان الىپ شىعارار ناقتى جولداردى ۇسىندى. الەمدىك قاۋىمداستىق قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ باسشىسىنىڭ جەردىڭ بەتىن يادرولىق قارۋدان تازارتۋ ءجونىندەگى ۇسىنىس-تىلەكتەرىن وڭ باعالايدى دەپ سەنەمىن. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جاعىمدى ءيميدجىنىڭ قالىپتاسىپ, بەدەلىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. سايىپ كەلگەندە, بۇل قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ نىعايۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى ەمەس پە؟!
بۇگىنگى كۇندە الەم ەلدەرى يادرولىق ماتەريالداردى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋعا اسىعار ەمەس. ال بۇل دەگەنىڭىز, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ەڭ نەگىزگى قۇجات. سونداي-اق, يادرولىق قارۋدان باس تارتقىسى كەلەتىن ەلدەرگە ناقتى كەپىلدىك بەرۋ ماسەلەسى دە كۇن بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ءبىزدىڭ ەل بولسا ەش كەپىلدىكسىز, ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان 20 جىل بۇرىن ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەدى.
– بازبىرەۋلەر «يادرولىق قارۋدان بەكەرگە باس تارتتىق, ول بىزگە ايبار بولار ەدى عوي», دەگەن سىڭايداعى پىكىر ايتادى. بۇعان قانداي ءۋاجىڭىز بار؟
– ءوز باسىم يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ – وتە دۇرىس قابىلدانعان شەشىم دەپ سانايمىن. اربىردەن سوڭ, قازاقستاننىڭ وسى يگى ىسكە العاش باستاماشى بولعانىن ماقتان دا ەتەمىن! قازاقتا «تەنتەك شوقپار جيادى» دەگەن ءسوز بار. ەگەر دە ءبىز يادرولىق قارۋدان باس تارتپاي, سىڭارەزۋ ساياسات ۇستانعان بولساق, الەم حالقى بىزگە قۇرمەتپەن ەمەس, كۇدىكپەن قارار ەدى. البەتتە, مۇنىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى. ونى مىنا سولتۇستىك كورەيانىڭ مىسالىنان كورۋگە بولادى. سوندىقتان دا, ادامزات بالاسىنا قاتەر توندىرەتىن قارۋدان باس تارتىپ, وركەنيەت كوشىنە ىلەسكەن ەلدەردىڭ قاتارىندا بولۋىمىز قازاق حالقىنا بۇيىرعان باق دەپ تۇسىنگەن ءجون. الەمگە ءبىز الاپات قارۋمەن ەمەس, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جانە مادەني الەۋەتىمىزبەن سىيلى بولعانىمىز ارتىق.
– يادرولىق قارۋدان ادا الەم ورناتۋ جونىندەگى ساياسي ماڭىزى زور ىستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الار ورنى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەلباسىنىڭ بۇل ەرلىك ءىسىن بۇكىل الەم الدەقاشان مويىنداعان. بۇدان بولەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتوم قارۋىنان باس تارتۋ جونىندەگى اسا كۇردەلى جۇمىستاردى ۇزاق جىلداردان بەرى تاباندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءوزى 29 تامىزدى, سەمەي پوليگونى جابىلعان كۇندى يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەستىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاعان جوق پا؟ وسىدان-اق الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ, ونىڭ باسشىسىنىڭ بۇل شەشىمىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىن, جوعارى باعاسىن بايقاۋعا بولادى. «قازاقستانداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ اۋىر سالدارى جانە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ تەزىرەك كۇشىنە ەنۋ قاجەتتىگى تۋرالى ءبىز باستاماشىلىق ەتكەن اتوم جوباسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە ايتىلعان, ونىڭ يدەيالارىنا 100-دەن استام ەلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى قولداۋ كورسەتتى», – دەپ بۇعان ەرەكشە ماڭىز بەرگەن ەدى ەلباسىنىڭ ءوزى.
نەبىر سىناقتاردان وتكەن ساياساتكەر, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان قايراتكەر تۇلعا رەتىندە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ تاعدىرىنا الاڭدايدى. «ءبىز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋىمىز كەرەك. بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, بيزنەسمەندەرىنىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميلليونداعان ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, الەمدى سوعىس قاتەرىنەن ارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن بىرىكتىرۋ قاجەت», دەدى ەلباسى سامميتتەگى سويلەگەن سوزىندە. بۇدان اسىرىپ ايتۋدىڭ ءوزى اقىلعا سىيىمسىز شارۋا جانە دە ونىڭ قاجەتى دە جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى.