الەم تىنىشتىعىنىڭ كىلتى – كەلىسىمدە

– دەيدى اتىراۋ وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ  باسقارماسىنىڭ باسشىسى بايازي ابدەشەۆ – ەلباسىنىڭ ادامزاتقا «ءححى عاسىر. سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەتتىگىن كوتەرۋىنىڭ نەندەي سەبەبى بار دەپ ويلايسىز؟ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەڭ اۋقىم­دا ويلايتىن, الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى كۇرمەۋى قيىن ءتۇيىندى ماسە­لەلەردىڭ شەشىلۋ جولىن ۇسى­نا الاتىن كورەگەن ساياسات­كەر ەكەنى بارشاعا ءمالىم. بۇعان ۆا­شينگ­تونداعى يادرولىق قاۋىپسىز­دىك جونىندەگى IV سامميتتە الەم جۇرتشىلىعى تاعى ءبىر مارتە كۋا بولدى. ەلباسى بۇل جولى ادام­زات­تىڭ مازاسىن العان الەم­دەگى قازىرگى قاۋىپ-قاتەرلەر ءجونىن­دە تارقاتىپ قانا ايتۋمەن شەك­تەلمەي, «ءححى عاسىر. سوعىسسىز الەم» كەڭ اۋقىم­دى باعدارلاماسىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدەن بەرگى ىزگى ويىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. سول كەزدە, ياعني, بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى سىناق پو­لي­­گونىن جاۋىپ, قازاقستان رەس­­پۋب­­ليكاسىنىڭ بەيبىت ءومىردى قا­لاي­­تىن مەملەكەت ەكەندىگىن تانىت­تى. سودان بەرى ەلىمىزدە بىردە-ءبىر يادرولىق قارۋ سىنالعان ەمەس. الەمدەگى يادرولىق قارۋ جاساۋدى دامىتقىسى كەلەتىن ەلدەرگە وسىلاي ۇلگى-ونەگە كورسەتتى. بىراق, قازىر ءالى دە الەمنىڭ تىنىشتىعىن بۇزعىسى, ءسويتىپ, ادامزاتتى ۇرەيدە ۇستاعىسى كەلەتىن, ەلىن, جەرىن قيماسا دا كەي ەلدەردىڭ تۇرعىندارىن بوسقىندار قاتارىنا كوپتەپ قوسۋدى كوزدەيتىن تەرىس پيعىلدىلار ازايماي وتىر. ادامنىڭ ءوڭى تۇگىلى تۇسىنە كىرمەگەن جانتۇرشىكتىرەر لاڭكەستىك ارە­كەتتەردىڭ دۇركىن-دۇركىن قايتا­لانۋى استىرتىن ارەكەت ەتەتىن توپ­تار­دىڭ ءىسى ەكەنى داۋسىز. بەيبىت تۇر­عىنداردىڭ ءومىرىن جالماعان تەراكتىلەردى جاساۋعا جاستاردىڭ كوپتەپ تارتىلۋىنىڭ استارىندا ءدىني ساۋاتسىزدىق بار سەكىلدى. ءتىپتى, بۇ­عان وڭ-سولىن تانى­ما­عان, كامەلەتكە تول­ما­عان جاس بالالاردى باۋلۋدىڭ قاتەرى تىپتەن قاۋىپتى. ەڭ قاۋىپتىسى – تەحنولوگيا قارىش­تاپ دامى­عان سايىن يادرو­لىق, حيميالىق, بيو­لوگيالىق قارۋ­لار­دىڭ جاڭا ءتۇرى ويلاپ تابى­لاتىن بولسا, مۇنداي قارۋ­لار­دىڭ قاۋىپ-قاتەرى جەر شارىنىڭ ءبىراز بولىگىن قامتىماسىنا كىم كەپىل؟ مۇنداي قارۋدى قولدانۋى ىقتي­مالدارعا قارسى تۇرۋ ءمۇم­كىن بە؟ ارينە, مۇمكىن. ول ءۇشىن ءار مەملەكەتتىڭ باسشىلارى تەك ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس, قازاق ەلى­نىڭ كوشباسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ سەكىلدى, بارشا ادام­زات­تىڭ بەيبىت ءومىرىن قامتاماسىز ەتەردەي وڭ قادام جاساۋى ءتيىس. – قازىر ەۋروپا ەلدەرىنە اعىل­عان بوسقىندار كوبەيدى. مۇ­نىڭ سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن؟ – قاي ۇلتتىڭ وكىلى, قاي ەل­دىڭ تۇر­عىنى بولسىن, ولار بوس­قىن بولۋدى قالادى دەيسىز بە؟ جو-جوق, ەشبىر ادام تۋعان جەرى­نەن تامىر ۇزگىسى كەلمەيدى. شىن­دى­عىندا, بوسقىن رەتىندە وزگە ەلگە اعىلاتىندار امالدىڭ جوق­تىعىنان سونداي قادامعا بارادى. ولاردى مۇنداي كۇيگە باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىق, بولا­شا­عىنا تونگەن قاۋىپ-قاتەر ءماجبۇر ەتىپ وتىر. ال, ەندى ءوز­گە مەملەكەتتەن پا­نا تاپقان سوڭ, ولار­دىڭ تاعدىرى ءوز ەلىن­دەگىدەي مامىراجاي ءتىر­لىككە ۇلاسادى دەۋ وتە قيىن. ويتكەنى, بوس­­قىندار الدىندا سان ءتۇرلى كەدەرگى بار. بىرىنشىدەن, بوس­قىن­دارعا «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا...» دەگەندەي, بالكىم, ۋاقىتشا بولسا دا تۇراق تاپقان وزگە ەلدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە, سالت-ءداستۇرى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا مويىنۇسىنۋىنا تۋرا كەلەدى. البەتتە, باستاپقىدا كەزدەسەتىن قيىن­دىقتىڭ باستىسى – تىلدىك كەدەر­گى. ماسەلەن, اراب ەلدەرىنىڭ كەي­بىرى­نەن گەرمانياعا بوسقىن رەتىن­دە بارعاندار بىردەن سول ەلدىڭ ازا­م­اتىنداي الاڭسىز ءومىر سۇرەدى دەۋ قيىن. سەبەبى, قاي ەلگە بارسا دا بوس­قىندار باستاپقى كۇندەردە عانا ەمەس, ءتىپتى, بىرنەشە جىلداپ ۇرەي قۇ­شا­عىندا جۇرەرى ەش داۋ تۋدىرماي­دى. ويتكەنى, ولارعا جاڭا ەلگە, جاڭا ورتاعا بوي ۇيرەتۋ وڭايعا تۇسپەيدى. ونىڭ ءۇستى­نە, ولاردى جايلى باسپانا, سالۋلى توسەك, اسۋلى تاماق كۇتىپ تۇرعان جوق. سول ەلدىڭ ازاماتى بول­ماعان­نان كەيىن وڭايلىقپەن جۇ­مىس­قا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى دە از. بوسقىندىقتىڭ سالدارى تىم اۋىر بولادى. اسىرەسە, بوس­قىن­داردىڭ ءالى بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالالارى ءۇشىن تىپتەن وراسان. ولاي دەۋىمنىڭ بىرنەشە سەبەبىنە توقتالار بولسام, بىرىنشىدەن, بوسقىنداردىڭ قيراندىعا اينالعان ەلىنە ورالۋى جۇرەگى شايلىعىپ قالعاندىقتان, ەكىتالاي. ەكىنشىدەن, تۇراقتى باس­پاناسى دا, ازاماتتىعى دا, ءتىپتى, جۇمىسى دا جوق بوسقىندار بالالارىن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارىنا ساي تاربيەلەي الارىنا سەنىم از. سول سەبەپتەن, بوسقىندار ءالى ءارىپ تانىماعان بالالارىن, ماسەلەن, گەرمانيانىڭ مەكتەپتەرىنە بەرۋىنە تۋرا كەلۋى مۇمكىن. ويتكەنى, بوسقىنداردى قابىلداعان مەملەكەتتەر ولاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن دامىتۋىنا جول بەرمەۋى دە ىقتيمال. دەمەك, سيريالىق بوسقىننىڭ بالاسى گەرمانيانىڭ وقۋ باعدار­لاماسىمەن ساۋات اشادى. ياعني, گەرمانيانىڭ تاريحى مەن مادە­نيەتى, ءتىلى, ۇلتتىق سالت-داستۇرىمەن كەڭىنەن تانىسىپ, ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان اجىراپ قالۋى عاجاپ ەمەس. – الەمدە تىنىشتىق ورناتۋ­دىڭ كىلتى نەدە؟ – جەر شارىنىڭ تىنىشتىعى ادامزات ءۇشىن اۋاداي قاجەت. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك سامميت مىنبەرىنەن سوعىسسىز الەم قۇرۋ مەن سول باعىتتاعى كەڭ اۋقىمدى باعدارلامانىڭ قاجەتتىگىن ۇسىن­عان ۇندەۋىنىڭ باستى ماقساتى – جەر شارىنىڭ تىنىشتىعى, ادام­زاتتىڭ بەيبىت ءومىرى. بۇعان ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى ىن­تى­ماقتاستىق پەن كەلىسىمنىڭ ارقا­سىندا عانا قول جەتكىزۋگە بولا­دى. تۋمىسىنان ىنتىماقتى, دوس­تىقتى جاقتايتىن ەلباسىنىڭ جەر شارىنىڭ تىنىشتىعىن كوز­دەگەن ۇلى ماقساتى جاھان جۇرتى­نىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, بۇل الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا ءۇل­كەن وي سالعان سەكىلدى. وسىدان كەيىن الەمدىك ساياساتكەرلەر دە, وزگە مەملەكەتتەر باسشىلارى دا جەر شارى­نىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان ۇلى ماقساتتى قولدايتىنىنا سەنەمىن. ويتكەنى, ولار دا تەمىردەن ەمەس, ەت پەن سۇيەك­­تەن جارالعان پەندەلەر عوي. الەم­­نىڭ تىنىشتىعىن قالپىنا كەل­تىرۋگە, ءسويتىپ, ءوزارا قىرعي-قاباق كوزقاراستان ارىلىپ, كەلىسىم ءۇس­تەلىنىڭ باسىنا جينالاتىن شى­عار. ءسويتىپ, ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرى­نە قاۋىپ-قاتەر توندىرگەن تەرىس پيعىلدىلار مەن جانكەشتىلەردىڭ كەشىرىلمەس ارەكەتىنە توسقاۋىل قويۋ­دىڭ جولى تابىلاتىن بولار دەگەن سەنىمدەمىن. تەگىندە, الەمدەگى تىنىشتىقتى ساقتاۋدىڭ كىلتى – كەلىسىمدە! اڭگىمەلەسكەن جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ.