ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتكە قاتىسقان ەلباسى نازارباەۆ ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن ۇسىندى. بۇل جەر جۇزىندەگى تىنىش ءومىردى قالايتىن ادامزاتتىڭ بارلىعىن دا بەي-جاي قالدىرماعانى ايان. ءبىز ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سافار قولدىباەۆتان وسى ماڭىزدى قۇجات تۋرالى پىكىرىن سۇراعان ەدىك.
– سافار ابدىعالي ۇلى, كومپيۋتەر, ۇزدىك تەحنولوگيالار زامانىنا اينالعان ءححى عاسىر ادامزاتتىڭ ارمانىن باسقا ارناعا بۇرعانداي. يادرولىق سوعىس قاۋپى ادامزاتتى عانا ەمەس, جەر پلانەتاسىنىڭ ءوزىن قۇرتىپ جىبەرەردەي, اجداھا كۇشكە اينالىپ كەلەدى. نەگە بۇلاي؟
– ءححى عاسىردا بولىپ جاتقان وزگەرىستەر, وقيعالار, ساياسي كوزقاراستار جەر بەتىندەگى ادامزاتتىڭ الاقانىندا سەكىلدى. ءويتكەنى, تەحنولوگيالاردىڭ دامىعانى سونشا, جەردىڭ انا ماتەريگىندە بىرەۋ تۇشكىرسە, وزگە ماتەريكتەگىلەر ەستىپ وتىر. كۇندە قان توگىس, لاڭكەستىك جايلاپ بارادى. يادرولىق قارۋى بارلار قوقان-لوقى كورسەتەدى. وكتەمدىكتىڭ لايىقتى قايتارىمى دا بولماي قويمايدى. وكىنىشكە قاراي, وسى كورىنىستىڭ ورالىمى كۇشەيىپ, عىلىمنىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى قارۋلانۋعا باتىل ەنگىزىلۋدە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى امەريكا قۇراما شتاتتارداعى ساياسي, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا ءسويلەگەن سوزىندە مۇنى ايتىپ ءوتتى.
يادرولىق قارۋدى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارى تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋ قاۋپى عىلىمنىڭ قارۋعا قىزمەتىن كورسەتپەي مە؟ ادامداردىڭ بويىن تۇيمەنى باسىپ قالسا جۇدىرىقتاي جەردىڭ كۇل-تالقانى شىعارداي عالامدىق ۇرەي بيلەيدى. يادرولىق قارۋعا تىيىم بولماسا ۇرەيدىڭ شىندىققا اينالارى دا حاق. مۇنىڭ بارلىعى دا, بىرىنشىدەن, دۇنيەنىڭ تۇتقاسىن ءوزى عانا ۇستاعىسى كەلەتىن ەكونوميكالىق, عىلىمي جاعىنان وتە دامىعان دەرجاۆالاردىڭ وكتەمدىگىنەن ورىن الىپ وتىر. ال وكتەمدىك پەن ادىلەتسىزدىك قاشاندا قارسى كۇشتى تۋعىزادى. حالىقارالىق قىرعي-قاباقتىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ەكى ۇلكەن دەرجاۆا – رەسەي مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى كەلىسە الماۋشىلىق ەكەنى دە بەلگىلى.
وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا كەڭەس وداعى تاراپىنان ايتىلعان «قىرعي-قاباق سوعىستى», يادرولىق جانتالاسا قارۋلانۋدى قويايىق دەگەن مامىلەگە امەريكا جاعى كەلىسكەن بولاتىن. الايدا, الىپ ەلدىڭ ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىقپادى.
وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا حالىقارالىق ساياسي قايراتكەرلەر جانتالاسا قارۋلانۋدى توقتاتۋ, «قىرعي-قاباق سوعىستى» بولدىرماۋ تۋرالى جاقسى جۇمىس ىستەپ, پاتۋاعا كەلدى. 1975 جىلى حەلسينكيدەگى كەلىسىمنەن كەيىن دۇنيەجۇزىندەگى بەس يادرولىق دەرجاۆا اتوم قارۋىن سىناۋ موراتوريىن جاريالاپ, سوزدەرىن ۇستادى دا. سونىڭ ارقاسىندا الەم قىرىق جىلدان استام ۋاقىت يادرولىق قاۋىپسىز جاعدايدا ءومىر ءسۇردى. قازىر ونىڭ كۇشى السىرەپ, الەمدە «يادرولىق قىرعي-قاباق سوعىس» قاۋپى باس كوتەرە باستادى. ونىڭ سەبەپتەرىن ايتتىم.
– قايتا باس كوتەرگەن «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» قاۋپىن ازايتۋدا ءىV قورىتىندى ءسامميتتىڭ ماڭىزى قانشالىقتى دەپ ويلايسىز؟
– جالپى جاھاندىق قانداي دا پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن ىزدەگەندە قولىندا مۇمكىندىكتەر مەن ءتۇيىندى ارەكەت الەۋەتى بار كوشباسشىلار مەن ساياسي قايراتكەرلەردىڭ, اسكەري ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ باس قوسۋى قاجەتتىلىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسىنداي القالى توپ الدىندا «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جاريالاۋى وسى ءساميتتىڭ ەرەكشەلىگى بولدى دەپ بىلەمىن. ەلباسى جەر جۇزىندەگى يادرولىق قارۋلانۋدى, ونىڭ قاۋپىن ناقتى سيپاتتاپ قانا قويماي, ونى توقتاتۋ جولدارىن دا كورسەتىپ بەردى. وسىدان 25 جىل بۇرىن جاس تاۋەلسىز مەملەكەت يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. بۇل – جەر بەتىندەگى مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولارلىق ءىس. دۇنيەدە قازاقستاننان وزگە وسىنداي باتىل قادامعا بارعان ەل جوق. ەندى قازاقستان اۋماعىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارنالعان تومەن بايىتىلعان وتىن بانكى قۇرىلدى. بۇل دا قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك ءۇشىن تاعى ءبىر باتىل باستاماسى بولادى.
– مۇنداي قادامعا دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە قارۋى بار دەرجاۆالاردىڭ كوزقاراستارى بىردەي بولا ما؟
– قازىر جالپى, يادرولىق قارۋعا ءتۇرلى كوزقاراستىڭ بارى دا راس. كەيبىر ەلدەر يادرولىق قارۋدى بەيبىتشىلىك كەپىلى دەپ بىلەدى. مەملەكەتتىڭ قارۋى بولسا, وعان ەشكىم تيىسە المايدى, ياعني ەلدىڭ تىنىشتىعى قورعالادى دەپ ويلايدى. بۇل تۇبىرىنەن قاتە تۇسىنىك ەكەنىن ساياساتكەرلەر تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. يادرولىق قارۋ قولدانعاندا جەڭىمپاز بولمايدى, ول ءتىرى جاننىڭ بارلىعىن جويادى. تىرشىلىكتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلادى. مۇنى ءبىر جاعىنان امەريكا دا, قىتاي, وڭتۇستىك, سولتۇستىك كورەيا – بارلىعى بىلەدى. بىراق يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ جاتقان ەشقايسىسى كورىنبەيدى, ويتكەنى, ءوزارا سەنىم جوق. ەلباسى ءوزىنىڭ مانيفەسىندە يادرولىق قارۋدىڭ تاراۋ, ونىڭ لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسۋ قاۋپىن دە ەسكەرتتى.
– تەرروريزم قازىر يادرولىق سوعىس قاۋپىن ۇرلەي تۇسەتىن ءتارىزدى.
– تەررور, لاڭكەستىك ادامزات قوعامىنا وتە قاۋىپتى قۇبىلىس بولىپ تۇر. ونىڭ كورىنىس تابۋ سەبەبى تۋرالى پىكىر دە ءار الۋان. قازىر ونى دۇنيەجۇزىندە كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ ساياسي ماقساتىنا پايدالانادى, سول ءۇشىن مىڭداعان ادامنىڭ قانىن موينىنا جۇكتەپ, قولداپ وتىر دەگەن پىكىر ۇستەم. قانداي بولعاندا دا ولاردىڭ قولىنا يادرولىق قىرىپ-جوياتىن قارۋ ءتۇسىپ قالماۋىنىڭ الدىن الۋ كەرەك.
– جاھاندى يادرولىق قاۋىپ تىعىرىعىنان الىپ شىعار جول بار ما؟
– بار. ءبىر عانا جول بار. ونى ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىمىز كورسەتتى. ول –اقىلعا كەلۋ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم ساياساتكەرلەرى مەن اسكەري بلوك, ۇيىمدار باسشىلارىن اقىل-پاراساتقا شاقىردى. بۇلاي بولمايىنشا, ادامزات ءوزى ويلاپ تاپقان يادرولىق قارۋ شەڭگەلىنە ءوزى ءتۇسىپ قالادى. اشۋمەن دە, قارۋمەن دە شەشىلگەن ءتۇيىن جەر بەتىندە بولعان ەمەس. بۇگىن قارۋىن قايدا سايلارىن ءبىلمەي وتىرعاندار ءتۇبى وسى جولمەن عانا جۇرەتىن بولادى. باسقا جول تىعىرىققا تىرەيدى.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.