قۇندى قۇجات
ۆاشينگتونداعى ءىس-شارا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ, عالامدىق يادرولىق قاۋىپتى قىسقارتۋ سالاسىندا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن ۇيلەستىرۋ ماڭىزدىلىعى تۋرالى باستامالارىنىڭ وزەكتىلىگىن تاعى دا ايقىندادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق ەل ىشىندەگى يادرولىق جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتىپ, دۇنيەجۇزىنە ءوزىن بەيبىتسۇيگىش, ديالوگقا اشىق, كورەگەن ساياساتكەر رەتىندە تانىتا ءبىلدى. سودان بەرى بۇكىل حالىقارالىق قاۋىمداستىق ونىڭ عالامدىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاساعان باتىل قادامىن ۇلگى تۇتىپ, كوتەرگەن باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى سامميتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوتەرگەن باستامالارىن حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق ساراپشىلار دا قولداپ وتىر. الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ جولىندا ەڭبەك ەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ەلباسىمىزدىڭ يادرولىق سىناقتى تىيىم سالۋعا ارنالعان جالپى كەلىسىمگە جەكە باسى كوپ كۇش جۇمساعانىن ەسكە سالا كەتۋ قاجەت. اتاپ ايتساق, جالپىعا ورتاق يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ول 2012 جىلى ىسكە قوسىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا كەلىسىمگە 183 مەملەكەت قول قويىپ, 161 مەملەكەت ونى راتيفيكاتسيادان وتكىزگەن. مەنىڭ ويىمشا, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ باستاماسى وتە ماڭىزدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قازاقستاندا قۇرۋ يدەياسى ورىندى. سەبەبى, قازاقستان – الەمدەگى ءىرى ۋران ءوندىرۋشى, ەكسپورتتاۋشى ەل عانا ەمەس, تۇراقتىلىق ساقتالعان مەملەكەت. سوندىقتان كەلەشەكتە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتى وتكىزۋگە قازاقستان ابدەن لايىق. قازاقستانداعى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى الەمدەگى داۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە, ماسەلەن, يرانداعى يادرولىق پروبلەمانى جويۋعا ىقپال ەتە الادى. ۋراننىڭ قوزعالۋ بارىسىن ورتالىقتاندىرىلعان تاسىلمەن باقىلاعان دۇرىس. بۇل ەلدەردىڭ باسىم بولىگىنە يادرولىق قارۋدى تاراتپاي-اق, ءوز اتوم ەنەرگياسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى مەملەكەت بولعاندىقتان, بۇل ماسەلەدە تاجىريبەسى مەن بىلىكتىلىگى مول. ن.نازارباەۆتىڭ تىڭ يدەياسى تەك ءبىر ۇلتتىڭ, نە ايماقتىڭ عانا مۇددەسىن كوكسەمەيدى, بۇكىل ادامزات قوعامى ءۇشىن ۇلكەن مانگە يە. ايگۇل دەمەۋوۆا, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «ورلەۋ» باۇو» اق فيليالى «ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتى» مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي دامۋىن پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. اقتاۋ.كەلەشەكتى كوزدەگەن كەمەلدىك
سوڭعى ۋاقىتتاردا ادامزات الەمى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىستىكتەرىمەن بيىكتەن كورىنگەنىمەن, ۇرپاق بولاشاعىنا قايشى كەلەتىن جاعدايلار دا ورىن الا باستادى. يادرولىق قارۋ ادامزات بالاسىنىڭ ورتاق ادامشىلىق مىنەزىنە جات, ونىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەڭىستىگىنە اۋىر زارداپ اكەلگەن بىردەن-ءبىر دۇنيە بولعانى جاسىرىن ەمەس. ادامزات بالاسىنىڭ وزىمشىلدىگى, وسى ءورشىل مىنەزدىڭ ەكونوميكاسى مەن عىلىمى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ۇستانىمىنا اينالۋى تاريح الدىندا جىبەرگەن ۇلكەن قاتەلىگى بولىپ سانالادى. سەبەبى, ادامزاتتىڭ تابيعي دامۋ جولى, حالىقتاردىڭ ۇلتتىق ءداستۇرى مەن مادەنيەتى بەيبىتشىلىكتى قالايدى. عىلىم مەن تەحنيكاعا, اقپاراتتىق تەحنولوگيا رەسۋرستارىنا ارقا سۇيەگەن وزىمشىلدىك مىنەز, تۇپتەپ كەلگەندە, ۇرپاق الدىندا ءوز قاتەلىگىن مويىنداتادى. سونىڭ ءبىرى بۇگىنگى ۋاقىت. ءبىلىم مەن عىلىم دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن اتا-بابامىز يادرولىق سىناقتىڭ زاردابىن كوزبەن كوردى, باسىنان وتكىزدى. قازاق جەرىندە قانشا سىناق بولسا, ۇلتتىڭ ومىرىنە ودان دا كوپ قاۋىپ ءتوندى. دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدەن ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ادامنىڭ قولىمەن جاسالعان قارۋ زاردابىنىڭ ۇمىتىلۋى ەش مۇمكىن ەمەس. جاسالىنعان ءتۇرلى سىناقتار, قارۋ-جاراق تۇرلەرى, ودان تۋىندايتىن ەكولوگيالىق احۋال ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە ىقپال ەتتى, ءالى دە بۇنىڭ سالقىنى مەن سالدارى جويىلدى دەپ ايتۋ قيىن. يادرولىق قارۋدىڭ كىلتىن ۇستاعان مەملەكەتتەر بۇل ماسەلەنى ەسكەرۋى قاجەت. كەزىندە قازاق زيالىسى ماعجان جۇماباەۆ: «ۇلت مۇشەسى ءاربىر ادام باقىتتى بولسا, ۇلت باقىتتى, ءاربىر ۇلت باقىتتى بولسا, ادامزات دۇنيەسى باقىتتى», دەپ تەگىن ايتپاعان. قازىرگى مەملەكەتىمىز ءۇشىن ءاربىر ادامنىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى ماڭىزدى بولىپ وتىر. ارينە, اتا-بابامىزدىڭ كەزىندە دە ادامنىڭ دەنساۋلىعى, تابيعاتتىڭ تازالىعى, ادامنىڭ قاي جاعىنان بولسا دا جەتىلۋى ەسكەرىلىپ وتىرعان. ەگەردە ەسكەرىلمەسە, قازاق حالقى وسىناۋ ۇلان-عايىر اتامەكەندى يەلەنىپ, كەيىنگى ۇرپاققا تابىستاماعان بولار ەدى. اقىل مەن بىلەك كۇشىن ۇيلەستىرىپ اتتىڭ ءۇستىنە قونعان قازاق جاستارىنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى دەنساۋلىق, پاراساتتىلىق بولدى. بۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ەسكەردى, الدىمەن مەملەكەتتىڭ اۋماعىن زاڭداستىرىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتتىق. قازاقستاننىڭ بۇل ساياساتى بۇگىندە الپاۋىت مەملەكەتتەر ءۇشىن تاجىريبەگە اينالۋدا. مەملەكەت قولدان جاساعان نەمەسە وزگە ءبىر مەملەكەت جاساپ بەرگەن قارۋىنا ەمەس, ءوزىنىڭ بولمىسىنا, تاريحىنا, دانالىعىنا, بىلىمىنە سۇيەنۋى كەرەك. ەگەر دە يادرولىق قارۋدان باس تارتپاساق مەملەكەتكە سىرتتان سەنىمسىزدىك, حالىق اراسىندا ۇرەي, ىشتەي رەنىش ورىن الادى. ەڭ باستى بايلىق – حالىقتىڭ بەيبىت ءومىرى, مەملەكەتتىڭ بەيبىت جولمەن دامۋى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى وسى. قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىنە ورتاق ادامزاتتىق پروبلەمالاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇنى مەملەكەتتەر بىرىكپەسە شەشە المايدى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى ورىن الىپ جاتقان شيەلەنىستەر, ءتۇرلى سانكتسيالار كەلىسىم ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشۋدى تالاپ ەتەدى. الەمدەگى مەملەكەتتەر مەن مەملەكەت باسشىلارى الدىندا بەيبىت ءومىردىڭ جولىن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت – ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ورتاق ءۇيى. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا مەملەكەتتىڭ ەسىك-تەرەزەسىن جاۋىپ قويىپ, وقشاۋ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. مەملەكەتتىڭ قاي باعىتتاعى ساياساتى بولماسىن ونىڭ دامۋ ستراتەگياسىنا نەگىزدەلۋى قاجەت. بۇل مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ الەم مەملەكەتتەرى الدىنا قويىپ وتىرعان سوعىستى بولدىرماۋ, يادرولىق قارۋدى توقتاتۋ, ادامزاتتىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋ ىسىمەن تىعىز بايلانىستى. ەلباسىنىڭ «ادامداردىڭ وتكەن عاسىرداعى جاساعانى سەكىلدى, ءححى عاسىردا دا بەيبىتشىلىك ءۇشىن بايىپتىلىقپەن جانە تاباندىلىقپەن كۇرەسۋ كەرەك. ءبىز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز. ءوتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, الەمدى سوعىس قاتەرىنەن تۇپكىلىكتى ارىلتۋ ءۇشىن بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, بيزنەسمەندەرىنىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميلليونداعان ادامداردىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ قاجەت. ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقان كەيىپ كورسەتۋ الەمدىك اپاتپەن بارابار», – دەپ ايتقان ۇسىنىستارى ادامزاتتىڭ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ مۇددەسى تۇرعىسىندا الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى دۇنيە جۇزىندەگى بارشا حالىقتاردىڭ باقىتىنا باعىتتالعان باستاما دەر ەدىم. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ الەم جۇرتشىلىعى الدىندا ايتقان اقيقاتتى ويلارىنان وسى شىندىقتى ۇعىنامىز.مۇنى بەيبىتشىلىك سۇيگىش ءار ازامات تەرەڭ سەزىنۋى ءتيىس. ال مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۇعان قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. كەلەشەگىن ويلاعان قاي حالىقتىڭ دا وسى مانيفەستەن تۇيەر ءتۇيىنى, شىعارار شەشىمى كەمەل بولۋى ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مانيفەسى ارقىلى ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەيبىت باستاماسى تاعى دا الەمدىك دەڭگەيدە ايتىلعان ادامزاتتىق اسىل وي رەتىندە باعالانۋدا. ەلباسىنىڭ ىرگەلى باستاماسى جاھانعا بەيبىت باستامالارىمەن تانىلعان قازاقستاننىڭ مارتەبەسىن بۇرىنعىدان دا اسقاقتاتا تۇسكەنى ءسوزسىز. ۇمبەتحان سارسەمبين, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي پاندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. اقتوبە.جاڭا باستاما – وزەكتى جانە ۋاقتىلى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سوڭعى, قورىتىندى سامميتتە جاريا ەتىلگەن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمەن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتا وتىرىپ تانىسىپ شىقتىم. ەلباسىنىڭ جاڭا باستاماسىنىڭ دەر كەزىندە كوتەرىلىپ وتىرعانىن جانە اسا وزەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن ۇلكەن قاناعات سەزىمىمەن اتاپ وتسەم دەيمىن. مانيفەستە سوڭعى 25-30 جىل بەدەرىندە بولعان اسا ماڭىزدى وقيعالار مەن شەشىمدەر تەرەڭ تالداۋ جاسالا وتىرىپ مازمۇندالىپ, وتكەن كەزەڭگە ونىڭ ادامزات ومىرىنە, بۇكىل جەر بەتى حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تيگىزگەن ىقپالىنا وبەكتيۆتى باعا بەرىلگەن. مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان اتقارىلعان زور جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستان جاھاندىق الەمنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە تەڭدەسسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى دەسەك, بۇل جايتتىڭ بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىش سەزىمىن تۋعىزاتىنى اقيقات. جانە دە بۇل ەش اسىرا ايتقاندىق ەمەس. ەلباسى ۇلى دەرجاۆالار اراسىندا وزىنە لايىقتى ورىن الىپ وتىر. وسى ورايدا, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋى مەن ريزاشىلىعىنا بولەنگەنىن دە اسا ءادىلەتتىلىك دەپ سانايمىن. ەل پرەزيدەنتى اتالعان ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتىندا عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ نەگىزىندە جاسالعان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى. وسى عىلىمي جەتىستىكتەردى پاراساتتى تۇرعىدان پايدالانۋ قازىردىڭ وزىندە ادامزات ومىرىنە تەڭدەسسىز وڭ ناتيجەلەر الىپ كەلدى. ارينە, ولاردى جاقىن بولاشاقتا ءارى قاراي دا ەنگىزە بەرۋ ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا, ماڭىزدى فازاسىنىڭ نەگىزى بولاتىنىنا ەش كۇمان جوق. قازىرگى كەزدە حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ءوزىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتىندا تاريحي شەشىم قابىلداۋ, ءسويتىپ, مەملەكەتتەردىڭ يادروسىز الەم نەگىزىندە بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋعا العىشارت جاساۋعا ۇمتىلعان جەر جۇزىندەگى جەتەكشى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ادىلەتتى باعا بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىمىز سوعىس ۆيرۋسىنىڭ حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرىپ, عىلىمي تەحنيكانىڭ اسا جاڭا جەتىستىكتەرىن ادامزاتتىڭ وزىنە قارسى قولدانۋعا ءمۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعانىن ۇلكەن الاڭداۋشىلىقپەن اتاپ كورسەتەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مانيفەسى ۇلكەن قۇندىلىققا جانە ماڭىزعا يە. ويتكەنى, وندا بارلىق مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭدەي جاۋاپكەرشىلىگى قاعيداتتارى نەگىزىندە بەيبىت ءۇنقاتىسۋ بويىنشا ءىس-قيمىلداردىڭ تۇتاستاي ءبىر كەشەنى العا تارتىلادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءولىم سەبەتىن قارۋ تۇرلەرىن عارىش كەڭىستىگىندە, الەمدىك مۇحيتتىڭ ءتۇبى مەن بەيتاراپ سۋلارىندا, اركتيكادا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋ بويىنشا جاھاندىق شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ۇسىنىسى قازىرگى تاڭدا اسا كوكەيكەستى بولىپ تابىلادى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ارنايى حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە الەم ارەالدارىنىڭ كەڭ اۋقىمىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن جۇزەگە اسىرۋ دا ۇلكەن ماڭىزعا يە. بۇل ۇسىنىستىڭ استارىندا اسكەري بلوكتاردىڭ جۇمىسىنا قارسى شارالار قابىلداۋمەن قاتار, ولاردى بىرتە-بىرتە جويۋ مۇمكىندىگى جاتىر. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جۇزەگە اسىرۋعا ساياساتكەرلەرمەن, قارجى توپتارىنىڭ جانە ىسكەرلىك قۇرىلىمداردىڭ وكىلدەرىمەن قاتار, بۇكىل الەمنىڭ وقىمىستىلارى دا بەلسەندى قاتىسۋلارى ءتيىس. قازاقستان عالىمدارىنىڭ كۇش-ءجىگەرىن, ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, يادرولىق وتىندى ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگيالارىن وندىرەتىن قاۋىپسىز ءجانە ىقشام قۇرىلعىلار جاساۋ ءۇشىن قولدانۋعا, ياعني جاڭا تەحنولوگيالار جاساۋعا باعىتتاۋعا باسىمدىق بەرىلگەنى ءجون. قازاقستان عالىمدارى وسى ۇدەرىستە ءوزىنە لايىقتى ورىن الاتىنىنا كۇمان جوق, ويتكەنى, وسى ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ – «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ باستى لەيتموتيۆى ادامزاتتى ءولىم سەبەتىن سوعىس قاتەرىنەن اراشالاۋعا باعىتتالىپ وتىر ەمەس پە؟! قالىق ابدۋللاەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق نجەنەرلىك اكادەمياسى ەنەرگەتيكا جانە ەنەرگوتيىمدى تەحنولوگيالار بولىمشەسىنىڭ توراعاسى.بۇل – تۇتاستىق الگوريتمى
ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن ادامزاتتى كەيىنگى ۇرپاعىنا ەڭ قۇندى مۇرا – اتومدىق جارىلىستان ازات جەر شارىن قالدىرۋعا شاقىرعان ۇندەۋ بولدى دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. راسىندا, بۇكىل عالام الدىندا جاريالانعان مانيفەستىڭ ءمانى زور. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ الەمدىك قوعامداستىق ءىس-قيمىلىنىڭ تۇتاستىق الگوريتمىن ۇسىندى. يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان باس تارتۋ ءۇشىن دايەكتىلىكپەن العا قاراي قادام باسۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, بۇل باعىتتا قازىردىڭ وزىندە ماڭىزدى شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىس قوعامعا قوزعاۋ سالدى. 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەمدى قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداعانى – وسىنىڭ دالەلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ بۇكىل پلانەتامىزداعى ادامزات بالاسىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ, ولاردى قىرىپ-جوياتىن جويقىن قارۋ – يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ جونىندەگى تاريحي شەشىم قابىلداعالى دا شيرەك عاسىر ۋاقىت ءوتتى. يادرولىق قارۋسىز الەم – ادامزاتتىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەكتەگى ىزگى مۇراتتارىنىڭ ەڭ باستىسى. جەر شارىن جايپاپ, ونداعى ءتىرشىلىكتى جويۋعا جول بەرمەۋ ءبىزدىڭ باستى ءمىندەتىمىزگە اينالۋى ءتيىس. قازىرگى كەزدەگى الەمدە ورىن الىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساقتى ايماقتىق قاقتىعىستار, ءىشىنارا بولىپ جاتقان سوعىستار, تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ بارلىعى بولاشاعىمىزدى جارقىن ەتپەسى انىق. سوندىقتان, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا ۇمتىلۋ – الەمدىك وركەنيەتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جالپىۇلتتىق «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن باستى مۇرات ەتكەن حالقىمىز, اسىرەسە, بۇگىنگى جاستار, ەرتەڭگى جاڭا ۇرپاق بۇل ءۇردىستىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن تەرەڭ ۇعىنۋى قاجەت. ياعني, جاستاردىڭ بويىنداعى بەيبىت ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىستى وياتىپ, وعان ۇمتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىق, سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ جاڭا زاماناۋي ۇلگىسىن الەمگە پاش ەتتى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ – ءححى عاسىردىڭ باستى ماقساتى» دەگەن باستاماسىن, قازاقستان ازىرلەگەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىندا قابىلدانۋى – وسىنىڭ ايعاعى. ەكى الپاۋىت مەملەكەت – كەشەگى كسرو مەن اقش اراسىنداعى يادرولىق قاۋىپ كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ كەتۋىنە بايلانىستى سەيىلگەنىمەن, بۇگىندە يادرولىق دەرجاۆاعا اينالۋعا ۇمتىلاتىن مەملەكەتتەر دە بار. بۇگىنگى تاڭدا جەر جۇزىندە 19 000 يادرولىق وقتۇمسىققا يە توعىز مەملەكەتتە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا موراتوري جاريالاۋلارىنا قاراماستان, ءىشىنارا يادرولىق سىناق جۇرگىزۋ ورىن الۋدا. ياعني, «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسى الەمدىك دەڭگەيدە اتقاراتىن جۇمىستارىن ءالى دە كۇشەيتە ءتۇسۋى قاجەت. ۇلتتار مەن مەملەكەتتەر جەكە-جەكە, بولەك ءومىر سۇرگەنىمەن, جەر, سۋ مەن اۋا ورتاق. سوندىقتان دا وسى ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋىمىز قاجەت. قازاقستاندا 14-30 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ سانى 5 ميلليونعا جۋىق. بۇل – ۇلكەن كۇش. بۇگىنگى جاس ۇرپاق جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋدان كەلەتىن الاپات اپاتتى ءبىر ءسات تە قاپەردەن شىعارماۋى ءتيىس. اسقار ابدۋالى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. تاراز.پاراسات داۋىسى باسىم ەستىلۋى ءتيىس
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە بۇكىل ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا دەگەن قامقور كوڭىلىن ايقىن كورسەتكەن. ول, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوزىنىڭ كوكەيكەستىلىگىمەن, تەرەڭدىگىمەن جانە قيسىندىلىعىمەن تاڭعالدىرادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عىلىم جاڭا بۋىنداعى تەحنولوگيالار جاساي وتىرىپ, تەڭدەسسىز جاڭالىقتار اشۋدا, وسىلايشا ادامزات بالاسىن ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىسكە اكەلە جاتىر, دەيدى. وكىنىشكە قاراي, جاھاندىق كەڭىستىكتە ۇستەمدىك ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىس, اسكەري بلوكتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى جوعارىلاتۋدىڭ ورنىنا, وعان قاتەر توندىرۋدە. سەبەبى, كەز كەلگەن كۇش وعان قارسى كۇش تۋىنداتاتىنى بەلگىلى. ءبىر ەلدىڭ اسكەري بلوكتىڭ كومەگىمەن ەكىنشى ءبىر ەلگە قاتىستى ءوزارا قارىم-قاتىناستا تەڭدەسسىز باسىمدىق الۋعا تىرىسۋى – ەرەكشە قاۋىپتى ۇدەرىس. سول ەكىنشى ەل, اسىرەسە, ءوزىڭنىڭ جاقىن كورشى ەلىڭ بولسا, جاعداي الدەنەشە ەسە كۇردەلەنە تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەلباسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتىندا سونداي ەلدەر اسكەري, ەكونوميكالىق جانە ساياسي باسىمدىق ءمۇمكىندىكتەرىنە يە بولا وتىرىپ, وزدەرى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن اسكەري بلوكتى جاۋاپسىزدىقپەن پايدالانادى دەگەندى مەڭزەيدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇۇ جانىنان جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە ونى جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى ىقتيمال عىلىمي جاڭالىقتاردى تىركەيتىن ەسەپ رەەسترىن قۇرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسى اسا قيسىندى جانە ۋاقتىلى. وسى رەەستر نەگىزىندە عىلىمي جاڭالىقتاردى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردىڭ جاڭا ءتۇرلەرىن جاساۋ ءۇشىن پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق قۇجات بويىنشا ونى ورىندايتىن حالىقارالىق مىندەتتەمە قابىلداۋ ۇسىنىلادى. بۇل يدەيانى بۇعان دەيىن ەشكىم قوزعاماعان ەدى, ەندى مۇنى العاش رەت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قوسارلانعان ستاندارتتار ساياساتىنىڭ سالدارى ءولىم سەبەتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, باكتەريولوگيالىق قارۋ تۇرلەرى الەمگە كەڭىنەن تارالىپ, ولاردىڭ ادامزاتتىڭ قازىرگى كەزدەگى ەڭ قاتەرلى جاۋى – حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ قولىنا تۇسۋىنە الىپ كەلۋى ىقتيمال ەكەنىن ەسكەرتەدى. سوعىس ۆيرۋسىنىڭ كەڭىنەن تارالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ كۇشەيتىلۋى بولىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل كەشەن وركەنيەتتىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەيتىن ەكونوميكاعا قاراعاندا, سالىستىرمالى تۇردە ۇلكەن پايدا اكەلەتىن بيزنەس سەكىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق, دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ اڭسارىن بىلدىرەتىن بالاماسىز ماسەلەنى توتەسىنەن قويدى. ال ونى وڭ شەشۋ سوعىس ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارادى, بۇل, ءوز كەزەگىندە, ادامزاتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ارناسىندا دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا كەز كەلگەن الەمدىك سوعىسقا الىپ كەلۋى ىقتيمال داۋ-جانجالداردىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ادامزاتتىڭ تىنىشتىقتا ءومىر ءسۇرىپ, دامۋىنا جاعداي تۋعىزاتىنى بەلگىلى. مانيفەستە مازمۇندالعان الەمنىڭ 3 باستى سوعىسسىز جاھاندىق ستراتەگيا قاعيداتتارى مەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ 5 ءىس-قيمىل الگوريتمدەر باعىتى ءبىزدىڭ كوشباسشىمىزدىڭ بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا دەگەن شىنايى الاڭداۋشىلىعىنان تۋىنداپ وتىر. ال ەلباسىنىڭ وسى باعىتتارداعى بەلسەندى ءىس-قيمىل ۇستانىمى كوڭىلدەرگە سەنىمدىلىك ۇيالاتىپ, ونىڭ ۇندەۋى قۇلاقتارعا ۋاقتىلى جەتەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. مارات بىتىمباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى تاۋ-كەن بولىمشەسىنىڭ توراعاسى.جالپىعا ورتاق شەشىمگە كەلۋگە شاقىردى
ەلباسى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ءوزىنىڭ الەمدىك قوعامداستىققا دەگەن مانيفەسىن جاريالادى. بۇل مانيفەستە قازىرگى الەمدەگى قالىپتاسقان جانە بولىپ جاتقان ساياسي جاعداي مەن ساياسي ۇردىستەرگە تەرەڭ ساراپتاما جاساپ, ءوزىنىڭ كوزقاراسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى تاجىريبەلى ساياسي قايراتكەر رەتىندە پاش ەتتى. ءححى عاسىردا الەم عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستى وركەنيەتتى تۇردە دامىتۋ نەگىزىندە ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جاڭا بەلەسكە, جاڭا بيىكتەرگە جەتە مە دەگەن ءۇمىت بولاتىن. بىراق, وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى تاڭدا الەمدە قالىپتاسقان جاعداي ادامزاتتىڭ ءۇمىتىن جوققا شىعارۋدا. ەۋروپانىڭ شىعىسىندا, لەرىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولۋدا. حح عاسىرداعىداي ءبىر-بىرىمەن «قىرعي-قاباق» سوعىستىڭ جولىنا ءتۇسىپ جاتىر. وسىلارعا گەوەكونوميكالىق جاعدايدى, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستى جانە ۇلى دەرجاۆالاردىڭ ءبىر-بىرىنە جاريالاعان سانكتسيالىق سوعىستى قوسساق, ادامزاتتىڭ ءححى عاسىردا دامۋىنا جانە ءوسىپ-وركەندەۋىنە ەداۋىر قاۋىپ ءتونىپ وتىرعانىن بايقايمىز. بۇل جاعدايدا ەلباسى ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە مىناداي تەزيستەردى جاريالادى. جالپى, الەم دەڭگەيىندە, جاھاندانۋ جاعدايىندا بولاتىن سوعىس ادامزاتتىڭ كەلەشەگىن ب ۇلىڭعىر ەتەدى. پرەزيدەنت وسىنى الەمنىڭ كوشباسشىلارىنا, جالپى ادامزاتقا ەسكەرتىپ وتىر. بىرىنشىدەن, بۇل بولاشاق سوعىستا ەشكىم جەڭىسكە جەتپەيدى, ول – اكسيوما. ەكىنشىدەن, بولاشاق ۇلكەن سوعىستاردا يادرولىق قارۋ, حيميالىق جانە بيولوگيالىق, ونىڭ ۇستىنە جاڭادان عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ نەگىزىندە جاسالىپ جاتقان قارۋ-جاراقتىڭ قولدانىلاتىنى ءسوزسىز. ۇشىنشىدەن, ونداي قارۋ-جاراق قولدانعان سوعىستان كەيىن ادامزاتتىڭ جانە جالپى پلانەتامىزدا تىرشىلىكتىڭ بولۋى ەكىتالاي. سوندىقتان الەمدەگى ساياسي ليدەرلەرگە ەلباسى ۇسىنىس جاسادى. بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە باس قوسىپ, مامىلەگە كەلىپ, ءبىر ورتاق شەشىمگە كەلۋگە شاقىردى. 2016 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كونفەرەنتسياسىن وتكىزىپ, بارىنە ورتاق ادىلەتتىلىك قاعيداتتارعا سۇيەنۋ ارقىلى ءححى عاسىرداعى بەيبىت الەم باعدارلاماسىن قابىلداۋ جانە ونىڭ قالىپتاسقان نەگىزگى قاعيداتتارىن بەكىتىپ جانە سول قاعيداتتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازىرگى الەمدە بولىپ جاتقان قانتوگىستەردى بىرتىندەپ ازايتۋ, توقتاتۋ جانە مۇلدەم قانتوگىستەرگە اپارمايتىنداي جاعدايعا كەلتىرۋدى ۇسىندى. بۇل مانيفەست ەلباسىمىزدىڭ الەمدەگى ەڭ تاجىريبەلى جانە ەڭ بەدەلدى تۇلعا ەكەندىگىن تاعى دا كورسەتتى. كامال بۇرحانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور.كەلەسى ءسامميتتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكەنىن قالايمىن
اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن ءىV يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت دەلەگاتتارى الدىندا سويلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ يادرولىق نىساندار مەن ماتەريالدار قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيى ەڭ جوعارى جيىرما مەملەكەتتىڭ قاتارىندا ەكەندىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. شىنىندا دا, قازاقستاندا ۇلتتىق دەڭگەيدە ناقتى يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا بىرقاتار كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلعان. يادرولىق ماتەريالداردى ەكسپورتتىق باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ جەتىلدىرىلگەنى ءوز الدىنا, يادرولىق جانە راديواكتيۆتىك ماتەريالداردى يدەنتيفيكاتسيالاۋ ورتالىعىن قۇرۋ جونىندە جۇمىستار دا قاۋىرت جۇرگىزىلۋدە. وسىنىڭ ءبارىن تىزبەلەي كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى: «الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ رەاكتورلارى تومەن بايىتىلعان وتىنعا كوشىرىلدى. ەل اۋماعىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتاعى وسىنداي جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جەدەلدەتىلەدى. يادرولىق نىسانداردىڭ ءبارى ماگاتە-ءنىڭ جان-جاقتى باقىلاۋىندا تۇر», – دەپ مالىمدەدى. سامميتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان 25 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعان سوڭ نەۆادا مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا سىناقتاردىڭ توقتاتىلعانىنا نازار اۋداردى. ياعني, ءبىز بۇدان قازاقستان حالقى مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ الەمدى تاجال قارۋىنان تازارتۋ سىندى ۇلى دا ساۋاپتى ىسكە قانداي زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن ۋاقىت وتكەن سايىن تەرەڭدەي سەزىنە تۇسەمىز. «ءبىز بۇرىنعى پوليگون اۋماعىنداعى حالىقتى ساۋىقتىرۋ جانە جەر مەن سۋدى زارارسىزداندىرۋ ءجونىندەگى ءجۇيەلى حالىقارالىق كومەك اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىن قويدىق, ويتكەنى, قازاقستان وسى قاسىرەتپەن جالعىز ءوزى بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. مەن ەلدەردىڭ كوشباسشىلارىن, اسىرەسە, ورتالىق ازيا يادروسىز ايماعىنىڭ كەپىلى سانالاتىن بەس دەرجاۆانىڭ باسشىلارىن, سونداي-اق, يادرولىق جويىلۋدىڭ سۋيتسيدتىك قاتەرىن بولدىرماۋ جونىندەگى الەمدىك ماقساتتى قۇپتايتىن مەملەكەتتەردىڭ مارتەبەلى دەلەگاتسيالارىن پوليگوننىڭ جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكە الۋ شاراسىنا شاقىرامىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. جاھاندىق جيىندا سويلەگەن ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى سامميت وتكىزۋ جونىندەگى باراك وبامانىڭ باستاماسى جالعاسىن تابۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستاننىڭ وسىنداي ءىس-شارا وتكىزۋگە مورالدىق قۇقىعى بار دەپ ويلايمىن. بۇل پوليگونىن جاۋىپ, الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان باس تارتقان ەلگە دەگەن ريزاشىلىقتىڭ بەلگىسى بولار ەدى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءوز باسىم ەلباسىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن قۋانا قۇپتايمىن. مۇنىڭ ءوزى الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا قازاقستانىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلىنىڭ, بەيبىتشىلىك سۇيگىش ءيميدجىنىڭ قانشالىقتى وسكەنىن بايقاتادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. بەكزات التىنبەكوۆ, ساياساتتانۋشى, جەزقازعان قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. قاراعاندى وبلىسى.قازاقستان – يادرولىق قارۋسىز الەم ورتالىعى
امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاريالاعان مانيفەسىن تولىق قولدايمىن جانە ونداي قيمىل ورىندى دا ءجوندى دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىنداي باستاما كوتەرۋگە ءجونى دە, قۇقى دا بار دەپ ويلايمىن. ونىڭ تاريحي نەگىزدەرى جانە تۇسىندىرەتىن جەرلەرى بار. كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز يادرولىق قارۋدىڭ اسا قۋاتتى بازاسى بولدى. قازاقستان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدى يەلەندى. ءبىز يادرولىق قۋاتى جاعىنان تەك رەسەي, اقش جانە قىتايعا عانا جول بەردىك. ونى الەم ءبىلىپ وتىردى. قازاق جەرىندە 1949 جىلى اشىلعان قانقۇيلى سەمەي يادرولىق پوليگونى ورنالاستى. ول ءۇش وبلىستىڭ – سەمەي, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ توعىسقان جەرىندە قونىستانعان جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قانشاما قاسىرەت اكەلىپ, وراسان زور زيان كەلتىردى. بۇل پوليگوندا جەر استىندا, جەر بەتىندە جانە اۋادا 500-گە جۋىق يادرولىق سىناق جاسالدى. مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, اتوم جارىلىستارىنىڭ جالپى قۋاتتىلىعى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان بومبانىڭ قۋاتىنان 2,5 مىڭ ەسە اسىپ كەتتى. الەمدەگى يادرولىق قارۋلار سىناعىنىڭ 24%-ى ءبىزدىڭ پوليگوننىڭ ەنشىسىنە ءتيدى! بىزگە بەلگىلى مالىمەتتەر بويىنشا, كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن, اسكەري كەزەكشىلىگىندە يادرولىق وقتۇمسىقتارى بار 100-دەن استام زىمىران قالعاندىقتان, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز اۆتوماتتى ءتۇردە يادرولىق دەرجاۆاعا اينالدى. رەسپۋبليكانىڭ اەرودرومدارىندا زىمىراندارمەن ءبىرگە 40 ستراتەگيالىق بومبالاۋشى اۆياتسيا ورنالاستى. ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدا 1040 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارعا ارنالعان يادرولىق وقتۇمسىق جانە اۋەدە ورنالاساتىن قاناتتى زىمىراندارعا ارنالعان 370 وقتۇمسىق بولدى. ونىڭ, جاس جانە تاۋەلسىز رەسپۋبليكا ءۇشىن ەلەۋلى قاۋىپ توندىرگەنى ءسوزسىز. سونىمەن بىرگە, ولاردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن وراسان زور قارجىلاي جانە ادام رەسۋرستارى قاجەت ەدى. يادرولىق دەرجاۆالار تاراپىنان دا قاۋىپ ۇلعايا ءتۇستى. وسى ءبىر شەتىن ماسەلەنى: يادرولىق قارۋدى ساقتاپ قالۋ كەرەك پە, الدە جويۋ كەرەك پە دەگەن ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى ءارى شۇعىل شارالار قاجەت بولدى. قازاقستان ەكىنشى جولدى تاڭدادى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە, «يادرولىق جانجالدىڭ ناتيجەسى تەك قانا دۇشپاندى قۇرتىپ جىبەرۋ ەمەس. ەڭ باستىسى, ءىس جۇزىندە سول مەملەكەت جەرىنىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن مۇمكىن ەمەس جەرگە اينالادى». ەلدىڭ تىزگىنى ءوزىمىزدىڭ قولىمىزعا تيگەننەن كەيىن, ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتەن باستاپ قازاقستان دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق ەلدەرىمەن بەيبىت ءارى مەيىربان قارىم-قاتىناستا بولۋ ساياساتىن ۇستاندى. وسى تۋرالى ءبىزدىڭ پرەزيدەنت «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ جازدى: «قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز ايماق اتانۋىن ءسوز ەتسەك, ءبىز ايتقانىمىزدا تۇردىق. قازاقستان – ءدۇنيەجۇزىندە يادرولىق سىناق الاڭىن جاپقان بىردەن-ءبىر مەملەكەت». سوندىقتان دا پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارىنىڭ ەڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ بولدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتىنىڭ كورىنىسى بولدى جانە الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان وڭ باعاسىن الدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز يادرولىق كلۋبتىڭ مۇشەلەرى, ەڭ الدىمەن اقش, قىتاي جانە رەسەيدىڭ الدىنا: ەسەسىنە ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە, شەكارامىزدىڭ قول سۇعىلمايتىندىعىنا جانە تەرريتوريالىق تۇتاستىعىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بولۋى كەرەك دەگەن قاتاڭ تالاپ قويدى. بۇل تالاپ ورىندالدى. 1996 جىلى قازاقستان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا مۇشە بولدى. ال 2000 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى سوڭعى ۇڭعىما جويىلدى. 2006 جىلى سەمەيدە تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا بولدى: ورتالىق ازيانىڭ 5 رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. قازاقستان بۇدان بىلاي دا تاراتپاۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى ساياساتىن جۇرگىزە بەرەدى. قازاقستان باسشىلىعىنىڭ باستاماسى بويىنشا 2009 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى تاريحي قارار قابىلدادى. ءدال وسى كۇنى 1991 جىلى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز بىرجاقتى تۇردە سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتاردى توقتاتقان بولاتىن. الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ كوشباسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ انتيادرولىق قادامدارىنا وڭ باعاسىن بەردى. يادرولىق قارۋدان باس تارتقاندىعىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ءوزىن بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەل رەتىندە مالىمدەدى. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كوز الدىندا ەلىمىزدىڭ ابىرويى اسقاقتادى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ رەيتينگى عالامدىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. تەرريتوريالىق تۇتاستىق پەن شەكارامىزدىڭ مىزعىماستىعىنا تونەتىن قاۋىپ سەيىلدى دەسەك بولادى. ەندى بىزگە باسقا مەملەكەتتەردىڭ يادرولىق زىمىراندارى باعىتتالمايدى دەگەن سەنىمدەمىز. قازاقستان كۇردەلى دە قىمباتقا تۇسەتىن ينفراقۇرىلىمى بار يادرولىق قارۋدى ۇستاۋعا كەتەتىن وراسان زور قارجىلىق رەسۋرستاردى ۇنەمدەپ, تۇتاسىمەن بەيبىت الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بەت بۇردى. وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەر تۋراسىندا ەلباسى: «ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت اتانعانىمىزدى سىنايتىنداردى مەن ەش تۇسىنە المايمىن. يادرولىق قارۋ ۇستاۋ ءۇشىن وراسان زور قاراجات پەن جوعارى دارەجەلى مامان كەرەك. بىزدە ونىڭ ەكەۋى دە جوق. ونى بىلاي قويعاندا, يادرولىق قارۋعا يە بولۋ دەگەن ءسوز قاي كەزدە قوپارىلىپ كەتەرى بەلگىسىز قاتەر وشاعىنىڭ ۇستىندە وتىرۋ جانە باسقا بىرەۋدىڭ ءدال ساعان قاراي نىسانالاپ قويعان يادرولىق جەبەسىنىڭ سۇعىندا وتىرۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا, كەيبىر ادامدار ءوز جەرىمىزدەگى يادرولىق قارۋدى ەشكىمگە بەرمەيمىز دەپ داۋرىعا باستاعاندا, مەن قاراداي كۇيزەلىپ ءبىتتىم. ونداي داڭعويلار ابدەن ۋلانىپ بىتكەن سەمەي جەرىن كورمەيدى, قاراداي قىرشىنىنان قيىلىپ, قاراداي مۇگەدەكتىككە ۇشىراپ جاتقان جازىقسىز جانداردىڭ تاۋقىمەتىن تۇسىنبەيدى», – دەپ جازدى. الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ كوشباسشىلارى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ باستامالارىنا وتە جوعارى باعا بەردى. مىسالعا, كەزىندە باراك وباما پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا كەلەسىدەي مىنەزدەمە بەردى: «پرەزيدەنت نازارباەۆ تاراتپاۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە الەمدەگى ۇلگى تۇتارلىق كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستان – يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق گۇلدەنۋگە قالاي قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعىن كورسەتكەن ەلدىڭ تاماشا ۇلگىسى». ال ەلباسىنىڭ اقش-تا جاريالاعان مانيفەسى – ەلىمىزدىڭ وسى ساليقالى ساياساتىنىڭ جالعاسى. پرەزيدەنت الەمدى تاعى دا وزىنە قاراتىپ, يادرولىق قارۋدىڭ قاۋپىن ازايتۋعا الەمدى شاقىردى, ناقتى ۇسىنىستارىن جاساپ قوماقتى ۇلەسىن قوستى, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك كەپىلى – كۇش بىرىكتىرۋ ەكەنىن انىق جەتكىزدى. زيابەك قابىلدينوۆ, «حالىقتار كەلىسىمى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى. استانا.بالاماسى جوق باستاما
الەم تىنىشسىزدىقتى باستان كەشۋدە. دۇنيەجۇزىنىڭ ءار-ءار جەرىندە سوعىس ءورتى ءورشىپ, بەيبىت ادامدار ولۋدە, قان توگىلۋدە. ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ كورىنىستەرى بەلەڭ الۋدا. مەن اۋعان سوعىسىنىڭ ازابىن شەككەن ازامات رەتىندە وسىلاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا قارسىمىن. قارۋمەن ادىلەتتىلىك ورنامايتىنىن سول سوعىستىڭ ءوزى كورسەتتى ەمەس پە؟ ءبىز سوعىستى كورگەن اكەلەردىڭ ۇرپاعىمىز, ءوزىمىز دە سوعىس قانشالىقتى قايعى اكەلەتىنىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىز دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. سول سوعىستا قانشاما جاس قىرشىنىنان قيىلدى, قانشاما انا بالاسىن جوعالتتى. قان-قاساپ قىرعىننىڭ اۋىرتپالىعىن ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ءبىز قازىرگى جۇمىسىمىزدا وسىنداي قايعىنىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن ايتىپ, بەيبىت ءومىردىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ كەلەمىز. سولاي بولۋى دا كەرەك. ايتپەسە, الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ بەرەكەسى كەتەدى, تۇراقتىلىقتىڭ تۇعىرى قوزعالادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى قاي مەملەكەتتىڭ دە باسشىسىنا ونەگە بولارلىق. ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسىن باسشىلىققا العان ەلىمىزدىڭ الەمدىك بەدەلى ارتا تۇسۋدە. بەيبىتشىلىكتىڭ وركەن جايۋى تەك يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى عانا ەمەس, وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگىمەن كەلەتىنىن قازاقستان الەمگە مويىنداتىپ وتىرعانى شىندىق. يادرولىق سىناقتىڭ تاقسىرەتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى دە بىلىنۋدە. سەبەبى, سىناق جارىلىستارى بولعان جىلدارى قازاقستاندا 1,5 ميلليون ادام ونىڭ زاردابىن شەككەنى رەسمي دەرەكتەردەن بەلگىلى. 300 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن سىناق الاڭىندا جەرۇستى, جەراستى جانە اۋە كەڭىستىگىندە 456 جارىلىس جاسالدى. ەۋروپانىڭ گەرمانيا سىندى ءبىر مەملەكەتى سىيىپ كەتەتىن اۋماقتاعى وسىنشالىقتى جارىلىستىڭ زاردابىن جەرگىلىكتى حالىق تارتۋداي-اق تارتتى. سەمەيدەن باسقا قازاقستاننىڭ اۋماعىندا تاعى دا بىرنەشە وڭىردە يادرولىق جارىلىس بولعانى اقيقات. ولاردىڭ ىشىندە «كاپۋستين-يار», «ازعىر», «ەمبى-5», «نارىن», «تايسويعان» سەكىلدى ەلدى مەكەندەردە جۇيەلى تۇردە جوعارى دەڭگەيدە سىناقتار بولىپ تۇرعان. «كاپۋستين-يار» كەشەنى مەن «ازعىر» پوليگونىندا 29 يادرولىق جارىلىس جاسالعان. قازىر سىناق تۇرىندەگى 10 جارىلىستىڭ التاۋى قاراشىعاناقتا, ۇشەۋى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا, ون ءبىرى وبلىستىڭ بايعانين اۋدانىندا جاسالعانى انىقتالىپ وتىر. وسىعان قاراپ, قازاقستانداعى اتوم اپاتىنىڭ قاۋىپتىلىگىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ەكەنىن اڭعارۋعا ابدەن بولادى. سىناقتار توقتاتىلعانىمەن سول جارىلىستاردىڭ زارداپتارى ءالى دە سەيىلگەن جوق. سوندىقتان يادرولىق جارىلىس بولعان ايماقتاردى زالالسىزداندىرۋ, سىناقتاردان زارداپ شەككەن ادامداردى ساۋىقتىرۋ, اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى شارالار الۋدا قازاقستان وزىندىك ونەگە كورسەتۋدە. جالپى, يادرولىق جارىلىستارعا تىيىم سالىندى. الايدا, ونىڭ زارداپتارى ءالى تولىق جويىلعان جوق. ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا دەگەن زيانىن سەيىلتپەيىنشە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار دا توقتاماق ەمەس. بۇل ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇرپاعىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى. يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ماقساتىنا جۇمىلۋ ادامزاتتىڭ اسىل مىندەتى بولۋى ءتيىس. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ قورقىنىشتى قارۋلار مەن يادرولىق سىناقتاردى بولدىرماۋ جولىندا وزىندىك ۇستانىمىمىزدى ءبىلدىرۋىمىز ۇتىمدى بولماق. سوندىقتان كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى تۇسىنىستىك تانىتۋى, كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ اقش-تا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە الەم ءۇشىن وزەكتى ماسەلەگە دۇنيەجۇزىنىڭ نازارىن اۋدارۋى تەگىن ەمەس. وسىلاي بولعاندا عانا, الەم تىنىشتىقتىڭ التىن بەسىگىندە تەربەلەدى. بۇل دۇنيەجۇزىنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ءار ازاماتتىڭ قاپەرىندە بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. عۇمار گالەەۆ, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, «وقشاۋ سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋىنگەرلىك باۋىرلاستىعى» وبلىستىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى. اقتوبە وبلىسى.ارينە, ەلىمىز ءۇشىن ماقتانامىز
ەلباسىنىڭ اقش-تا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنا قاتىسقانىن, سول جيىندا سويلەگەن ءسوزىن – ءبارىن دە «ەگەمەننەن» وقىپ-ءبىلدىم. ءبىزدىڭ ەلىمىز 50-دەن استام مەملەكەت قاتارىندا سامميتكە قاتىسىپتى. الەم نازارىن تىگىپ وتىرعان بەدەلدى, مارتەبەلى جيىننان ەلىمىزدىڭ ويىپ تۇرىپ ورىن العانىنا ءوزىن قازاقستاندىقپىن دەگەن ءاربىر ازامات قۋانارى ءسوزسىز. اقش-تا وتكەن سامميت دەلەگاتتارى الدىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ يادرولىق نىساندار مەن ماتەريالدار قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيى ەڭ جوعارى مەملەكەتتەردىڭ العاشقى جيىرمالىعىندا تۇرعاندىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن اۋدارتىپتى. وسى كۇندەرى ەلىمىزدە يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا بىرقاتار كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, يادرولىق ماتەريالداردى ەكسپورتتىق باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ جەتىلدىرىلگەنىن اتاپ كورسەتكەن. ءسويتىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتتە قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكتى جاقتاعان ءۇنىن بۇكىل الەم ەستىدى. ەلىمىز قاۋىپسىزدىك, ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىندە, ءدىن, ۇلت, ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ باعىتىندا حالىقارالىق قوعامداستىققا دا بەدەلى ايقىن. وسى سامميت بارىسىندا يادرولىق قارۋ-جاراقتاردان ارىلعان بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەل ەكەندىگىمىز پاش ەتىلدى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى 2010 جىلدان بەرى 2 جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان سامميتكە تۇراقتى قاتىسۋشى. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك تۇعىرىن, تۇراقتى مودەلىن ورناتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ ۆاشينگتونعا وسى جولعى ساپارى ەلىمىزدىڭ الەمدەگى انتيادرولىق قوزعالىستاعى جەتەكشىلىگىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتتى. ءبىز ەلىمىزدىڭ بيىك مارتەبەسى ءۇشىن قۋانامىز. مىسالى, بۇرىن-سوڭدى بولماعان تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ ەلىمىز اۋماعىندا قۇرىلۋى دا ەرەكشە باستاما. بەيبىت اتوم ەنەرگياسى ادامزاتقا قىزمەت ەتەدى دەگەن ءسوز. ال اقش سياقتى الىپ ەل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىعان ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ەگەمەن ەلىمىز ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ارقاشاندا حالىقارالىق قاتىناستاردا بايسالدى, سابىرلى, ابىرويلى, سىيلى, بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەيتىن كورەگەندى ساياسات ۇستانادى. وزگە ەلدەر قازاقستاندى الەمدەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى دەپ تانيدى. ساۋلە وسمانوۆا, وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى. پاۆلودار وبلىسى.ۇستانىمنان اينىمايمىز
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق, ءبىز ەركىن دەموكراتيالىق قوعامدى دامىتۋدىڭ جەدەل باعى