«قاناعات قارىن تويدىرادى, قاناعاتسىزدىق جارلىنىڭ جالعىز اتىن سويدىرادى» دەگەن ماقال بار. عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن ماقالدىڭ ءبارى حالىق دانالىعى. اقيقات. ولار ۇمىتىلماي, جويىلماي بىزگە جەتتى, ويتكەنى, ول شىن ءسوز, ال, شىن ءسوز ەشقاشان ولمەيدى. مىنا ماقال دا سونىڭ ءبىرى.
«ۇلتتىق كەسەل» ويدان شىققان جوق
ال, وسى ءبىز قاناعاتشىلمىز با؟ قاناعاتشىلدىق ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزگە جات پا, الدە جاقىن با؟.. دەگەن سۇراقتار تۋادى. يماندىلىق جولىنا ءتۇسىپ, يسلام تالاپتارىن ورىندايتىن مۇسىلمانداردىڭ كوبى قاناعاتشىل ەكەنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. ولار دۇنيەنىڭ سوڭىنا قاتتى ءتۇسىپ, اقىل-ەسىنەن ايىرىلعانشا قازىنا جيناماقتى توعىشارلىق ساناپ, وندايعا كىنا دا قويىپ جاتادى. بىراق حالقىمىزدىڭ باسىم بولىگى باي بولماقتى, دۇنيەنى مول قارپىماقتى ويلاپ, كەيدە, ءتىپتى, كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلۋعا بار. «بايلىق مۇرات ەمەس, جوقتىق ۇيات ەمەس» دەگەن حالىق دانالىعىن دا ولار مانسۇق ەتىپ, «اقىلدى بولساڭ نەگە باي ەمەسسىڭ» دەلىنەتىن باسقا حالىقتىڭ ناقىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ كەلەدى. ارينە, مۇنى دا تەرىستەۋگە بولمايدى, داۋلەتتى تۇرمىستىڭ زالالى جوق, كەرىسىنشە, كەدەي بولعاندىق, قول قىسقالىق قيىن.
بىراق ازعا قاناعاتتانىپ, ءمۇمكىنشىلىگىڭە قاراي دۇنيە جيۋ بار دا, اباي ايتپاقشى, «ءبىر-اق سەكىرىپ شىعام دەپ, ءبىر-اق ىرعىپ تۇسەم دەپ, مەرتىگەدى, جاتادى» دەگەندەي بايلىققا بىردەن جەتەمىن, جاقسى تۇرمىسقا بىردەن بوگەمىن دەگەن ويمەن سۇعاناق قىلىقتارعا جول بەرىپ, دۇنيە جيعىسى كەلەتىندەر بار. زاڭسىز جولمەن مال تاۋىپ, قولىنان كەلسە پارا الىپ, باسقالارعا قىساستىق قىلۋ, زارداپ شەكتىرۋ ارقىلى دۇنيەنىڭ سوڭىنا تۇسكەندەر وسىندايلار. بۇلار قىزمەت ورنىن, اقىل-ويىن, امال-ايلاسىن, قىسقاسى, قولدان كەلەتىن بارلىق مۇمكىنشىلىگىن وسىنداي ىستەردىڭ جولىنا جەگىپ, باسقا دۇنيەنى ۇمىتىپ, الاسۇرادى. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي جاندار ارامىزدا كوبەيىپ بارادى. تالايلاردىڭ وسى جولداعى قىلمىستارى اشكەرەلەنىپ, كەيبىرەۋلەرىنىڭ تىرنەكتەپ جيعان بار ابىرويى لاق ەتىپ ءبىر-اق اقتارىلىپ, وزدەرى تۇرمەدەن شىعىپ جاتسا دا, باسقالارعا ول ساباق بولاتىن ەمەس.
قاناعاتسىزدىقتى قازىر جالپى ۇلتتىق كەسەل دەۋگە دە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى, پارا الا الاتىن, اقشا جەيتىن مۇمكىنشىلىگى بارلار عانا ەمەس, قالتاسىنا ماڭداي تەرمەن تۇسكەن از تابىسىن قايتسەم جەڭىل جولمەن مولايتا الامىن دەپ قۇمار ويىندارىنا باراتىن, كازينودان شىقپايتىن, ويىن اۆتوماتتارىنىڭ الدىن بەرمەيتىن, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردى تىمىسكىلەپ جاعالايتىن قازاقتار دا تولىپ ءجۇر. تالايلارى ءومىر بويى تىرنەكتەپ جيعان بار دۇنيەسىنەن, باسپاناسىنان, ماشينەسىنەن ايىرىلىپ جاتسا دا, قايتسەم دە جەڭىل تابىسقا, جەدەل بايلىققا جەتەمىن دەپ جانتالاسۋدا. تولىپ جاتقان «الداۋىش پيراميدالار», كۇماندىلىگى كوپ جۇيەلى ماركەتينگتەر دە وسىندايلاردىڭ اۋەستىگى.
جۋىردا الماتىعا رۋمىنيادان كەلگەن ءبىر توپ الاياقتارعا جەم بولعان وتانداستارىمىز تۋرالى ەستىدىك. «شەتەلدىك تۋريستەرمىز» دەپ جاقسى سويلەپ, جارقىراپ كيىنگەن الاياقتارعا باسقا جۇرتقا قاراعاندا شيراق, پىسىق دەپ سانالاتىن الماتىلىقتاردىڭ ءوزى جۇزدەپ الدانىپتى. «ەلگە قايتۋعا اقشامىز تاۋسىلىپ قالعان سوڭ قىسىلعاننان عانا مىنا قىمبات دۇنيەلەرىمىزدى ساتۋعا ءماجبۇر بولىپ تۇرمىز» دەپ الماتىنىڭ بازارلارىندا 15-16 مىڭ تەڭگە عانا تۇراتىن ىدىس-اياقتاردى ولار 1 مىڭ دوللارعا دەيىن بۇلداپ ساتقان. سونى ونداعان ادامدار الىپ, اياق استىنان الاياقتارعا جەم بولعان.
ءومىردىڭ وزگەرۋىمەن الاياقتار الەمى دە ءوز «ونەرلەرىن» دامىتىپ, قاي جەردىڭ حالقى اڭقاۋ, وڭاي سەنگىش, بايلىققا شەكتەن تىس قۇمار, دۇنيەقوڭىز ەكەنىن الدىن الا زەرتتەپ الاتىن كورىنەدى. اقشاسى جوق قىرعىزدارعا ولار بارا قويماس ەدى, قالتاسى قالىڭ بولسا دا كوبىنەسە ماڭداي تەر, تابان اقىسىمەن تاباتىن ونى جۇمساۋعا كەلگەندە تابانداپ تۇرىپ الاتىن وزبەكتەرگە جولاي قويۋى دا ەكىتالاي. ال, قازاقتار جەڭىلدەۋ حالىق, ءوزگەرگىش, قۇبىلعىش, اقشاعا قۇمارتقىش, ءدۇنيەگە الدانعىش... الاياقتار وسىنى بىلگەن سوڭ بىردەن ۇلكەن توپ بولىپ (17 ادام) كەلىپ, قانشاما ادامدى قان قاقساتىپ كەتكەن... قىمبات كيىمدەر كيىنىپ, كوز الداۋ ءۇشىن جالعا العان ەليتالى كولىكتەردەن شىرەنىپ ءتۇسىپ جاتقان ولارعا تاڭىرقاعاننان اۋزى اشىلعان الماتىلىقتار الاياق ەكەن دەپ استە ويلاماپتى...
سول سياقتى, الماتىلىق الاياق ايەل جاناردىڭ اقتاۋ قالاسىندا بىرنەشە ادامدى قان قاقساتىپ كەتكەنىن ەستىدىك. الاياققا الدانىپ, ۋاقىتشا بەرىلگەن «قارىزداردىڭ» كولەمىنە دە تاڭعالماسقا شاراڭ جوق. ءبىر ايەلدەن جانار ماشينا العان سوڭ قايتارامىن دەپ 6 ملن. 750 مىڭ تەڭگە, تاعى بىرەۋىنەن 8 ملن., ال سوڭعى ايەلدەن 4 ملن. تەڭگە «قارىز» الىپتى. ەگەر ماڭداي تەر, تابان اقىمەن تابىلعان دۇنيە بولسا ادام وسىنشا اقشانى باسقا بىرەۋگە ءبۇيتىپ وڭاي بەرە قويماس ەدى. بۇل اقشالار دا جەڭىل جولمەن كەلگەن دۇنيەلەرگە ۇقسايدى. قازىر جۇرت باسقا تۇگىلى, ءبىر انادان تۋعان باۋىرلارىنا دا مۇنداي سومانى بەرمەيدى. ال, مىنالار سونشاما قازىنانى كولدەنەڭ كوك اتتىعا ۇستاتا سالعان...
پاۆلوداردا دا 60 جاستار شاماسىنداعى الاياق بەس ادامدى 100 ملن. تەڭگەگە «وتىرعىزىپ» كەتكەن. بۇل دا اقتاۋداعى وقيعامەن ۇندەس. توعىشار جاندار قولىنداعى كوپ اقشاسىن وڭاي سەكىرىسپەن ەسەلەۋدىڭ «جولىن» ايتقان الاياققا الدانعان. مۇنىڭ سەبەبى دە سول قاناعاتسىزدىق. قولىندا وسىنشا دۇنيە بولعان سوڭ ونى وڭاي جولمەن ەسەلەۋدى ويلاعان توعىشارلار الاياقتىڭ ۇسىنىسىنا الدانىپ قالا بەرگەن. ويتكەنى, ويىندا تەك جەڭىل جول, جىلدام بايۋ, «ءبىر-اق سەكىرۋ» عانا تۇر. وزىنە وڭاي كەلگەن اقشا ودان ءارى جەڭىل جول تابادى دەپ ويلاعان. اقىرى, «جەلمەن كەلگەن – جەلمەن كەتتى». مۇندايدا قازاق «ۇرىنى قاراقشى ۇرلايدى» دەگەن ءسوز قالدىرعان.
تويىمسىزدىقتىڭ توركىنى
پسيحولوگتار الدانۋدىڭ ار جاعىندا اشكوزدىك تۇرعانىن ايتادى. تويىمسىزدىق اقشانىڭ كوپتىگىنە قارامايدى, دەيدى ولار. ونىڭ توركىنى باسقا بىرەۋدىڭ ەسەبىنەن بايۋدى كوزدەگەن وزىمشىلدىكتەن شىعادى ەكەن. اقشا, دۇنيە دەگەندەر ولار ءۇشىن قۇداي. تويىمسىزدار تەك سوعان باس يەدى. سوندىقتان, ازعانتاي عانا پايدانىڭ ءوزى ولار ءۇشىن ماڭىزدى. ودان ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن مۇندايلار جانىن سالادى. ميلليوندارىن «قارىزعا» بەرىپ جاتقان جوعارىدا ءبىز ايتقان ناق وسىنداي ادامدار. ولار قارىزعا وسىنشا قاراجاتتى جايدان-جاي بەرگەن جوق, تەك ءوسىمنىڭ, اكەلەتىن پايدانىڭ ۇلكەندىگىنە قىزىعىپ بەرىپ تۇرعانى ءسوزسىز. ياعني, تويىمسىز قوماعايلىق ولاردى ورعا جىقتى. جەڭىل جول, وڭاي ءادىس ىزدەمەي-اق, سونشاما قاراجاتى بار ادامدار كەرەك دۇنيەسىنە زاڭدى جولمەن قول جەتكىزۋىنە دە بولادى عوي. بىراق بويىنا سىڭگەن اشكوزدىك, جان-دۇنيەسىنىڭ جۇتاڭدىعى ولارعا تەك وراعىتپا ءادىستىڭ تيىمدىلىگىن ايتىپ تۇر. وسىندايعا قۇل بولعاندار ۇلكەن اقىلعا سالا الماي, اقىرىندا, الاياقتاردىڭ قاقپانىنا ءوز ەركىمەن تۇسەتىن كورىنەدى.
ومىردە كوپ نارسەگە قول جەتكىزە الماعانىنا, ماحاببات, قۋانىش, بايلىقتى تەرەڭ كەشە الماعانىنا وكىنگەن ءوزىمشىل ادام وسىنىڭ ءبارىنىڭ ەسەسى رەتىندە تويىمسىزدىقتى ءوزى قالايدى ەكەن. ءسويتىپ, ول ساناسىنىڭ سانسىراۋىن, كوپ نارسەدەن «قۇر قالدىم» دەپ وكىندىرەتىن كوڭىلىندەگى بوس قۋىستى وسىلاي تولتىراتىن كورىنەدى. «قىسىلعان» تۋريستەردىڭ «قىمبات دۇنيەسىن» ارزانعا ساتىپ الىپ, ولجاعا قارىق بولعىسى كەلۋ دە سانانىڭ وسىنداي وسالدىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
قازاقتا: «كەدەيدىڭ بايىعانىنان بەز», دەگەن دە ءسوز بار. بۇل جەردەگى «كەدەي» دەگەن اقشاسى جوق, تۇرمىسى تومەن ادام ەمەس, جاندۇنيەسى جۇتاڭ, تار, قىزعانشاق, كورە المايتىن, ونىڭ ۇستىنە ءومىر-بويى ءوزىن جولىم بولمادى دەپ قور تۇتىپ كەلگەن ادام. ءبىز ايتىپ وتىرعان ادامدار توبى دا وسىندايلار. اتا-بابادان بەرىلگەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى جوق, ياعني تەگى ءالسىز ادامدار دا وسىعان جاتادى. ەندى اۋزى اسقا جارىپ, اۋى اتقا جارىپ دەگەندەي, قالتاسى اقشاعا تولىپ, قىمبات ماشينا مىنە باستاسا, مۇندايلار ادامدىق قاسيەتتەن مۇلدە جۇرداي بولادى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ولار ءۇشىن قۇداي – اقشا مەن بايلىق قانا سوعان قول جەتكىزگەن سوڭ ولار ەشكىمدى مەنسىنبەي, كوزگە ىلمەي, كەشە عانا بىرگە جۇرگەن جولداستارىن دا تانىماي وزگەرىپ كەتەدى.
قازىر ەل ىشىندە ازدى-كوپتى بايلىق جيعان جان-دۇنيەسى باي, تەكتى ادامدار دا بار. سونداي-اق باي, قۋاتتى ادامداردىڭ جاقسىلىق جاساۋىنا ىقپال ەتە الاتىن تەكتى تۇلعالار دا كەزدەسىپ قالادى. ولار قايتسە دە اينالاسىنا كومەك قولىن سوزىپ جاتادى. جۇرگەن-تۇرعان, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتاسىن جاقسى جاققا وزگەرتۋگە اتسالىسادى, كومەگىن جاسايدى. مىسالى, قۋات ەسىمحانوۆ دەگەن ازاماتتى كوپ ادام بىلەدى. ءبىر كەزدە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىندا اكىم بولعان, ودان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اكىمنىڭ ورىنباسارى بولدى, كەيىنگى جىلدارى «قازاقستان تەمىر جولى» اق-تىڭ ءبىر قۇرىلىمىن باسقارادى. وسى ازامات جەكە وزىندە ۇلكەن بايلىق بولماسا دا, تالاي باي جىگىتتەردى ۇيىمداستىرىپ, ەلگە, جەرگە قاجەتتى, حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىن ارتتىرۋعا ءتيىستى ونداعان ىستەر تىندىردى. ولاردى سانامالاپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر ماقالاعا جۇك بولار ەدى. اتىراۋدا دا وسىنداي مۇرات سارمانوۆ دەگەن ازامات شىعىپتى. ول ءوزىنىڭ قالتالى جولداستارىن ۇگىتتەپ, كەدەي وتباسىلارىن قامقورلىققا الۋعا ۇندەپتى. وسى باستامانىڭ ارقاسىندا وبلىستاعى 198 كەدەي وتباسىن 68 كاسىپكەر ءوز قامقورلىعىنا الىپ وتىر ەكەن. مىنە, وسىندايلار جانى جومارت, كوڭىل كوكجيەگى كەڭ, اسىل تەكتى ادامدار. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ازاماتتار وتە از. ال, تەكسىز, جان-دۇنيەسى كەدەي ادامدار ميلليارد دوللارعا دەيىن بايلىق جيناسا دا, حالىققا ىستەگەن بىردە-ءبىر جاقسىلىعى جوق, اتتارىن دا ەشكىم بىلمەيدى. ولاردى تەك «Forbes» جۋرنالىنىڭ تىزىمىنەن عانا كورىپ قالاسىڭ... ءبىزدىڭ دانا حالقىمىز وسىندايلاردان بەز دەگەن.
الاياقتىقتىڭ دا قازىر نەشە ءتۇرلى «جەتىلگەن» ادىستەرى شىعىپ جاتىر. بىردە ينتەرنەتتە ۇيىڭدەگى ەلەكتر توگىنا تولەيتىن اقشاڭدى ەكى ەسەگە دەيىن ازايتۋدىڭ جولى بار دەگەن جارناما شىقتى. (سول ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر). ول ءۇشىن جارناما بەرۋشىنىڭ ءبىر قۇرالىن ساتىپ الۋىڭ كەرەك ەكەن, سونى ۇيگە اكەلىپ توكقا قوسىپ قويساڭ... و عالامات, ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكى ەسە ۇنەمدەپ, وعان تولەيتىن اقشاڭدى ازايتادى. قالاي قىزىقپاسسىڭ؟
ونداعان ادامدار ونى الىپ, الاياقتاردى بايىتىپ جاتقان كورىنەدى. فيلوسوفيادا «بار نارسە جوعالمايدى, جوقتان بار پايدا بولمايدى» دەگەن پوستۋلات بار. سول ايتپاقشى, ۇيىڭدەگى 220 ۆاتتا جۇمىس ىستەۋگە شاقتالعان ەلەكتر قۇرالدارى ونى ازايتساڭ بولدى, ىستەمەي قالادى ەمەس پە؟ ال, ەلەكتر قۋاتىنىڭ قۇنىن تەك قانا ونىڭ جۇمسالعان كولەمىن ازايتىپ قانا تۇسىرۋگە بولاتىنى ءسوزسىز. مىنالار ولاي دەمەيدى, ءبىزدىڭ قۇرالىمىز ەلەكتر ەسەپتەگىشتى اقىرىن اينالدىرۋ ارقىلى ونىڭ كولەمىن ازايتادى دەيدى. سوندا, مەملەكەتتىك ستاندارتتاۋ ۇيىمىنىڭ ءوزى ساپا سەرتيفيكاتىن بەرگەن ءبىزدىڭ ەسەپتەگىش قۇرالدارىمىز دۇرىس كورسەتپەگەنى مە؟ ەگەر وسى ۇيىم جۇمسالعان قۋاتتىڭ كولەمىن كوپ قىلىپ كورسەتەتىن ەسەپتەگىشكە ساپا سەرتيفيكاتىن بەرسە – ول قىلمىس قوي. ارينە, ستاندارتتاۋ ۇيىمى مۇندايعا بارمايدى. دەمەك, ينتەرنەتپەن ساتىلاتىن جۇمباق قۇرالدىڭ تيىمدىلىگى كۇماندى.
دەگەنمەن, سىناماق بولىپ ءبىز ولارعا حابارلاسقان ەدىك, ءسىز دەر شاعىندا حابارلاستىڭىز, بىزدە قازىر قۇرالىمىزدىڭ باعاسىن ارزانداتۋدى كوزدەگەن اكتسيا ءجۇرىپ جاتىر, تەزىرەك الىپ قالساڭىز پايداعا باتاسىز. ەرتەڭ اكەلەيىك پە, الدە اقشاڭىز بولسا بۇگىن-اق جەتكىزىپ بەرەيىك پە دەپ «جاناشىرلىق» تانىتىپ, زارلاپ قويا بەردى. قۇپ. الايدا, ماعان الدىمەن ءسىزدىڭ قۇرالدارىڭىزدى العان ءبىر-ەكى ادامنىڭ مەكەنجايىن ايتىڭىزشى, مەن ولاردان تيىمدىلىگىن سۇراپ كورەيىن دەپ ەدىم, جوق, ءبىز ءوز كليەنتتەرىمىز تۋرالى اقپاراتتى جاريا قىلمايمىز دەپ ات-توندارىن الا قاشتى. جاقسى, ەندەشە, سىزدەر ماعان ءوز قۇرالدارىڭىزدى ءبىر ايعا بەرىڭىزدەر, مەن ونىڭ بۇزىلماي ساقتالۋىنا كەپىل-حات بەرەيىن. ءبىر ايدان كەيىن ۇيدەگى ەلەكتر ەسەپتەگىشىم الدىڭعى ايمەن سالىستىرعاندا, سىزدەر ايتقانداي, ەكى ەسە از كورسەتەتىن بولسا, قۇرالدارىڭىزدى ساتىپ الايىن, سونىمەن بىرگە كەم دەگەندە تاعى بەس ادامنىڭ الۋىنا دا كەپىلدىك بەرەيىن دەيمىن عوي باياعى.
قايداعى... بۇل جولى دا قۇيرىعىنا وتىرعىزبادى, سونداعى ايتاتىن ۋاجدەرى: ءسىز دۇكەننەن بىردەڭە الساڭىز اقشاسىن تولەمەي المايسىز عوي, بىزدىكى دە سونداي دەيدى. دۇكەندەگى نارسە اشىق ساتىلاتىن جانە ساپاسىنا كوزىڭ جەتكەن دۇنيە, ال سىزدەردىكى كۇماندى دەسەك, العىڭىز كەلمەسە قوش تۇرىڭىز دەپ تۇتقانى قويا سالدى. مىنە, جاقسى سويلەپ, جالپىلداپ تۇرعان وسىندايلار دا الاياقتار. الاياق بولماسا, ساتاتىن دۇنيەسىن اشىق ساۋداعا سالماي ما؟ ءبىزدىڭ جەڭىلگە, جاسىرىن دۇنيەگە قىزىققىشتىعىمىزدى بىلەتىن قۋلار الاياقتىقتىڭ وسىنداي ءتۇرىن دە ويلاپ تاپقان.
وكىنىشكە وراي, وسىندايلارعا دا الدانىپ جاتقاندار كوپ. وڭاي ولجاعا كەنەلەمىن دەپ اقشاسىن بوسقا شاشادى. ال, ەۋروپالىقتار مۇندايعا الدانباس ەدى, ويتكەنى, ولار دۇنيەنى تەك تازا ەڭبەكپەن, ءتۇزۋ جولمەن, دۇرىس ءجۇرىپ تاپقاندى قالايدى. سونداي دۇنيە عانا بويعا جۇعىمدى دەگەندى ساناعا سىڭىرگەن. ۇرلىق تا قىلمايدى, وندايدى ويعا دا المايدى. زاڭ بۇزۋ دەگەن ولارعا نان جەۋدەن باس تارتۋمەن بىردەي. ارتىق دۇنيەنى كەرەك تە قىلمايدى. بايلىقتىڭ جولىنا كوز جۇمىپ تۇسپەيدى. كەرەگىنشە دۇنيە جيناپ, ارتىعىن دالاعا شىعارىپ تاستايدى. ولاردا وبىرلىق, مەشكەيلىك جوق. الداۋ-ارباۋ دەگەندى دە بىلمەيدى. (ارينە, ءىشىنارا قىلمىسكەرلەر بولماي قالمايدى, بىراق ولاردىڭ ۇلەسى بىزدىكىمەن سالىستىرعاندا جەر مەن كوكتەي). جيناعان ازدى-كوپ دۇنيەلەرىن وزدەرىنىڭ قىزىعىنا عانا جۇمسايدى, ساياحات جاسايدى, جەر كورەدى, ەل كورەدى. مىنە, بۇل ەۋروپانىڭ بىزدەن ارتىق كەتكەندىگىنىڭ ءبىر ايعاعى. ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز اباي زامانىنان بەرى كوپ وزگەرگەن جوق. ول ءوز زامانىندا «جۇرت ءجۇر عوي ارامدىقتى ەپ كورەم دەپ, توقتاۋ ايتقان كىسىنى شەت كورەم دەپ. بار ما ەكەن جاي جۇرگەن جان قاناعاتپەن, قۇدايدىڭ ءوز بەرگەنىن جەپ كورەم دەپ» دەگەن بولسا, وكىنىشكە وراي, ءبىز ءالى دە سول مىنەزدەن ارىلا الماي كەلەمىز. كەڭەس وداعى جىلدارى بىزگە ءبىلىم بەردى, دۇنيەگە كوزىمىزدى اشتى, بىراق سانامىزدى تويىمسىزدىقتان, وبىرلىقتان ارىلتا المادى. كەرىسىنشە, وسىنداي كەلەڭسىز دۇنيەلەردى كوبەيتتى. ويتكەنى, ول, اشپا-جالاپ, بىردە جەتسە بىردە جەتپەيتىن, ادال ەڭبەكپەن ۇلكەن تابىسقا جەتە المايتىن, سوندىقتان, ۇرلىقتى جاپپاي كۇيتتەگەن قوعام بولدى.
كورپەڭە قاراي كوسىلسەڭ – بايلىق سول
وسىندايدان تىيىلۋدىڭ جولى تۋرالى ادام ساناسىنىڭ جوعارى ساپاعا جەتىلۋ باسپالداقتارىن ارنايى زەرتتەيتىن پسيحولوگيا عىلىمى نە دەيدى ەكەن, سوعان توقتالىپ كورەلىك. ءبىز باي ادام دەپ ساقتىق كاسساسىندا ونشاقتى ميلليون دوللار اقشاسى بار, ۇلكەن كاسىپورىندارى بار, جالعا بەرگەن بىرنەشە عيماراتى بار ادامداردى ايتامىز عوي. پسيحولوگ ماماندار وسىنىڭ ءوزىن دۇرىس ەمەس دەپ سانايدى. ەگەر ءسىزدىڭ شاي-پ ۇلىڭىزعا, كۇندەلىكتى شىعىندارىڭىزعا ەركىن جەتەتىن تۇراقتى تابىسىڭىز بولسا, وسىنىڭ ءوزى ءسىزدىڭ باقۋاتتى ەكەندىگىڭىزدىڭ تورتتەن ءبىرىن كورسەتەدى, دەيدى ولار. ەكىنشىدەن, ايىنا قانشا اقشا شىعىندايتىنىڭدى ءبىلۋ جانە ونى يگەرۋدىڭ تىزگىنىن بەكەم ۇستاي الۋ – باقۋاتتى تۇرمىستىڭ باستى بەلگىسىنىڭ ءبىرى وسى كورىنەدى. سونىمەن قاتار, ءسىز پاتەرىڭىزدىڭ كوممۋنالدىق اقىلارىنا, تەلەفونىڭىزعا, سالىعىڭىزعا جانە ت.ب. مىندەتتى تولەمدەردەن ەش قينالماستان ۋاقىتىندا قۇتىلىپ وتىرساڭىز, بۇل دا باقۋاتتى تۇرمىستىڭ ءبىر بەلگىسى ەكەن. ال ەندى اندا-ساندا ارىپتەستەرىڭىزبەن قىدىرىستاپ ءجۇرىپ, وزىڭىزگە اسا قاجەت بولماسا دا بىلعارىمەن قاپتالعان ادەمى كۇندەلىك, يا باسقا ءبىر قىمباتتاۋ, الايدا, قاجەتتىلىگى كۇيىپ بارا جاتپاعان زات ساتىپ الدىڭىز دەيىك. وسىنداي شىعىندار ءسىزدىڭ قالتاڭىزعا اۋىر سالماق تۇسىرمەسە, ءسىزدىڭ باقۋاتتى ەكەنىڭىزدىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى سول.
ەگەر ءسىز قاجەتتى شىعىندارىڭىزدى ەركىن يگەرىپ, ءتىپتى, ودان دا كوبىرەك شىعىنعا ءىشىنارا جول بەرۋگە شاماڭىز كەلىپ وتىرسا جانە وسىنىڭ ۇستىنە بولاشاق ءۇشىن ازدى-كوپ قاراجات جيا الساڭىز, بۇل ەندى ءسىزدىڭ تۇرمىسىڭىزدىڭ باقۋاتتىلىقتان دا جوعارى ەكەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى. ال, وسى جيىپ جۇرگەن قاراجاتىڭىزعا 2-3 ايدا ءبىر ءىرى زات ساتىپ الۋعا شاماڭىز كەلسە نەمەسە اسا ءىرى زات الامىن دەپ كەز كەلگەن بانكتەن نەسيە الۋعا جانە ونى ەركىن وتەۋگە شاماڭىز كەلىپ جاتسا – وندا ءسىز ءوزىڭىزدى بايلىقتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان اداممىن دەپ ساناۋىڭىزعا تولىق حاقىڭىز بار ەكەن.
پسيحولوگتار بايلىقتىڭ جاي ادام كورە بەرمەيتىن نازىك تۇستارىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. ەگەر ءسىز, دەيدى ولار, قارجىلىق جوسپارلارىڭىزدى, ومىردەگى ماسەلەلەرىڭىزدى جان جارىڭىزبەن اقىلداسىپ, بىرىگىپ, كەلىسىممەن شەشەتىن بولساڭىز – بۇل دا باقىتتى, باي تۇرمىستىڭ بەلگىسىنە جاتاتىن كورىنەدى. وسىندايدا قازاقتىڭ: «جاراسىپ ەكى جۇباي تاتۋ بولسا – دۇنيەنىڭ بار قىزىعى سول-اق ەكەن» دەيتىن دانالىعى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. قازەكەڭ پسيحولوگيانى ارنايى وقىماسا دا ونىڭ قيىن قىرلارىن جۇرەگىمەن تانىعان عوي...
قازىر باقۋاتتى ادامداردى «تابىستى ادامدار» دەيتىن ءسوز شىقتى. مۇنىڭ ماعىناسى بايلىقتان گورى كەڭىرەك. ول قالتاداعى قاراجاتتى عانا ەمەس, جاڭا تەحنولوگيا جولىنداعى تابىستى, قوعامداعى سالماقتى, قورشاعان ورتاداعى ىقپالدى, ت.ب. قامتيدى. پسيحولوگتار وسىنداي ادامدار ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ وتىرسا, ونى دا بايلىق دەپ سانايدى. سونىمەن بىرگە, ءتۇسىمدى دەگەن جەردى ءدال تاۋىپ, اكتسياسىن ساتىپ الساڭىز, بۇل دا بايلىقتى يگەرگەننىڭ ءبىر بەلگىسى ەكەن.
مىنە, عىلىمنىڭ ءوزى اسپانداعى ايعا قول سوزباي-اق وسىندايلارعا قول جەتكىزگەن ادام ءوزىن بايمىن دەپ ساناۋىنا بولادى جانە سونى باعالاي ءبىلۋ كەرەك دەيدى. ەندەشە, كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلىپ ونىڭ سوڭىنا ءتۇسۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقتىڭ اللانىڭ بەرگەنىن قاناعات تۇتىپ, دەنساۋلىعىڭ جاقسى بولسا – سونىڭ ءوزى بايلىق دەگەنى دە سول ەمەس پە؟ اتالارىمىز دا ادامعا كوپ نارسە كەرەك ەمەس, ءبارىبىر انا دۇنيەگە الىپ كەتەتىنىڭ 20 مەتر ءبوز عانا دەدى عوي؟
وكىنىشكە قاراي, بىزدە وتە جايسىز جارىس بار. (ورىسشادا مۇنى «نەزدوروۆايا كونكۋرەنتسيا» دەيدى. بۇل قازاق تىلىنە تەرەڭىرەك ورناماي جاتقان تەرمين). مىسالى, وزىمدەي اناۋ ادامنىڭ تۇرمىسى قالاي جاقسارىپ كەتكەن, مىناۋ قالاي كەرەمەت توي جاسادى... مەن دە سولاردان قالماۋىم كەرەك قوي دەگەن قاراۋ وي قامشى بولىپ, اق جۇرەكتىڭ ادال پەردەسىنە قارا كولەڭكە تۇسىرە باستايدى. ءسويتىپ, قاناعات دەگەن قاسيەتتىڭ بەتىنە شىركەۋ ءتۇسىپ, بايلىققا جابايى جولمەن (زاڭسىز, تويىمسىز دەگەن ماعىنادا) ۇمتىلامىز. سايىپ كەلگەندە, سول ءبىزدى ورعا جىعادى. سوندىقتان, سانالى ادامنىڭ بويىنا اللادان بەرىلگەن اسىل قاسيەت – قاناعاتتى ارقاشان دا ارداقتاپ ۇستاپ, ونىڭ بەتىنە شىركەۋ تۇسىرمەۋ كەرەك. حاكىم اباي ايتقانداي, «سوندا عانا تولىق بولارىمىز» اقيقات.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».