2010 جىل قازاقستان ءۇشىن شىن مانىندە ۇلكەن ىلگەرىلەۋ جىلى بولىپ, تاريحقا ەلدىڭ ىشىندەگى جانە حالىقارالىق ارەناداعى جارقىن جەتىستىكتەر جىلى رەتىندە ەندى. مەملەكەت باسشىسى جۇمىس كەستەسىنىڭ مازمۇنى ءوزىنىڭ تىعىزدىعى جاعىنان دا, قىزۋلىعى جاعىنان دا سوعان ساي بولدى.
جىل بويى شەتەلدىك ساپارلاردى, ءوڭىرلەرگە جاسالعان جۇمىس ساپارلارىن, ءتۇرلى ءماجىلىستەردى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فورۋمداردىڭ جۇمىستارىنا قاتىسۋلاردى, شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن قابىلداۋلاردى, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن ءجۇزدەسۋلەردى, ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنا جانە الەۋمەتتىك وبەكتىلەرگە بارۋلاردى قوسا العاندا, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن 500-دەن استام حاتتامالىق ءىس-شارالار ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى 14 ءماجىلىس وتكىزدى, ولاردىڭ قاتارىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىلىعى, ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارى قاتىسقان 10, وبلىستاردىڭ, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرى قاتىسقان 1, جەرگىلىكتى جەرلەرگە بارىپ وتكىزىلگەن 3 ءماجىلىس بار. پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەستىك ورگاندار جەلىسى بويىنشا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ, ۇلتتىق ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ, ارحيتەكتۋرالىق-قۇرىلىس كەڭەسىنىڭ وتىرىستارى, سونداي-اق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 3 وتىرىسى بولىپ ءوتتى. پرەزيدەنت سونداي-اق پالاتالار ءتوراعالارىمەن جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن جۇيەلى تۇردە كەزدەسىپ, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ەكى بىرلەسكەن وتىرىسىنا قاتىسىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن تۇراقتى ءارى قويان-قولتىق بايلانىستا جۇمىس ىستەدى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنە 12 رەت جۇمىس ساپارلارىن جاسادى. ونىڭ قاتىسۋىمەن 180 كەزدەسۋ مەن حالىقارالىق سيپاتى بار ءىس-شارالار ءوتكىزىلدى, ولاردىڭ قاتارىندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ شەڭبەرىندە شەت ەلدەرگە جاسالعان 7 ساپار جانە 16 كوپجاقتى سامميت پەن 5 حالىقارالىق فورۋم بار. ن.ءا.نازارباەۆ 40-تان استام ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى مەن بريفينگتەر وتكىزىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق جەتەكشى باق-تارعا 14 سۇحبات بەردى. جىل بويى پرەزيدەنت 2,5 مىڭعا جۋىق قۇجاتتاردى قاراپ, قول قويدى, ولاردىڭ قاتارىندا 132 زاڭ, 220 جارلىق, 61 وكىم, 15 ءماجىلىس حاتتامالارى, 1,5 مىڭنان استام قىزمەتتىك قۇجاتتار, تالدامالىق جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالدار, ازاماتتاردىڭ 218 ارىز-شاعىمدارى مەن حاتتارى بار. وسى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى بارلىعى 76 كۇن ءىسساپاردا بولدى, ونىڭ 32 كۇنى شەت ەلدەرگە, 44 كۇنى قازاقستاننىڭ ءوڭىرلەرىنە ارنالدى. * * * 2010 جىل قازاقستان ءۇشىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىقتىڭ اياسىندا وتكەنى كۇمانسىز. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى ميسسياسىنىڭ بايىپتى باعدارلاماسىن قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى قىزمەتىنە كىرىسۋىنە بايلانىستى ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ 2010 جىلعى 14 قاڭتارداعى وتىرىسىندا بايانداپ بەردى. سوعان سايكەس, قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ بارىسىندا نەگىزگى كۇش-جىگەر پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى «سۇرلەنىپ قالعان» دەپ اتالاتىن داۋ-جانجالداردى رەتتەۋگە باعىتتالدى. وسى ورايدا ن.ءا.نازارباەۆ تاۋلى قاراباق جانجالىنا بايلانىستى ءازىربايجان جانە ارمەنيا پرەزيدەنتتەرىمەن, سونداي-اق پريدنەستروۆە ماسەلەسى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ, ۋكراينا مەن ەو-نىڭ پرەزيدەنتتەرىمەن كەلىسسوزدەر ۇيىمداستىردى, سولاردىڭ بارىسىندا وسىلاردى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى ەكىجاقتى ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. الايدا, بۇل باعىتتاعى باستى ديپلوماتيالىق تابىس, ونداعى ىشكى ساياسي جاعدايدىڭ قالىپتان شىعىپ كەتۋىنە بايلانىستى, قىرعىزستانداعى احۋالدى رەتتەۋ بولدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ رەتتەۋ جونىندەگى جەكە ءىس-ارەكەتتەرى, قىرعىزستان بويىنشا ارناۋلى وكىل تاعايىنداۋى جانە قىرعىز حالقىنا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ جونىندە كەشەندى ءىس-شارالار ۇسىنۋعا باستاماشىلىق تانىتۋى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعاسىن الدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 29 ماۋسىمدا, استانا قالاسىندا تولەرانتتىلىق جانە كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسياسىندا جاريا ەتكەن ەتنوسارالىق ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ, سونداي-اق 17 شىلدەدە, الماتى قالاسىندا ەقىۇ-نىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە ايتقان ەقىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەمى سالاسىندا تۇجىرىمدامالىق قۇجات ازىرلەۋ جونىندەگى باستامالارى دا قولداۋ تاپتى. سونداي-اق يدەياسىن مەملەكەت باسشىسى 8 ماۋسىمدا اوسشك-ءنىڭ ىستامبۇلدا بولىپ وتكەن ءىىى سامميتىندە جاريا ەتكەن ەقىۇ مەن اوسشك اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى رەتكە كەلتىرۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ دە ۇلكەن ماڭىزى بولدى. وسىنداي جاعدايدا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ۇسىنعان باستامانى تولىق قولداعان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ كوزقاراسى مەيلىنشە زاڭدى ءارى كۇتىلگەندەي بولىپ شىقتى. ۇيىمنىڭ قىزمەتىندە ەلەۋلى پروبلەمالار جيناقتالىپ قالعانىن, سونداي-اق ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر 1999 جىلعى ىستامبۇلداعى سوڭعى ءسامميتى ساتىنەن بەرگى 11 جىلدان استام ۋاقىت بويى جوعارى دەڭگەيدە بىرگە جينالماعانى تۋرالى دەرەكتى ەسكەرە وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان ەقىۇ توراعاسى لاۋازىمىنا كىرىسكەننەن كەيىن بىردەن-اق العاشقى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەقىۇ سامميتىن وتكىزۋ ماسەلەسىن قويدى. 2010 جىلعى 29 قاڭتارداعى قازاقستان حالقىنا ارناعان «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» دەپ اتالاتىن جولداۋىندا پرەزيدەنت وسى ورايدا: «مەن سامميتتە ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالارىن, اۋعانستانداعى جاعدايدى جانە ءتوزىمدىلىك ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدى ۇسىندىم. ءبىزدىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىمىز بۇكىل الەم حالىقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن دامىتۋ مەن ءوركەندەتۋگە باعىتتالاتىن بولادى», دەپ ءمالىمدەدى. 3 تامىزدا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى 2010 جىلعى جەلتوقساندا استانادا سامميت وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 5 تامىزدا ن.ءا.نازارباەۆ مالىمدەمە جاساپ, 35 جىل بۇرىن, 1975 جىلدىڭ 1 تامىزىندا حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلعاندىقتان, بۇل وقيعانىڭ رامىزدىك ءمانى بار ەكەنىن اتاپ ايتىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ ۇيىمدى بۇگىنگى شىندىققا بەيىمدەلۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى جانە الەمدىك قاۋىمداستىققا ەقىۇ-نىڭ «حەلسينكيدەن استاناعا دەيىنگى» تابىستى ەۆوليۋتسياسىن كورسەتەدى دەگەن سەنىم ءبىلدىردى. 1-2 جەلتوقساندا بولىپ وتكەن ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى 56 مۇشە مەملەكەتتەر مەن بۇۇ-نى, ناتو-نى, تمد-نى, تاعى باسقالاردى قوسا العاندا, ۇيىمنىڭ 12 سەرىكتەس مەملەكەتتەرىنەن 2,5 مىڭعا تارتا دەلەگاتتاردى جينادى. ونىڭ جۇمىسىن كورسەتۋگە الەمدىك باق-تىڭ 1,5 مىڭ وكىلدەرى كەلدى. ءسامميتتىڭ جانە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارىن تۇتاسىمەن باعالاي كەلە, ولاردى بىلاي دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى ءتوراعالىعى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستارىنىڭ تانىلۋىن ناقتى ايگىلەگەن ءارى ونىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ەداۋىر ارتتىرعان ءىرى ديپلوماتيالىق جەڭىس بولعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. الايدا, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق قىزمەتىنىڭ باستى ناتيجەسى وعان وسى ۇيىمنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرۋدىڭ ءساتى تۇسكەندىگى بولىپ تابىلادى. ەقىۇ ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكانىڭ بارلىق ەلدەرىن قامتيتىن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جالعىز قۇرىلىم بولا وتىرىپ, ەندىگى جەردە شىعىس پەن باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى باستى ديالوگ الاڭىنىڭ ءرولىن اتقارۋعا ناقتى مۇمكىندىك الدى. سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ باسقا ءىرى مەملەكەتارالىق قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋىنا دا نازاردى باسەڭدەتپەدى. وسى رەتتە ەڭ الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ ماۋسىمدا تاشكەنت قالاسىندا بولىپ وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ح وتىرىسىنا قاتىسۋىن ايتۋعا بولادى, سونىڭ بارىسىندا قازاقستان وزىنە شىۇ-عا 2010-2011 جىلدارى توراعالىق ەتۋ وكىلەتتىگىن الدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەلسەندى اتسالىسۋىمەن ازياداعى ءوزارا سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەس (اوسشك) ءوزىنىڭ ودان ءارى قۇرىلىمدىق جەتىلۋىن جاعاستىردى. اوسشك-ءنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءىىى سامميت قازاقستاننان تىسقارى جەردە – ىستامبۇل قالاسىندا وتكىزىلدى. ول ول ما, ۆەتنام مەن يراكتىڭ, سونداي-اق بانگلادەشتىڭ باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسۋى ارقىلى ۇيىمنىڭ قاتارى جاڭا مۇشەلەرمەن تولىقتى. قۇرامىنا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر كىرەتىن وزگە حالىقارالىق قۇرىلىم تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, تاعى دا سول ىستامبۇلدا قىركۇيەكتە وتكەن ح ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركى كەڭەسى حاتشىلىعىنىڭ, اقساقالدار كەڭەسىنىڭ, سونداي-اق تۇركى الەمى اكادەمياسىنىڭ قىزمەتىن ۇلعايتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. قاراشادا باكۋ قالاسىندا وتكەن كاسپي بويى مەملەكەتتەرىنىڭ ءىىى ءسامميتىنىڭ بارىسىندا ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى, وندا قازاقستان باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا 5 جىل مەرزىمگە موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى, سونداي-اق جاعالاۋ بويىنداعى ەلدەردىڭ تەڭىزدەگى قۇقىققا قارسى ارەكەتتەرمەن كۇرەس سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالاعان كاسپيدەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇدان باسقا, تاراپتار 24-25 تەڭىز ءميلىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ۇلتتىق ايماقتىڭ ەندىلىگىن ايقىنداۋ تۋرالى ماسەلەنى جەدەل ويلاستىرۋعا كەلىسىمدەرىن ءبىلدىردى. ناتو-مەن ىنتىماقتاسۋ جەلىسى بويىنشا دا ەلەۋلى ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بولدى. ماسەلەن, پورتۋگاليانىڭ استاناسى ليسسابون قالاسىندا سولتۇستىكاتلانتيكالىق اليانستىڭ اۋعانستان جونىندەگى قازانداعى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا قازاقستاندى ءبىرىنشى بولىپ قاۋىپسىزدىككە ىقپال ەتۋدىڭ حالىقارالىق كۇشتەرىنىڭ قىزمەتىنە تارتۋ, ترانزيتتىك ىنتىماقتاستىقتى ۇلعايتۋ جانە اقتاۋ تەڭىز پورتىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 11-13 ساۋىردە ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە قاتىسۋى دا 2010 جىلعى ماڭىزدى سىرتقى ساياسي وقيعا بولدى, وندا ول الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعاسىن العان بىرقاتار باستامالار ۇسىندى. ولاردىڭ قاتارىندا –يادرولىق قارۋدى بارشاعا ورتاق كولبەۋ جانە تىكتەپ تاراتپاۋ تۋرالى جاڭا شارتتى, يادروسىز ايماقتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن رەتتەۋدى, تاياۋ شىعىستا يادروسىز ايماقتى, يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى وقۋ ورتالىعىن قۇرۋدى ويلاستىرۋ بار. وسىلايشا, ەلىمىز وزىنە يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ۇدەرىسىنىڭ جاھاندىق كوشباسشىسى ءرولىن بەكىتتى. وسى ورايدا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ قازاقستانعا 6-7 ساۋىردە جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىنىڭ ەرەكشە ءمانى بولدى. سەمەي پوليگونىندا بولعان بۇۇ باسشىسى ورتالىق ازيادا يادروسىز ايماق شارتى بويىنشا قازاقستانعا كەپىلدىك بەرۋدى جاقتاپ, وسىنداي ايماقتىڭ تاياۋ شىعىستا قۇرىلۋىن جەدەلدەتۋدى ۇسىندى. سونىمەن بىرگە دوستاستىق ەلدەرىنىڭ مەملەكەتارالىق بىرلەستىگى شەڭبەرىندەگى بايلانىستار ەڭ جيىلىگىمەن ەرەكشەلەندى, 16 ءسامميتتىڭ 9-ى وسىلاردىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. مۇنداعى باستى باعىت قازاقستاننىڭ, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ كەدەندىك وداعى مەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىگىنىڭ قالىپتاسۋى بولىپ قالا بەردى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفى, ال 1 شىلدەدەن بىرىڭعاي كەدەن كودەكسى ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. وسى ۇدەرىستەردى دامىتۋ ءۇشىن ءۇش ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەدەن وداعىنىڭ جوعارعى ورگانىنىڭ جەلتوقسانداعى وتىرىسىندا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قولدارى قويىلىپ, بەك-ءتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىراتىن كەلىسىمدەر ماقۇلدانىپ ەدى, ولاردىڭ كۇشىنە ەنۋى بەك-ءتى 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل شەشىمدەردىڭ ماڭىزى ن.ا.نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا قۇرىلىپ, مەرەيتويلىق وتىرىسى استانا قالاسىندا 5 شىلدەدە بولىپ وتكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ (ەۋرازەق) 10 جىلدىعى تۇسىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرىمەن ىقپالداستىقتىڭ باسقا ماڭىزدى باعىتى ەڭ الدىمەن قىرعىزستانداعى ىشكى ساياسي احۋالدىڭ تۇراقسىزدانۋىنا بايلانىستى قاۋىپسىزدىك پروبلەماسى بولدى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ (ۇقشۇ) جىل بويى وتكەن ءۇش ءسامميتىنىڭ باستى كۇن ءتارتىبىن تاپ وسى ماسەلەلەر قۇرادى. 2010 جىلى قازاقستان, سونداي-اق الدىمىزدا تۇرعان باستى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا 2011 جىلدان باستاپ توراعالىققا ازىرلىكتى بەلسەندى تۇردە جالعاستىردى. تۇتاسىمەن العاندا, پرەزيدەنت جىل بويى 16 كوپجاقتى سامميتتەرگە – يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى جاھاندىق سامميتكە, تمد-نىڭ 3 سامميتىنە, ەۋرازەق-تىڭ 2 سامميتىنە, اوسشك-ءنىڭ ءىىى-سامميتىنە, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر كەڭەسىنىڭ ح-وتىرىسىنا, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ايماقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ VII-فورۋمىنا, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ح-سامميتىنە, كاسپي بويى مەملەكەتتەرىنىڭ ءىىى-سامميتىنە, ناتو-نىڭ سامميتىنە, ەقىۇ-نىڭ سامميتىنە, سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكەن 5 حالىقارالىق فورۋمدارعا («قازاقستان: داعدارىستان كەيىنگى مودەرنيزاتسيالاۋ كەزەڭىندەگى ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر» IV-قازاقستاندىق ينۆەستيتسيالىق ءسامميتى, ەقىۇ-نىڭ تولەرانتتىلىق ءجونىندەگى كونفەرەنتسياسى, مينەرالدىق رەسۋرستار مەن مەتاللۋرگيا جونىندەگى ءى-قازاقستاندىق حالىقارالىق كونگرەسس, ءىىى-استانالىق ەكونوميكالىق فورۋم, ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى) قاتىستى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار جەلىسى بويىنشا 2010 جىلى مەملەكەت باسشىسى 7 رەت شەت ەلدەرگە ساپار جاسادى, ولاردىڭ 1-ءى مەملەكەتتىك, 4-ءى رەسمي جانە 2-ءى جۇمىس ساپارلارى بولدى. اتاپ ايتقاندا, ن.ءا.نازارباەۆ مەملەكەتتىك ساپارمەن وڭتۇستىك كورەياعا (21-23 ءساۋىر), رەسمي ساپارمەن وزبەكستانعا (16-17 ناۋرىز), ۋكرايناعا (14-15 قىركۇيەك), بەلگياعا (24-26 قازان), فرانتسياعا (26-28 قازان), جۇمىس ساپارىمەن رەسەيگە (14-16 اقپان) جانە بەلگياعا (10-11 ءساۋىر) باردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جانە ينۆەستيتسيالىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى. قۇرىق تەڭىز ايلاعىن دامىتۋعا 500 ملن. دوللارلىق سوماعا نەسيە تارتۋ, وڭتۇستىك كورەياعا يادرولىق وتىن جەتكىزىپ بەرۋ جانە ۋراندى بىرلەسىپ ءوندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق, سونداي-اق وڭتۇستىك كورەياعا, قىتاي مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنە كەمىندە 2 ملن. توننا قازاقستاندىق استىقتى ەكسپورتتاۋ تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ساپار قورىتىندىسى بويىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرۋىمەن ۇكىمەت قازاقستاندا جوعارى تەحنولوگيالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ەنگىزۋ جانە «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى زاۋىتتارىنىڭ بازاسىندا اسكەري كەمەلەر جاساۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋ جونىندە بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن جاساۋعا كىرىستى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وزبەكستانعا جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ بارىسىندا ورتالىق ازيا ايماعىنداعى سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ۇتىمدى تەتىگىن تەزدەتىپ جاساۋعا جانە روگۋن سەس-ءى مەن قامباراتا وبەكتىلەرى قۇرىلىسىنىڭ جوبالارىنا حالىقارالىق ساراپتاما جۇرگىزۋگە ءوزارا مۇددەلىلىك تانىتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۋكرايناعا جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ۋكراينا اۋماعى ارقىلى مۇناي ترانزيتتەۋدى قالپىنا كەلتىرۋ, 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان-ۋكراينا ءىس-قيمىلدارىنىڭ جوسپارىن ۇلعايتۋ («جول كارتاسى – 3»), مۇنايگاز سەكتورى, اتوم ەنەرگەتيكاسى, كولىك جانە ترانزيت, ماشينا جاساۋ, عارىش جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سياقتى كەلەشەگى زور سالالاردا ىسكەرلىك بايلانىستاردى ارتتىرۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. بەلگيا مەن فرانتسياعا جاسالعان رەسمي ساپارلار دا ماڭىزدى بولدى, سولاردىڭ بارىسىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ, بەلگيانىڭ, فرانتسيانىڭ جانە ناتو-نىڭ باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەرى ءجۇرگىزىلىپ, ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.ىلگەرىلەنگەن سەرىكتەستىك تۋرالى جاڭا كەلىسىم جاساۋ, قازاقستانعا «نارىقتىق ەكونوميكالى ەل» مارتەبەسىن بەرۋ جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بسۇ-عا كىرۋى تۋرالى كەلىسسوزدەردى اياقتاۋ تۋرالى ەو, بەلگيا جانە فرانتسيا باسشىلىعىنىڭ قولداۋى الىندى. رەسەي فەدەراتسياسىمەن ءداستۇرلى ەتەنە بايلانىس ۇستالىنىپ تۇردى. ەسەپتى مەرزىم ىشىندە ءتۇرلى پىشىندەر بويىنشا پرەزيدەنت د.ا.مەدۆەدەۆپەن 9 جانە ۇكىمەت توراعاسى ۆ.ۆ.پۋتينمەن 2 رەت كەزدەستى. ءداستۇرلى سىندارلى ءارى ىسكەرلىك احۋالىندا وتكەن كەزدەسۋلەردە ساۋدا, ەنەرگەتيكا, عارىش سالالارىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ, شەكارا ماڭى مەن ايماقتىق ىقپالداستىقتىڭ, كۇن ءتارتىبىنىڭ حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سونداي-اق ن.ءا.نازارباەۆتىڭ رەسەي پرەزيدەنتىمەن بىرگە وسكەمەندەگى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ايماقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ VII فورۋمىنا, سونداي-اق ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا بايلانىستى ماسكەۋدە وتكەن سالتاناتتى ءىس-شارالارعا قاتىسۋىنىڭ ەلەۋلى ماڭىزى بولدى. ءوز كەزەگىندە, مەملەكەت باسشىسى 2010 جىلى قازاقستانعا ەكىجاقتى ساپارلارمەن جانە حالىقارالىق فورۋمداردىڭ شەڭبەرىندە كەلگەن رۋمىنيا پرەزيدەنتى ت.باسەسكۋمەن, سلوۆاكيا پرەزيدەنتى ي.گاشپاروۆيچپەن, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.ف.يانۋكوۆيچپەن, تۇركيا پرەزيدەنتى ا.گۇلمەن, سەربيا پرەزيدەنتى ب.تاديچپەن, اۆستريا پرەزيدەنتى ح.فيشەرمەن, ارمەنيا پرەزيدەنتى س.ا.سارگسيانمەن, ليتۆا پرەزيدەنتى د.گريباۋسكايتامەن, بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.گ.لۋكاشەنكومەن, اۋعانستان پرەزيدەنتى ح.كارزايمەن, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى ر.ي.وتۋنباەۆامەن, فينليانديا پرەزيدەنتى ت.حالونەنمەن, بولگاريا پرەزيدەنتى گ.پىرۆانوۆپەن, تاجىكستان پرەزيدەنتى ە.ش.راحمونمەن, حورۆاتيا پرەزيدەنتى ي.يوسيپوۆيچپەن, ۆەنگريا پرەزيدەنتى پ.شميتتپەن, چەرنوگوريا پرەزيدەنتى ف.ۆۋيانوۆيچپەن, البانيا پرەزيدەنتى ب.توپيمەن, قحر توراعاسى حۋ تسزينتاومەن, يوردانيا كورولى ابداللا ءىى يبن حۋسەينمەن, بەلگيانىڭ مۇراگەر حانزاداسى فيليپپ ءىى-مەن, گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق كانتسلەرى ا.مەركەلمەن كەزدەستى. كەزدەسۋلەردىڭ باستى وزەگى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋمەن بىرگە, وسى ەلدەردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن جەتكىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋى, جوعارى تەحنولوگيالى ءوندىرىستى تىكەلەي ينۆەستيتسيالاۋ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىندا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بولدى. بۇل ورايدا تۇركيا, گەرمانيا جانە قىتاي تاراپتارىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ايرىقشا جەمىستى ءوتتى. 2010 جىلى پرەزيدەنتتىڭ سونداي-اق قازاقستانعا كەلگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, شەتەلدىك ساياسي, قوعامدىق جانە ىسكەرلىك ورتالاردىڭ وكىلدەرىمەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەرى بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبو, ۇقشۇ باس حاتشىسى ن.ن.بورديۋجا, يكۇ باس حاتشىسى ە.يحسانوگلۋ; پاسە توراعاسى م.چاۆۋشوگلۋ; اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ح.كلينتون; يتاليا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.بەرلۋسكوني; نيدەرلاندى پرەمەر-ءمينيسترى م.ريۋتتە, فرانتسيا پرەمەر-ءمينيسترى ف.فيون, گرەتسيا پرەمەر-ءمينيسترى گ.پاپاندرەۋ, ەستونيا پرەمەر-ءمينيسترى ا.انسيپ, ءتۇركيا ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ توراعاسى م.شاحين, يران يسلام جينالىسى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ا.لاريدجاني, گفر بۋندەستاگىنىڭ توراعاسى ن.لامەرت, قحر حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسى بۇكىلقىتاي كوميتەتىنىڭ توراعاسى تسزيا تسينلين, رەسەي فەدەراتسياسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.م.ميرونوۆ, ماسكەۋ مەن بۇكىل ءرۋستىڭ پاتريارحى كيريلل, ت.ب. بولدى. جىل بويى مەملەكەت باسشىسى رەسەي, يزرايل, ۋكراينا, وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, شۆەيتساريا پرەزيدەنتتەرىمەن, يسپانيا كورولىمەن جانە باسقالارمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى. وعان ۇلىبريتانيانىڭ, بەلارۋستىڭ, يراننىڭ, تۇركىمەنستاننىڭ, ءازىربايجاننىڭ, يراكتىڭ, قىتايدىڭ, پاكستاننىڭ, ءتۇركيانىڭ, ۋكراينانىڭ, ساۋد اراۆياسىنىڭ, جاپونيانىڭ, يوردانيانىڭ, ليتۆا مەن ۆەنگريانىڭ ەلشىلەرى سەنىم گراموتالارىن تاپسىردى. * * * ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياسي ءومىرىنىڭ باستى وقيعالارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعى بولدى. «كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە ن.ءا.نازارباەۆ وتانىمىزدىڭ سوڭعى 15 جىلداعى بارلىق جەتىستىكتەرى – كونستيتۋتسيامىزدىڭ جانە سونىڭ بازاسىندا قابىلدانعان زاڭنامانىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناقتى ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. تاپ وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان تمد-دا العاشقى بولىپ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تەڭدەسى جوق سالىق جانە زەينەتاقى رەفورمالارىن جۇرگىزىپ, ۇلتتىق ەكونوميكاعا 100 ملرد. دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتىپ, ءىجو-ءنى ەكى ەسەلەي الدى; وسىعان قوسا, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءنى 700 دوللاردان 8 مىڭ دوللارعا جەتكىزدى, ياعني 11 ەسە وسىرە الدى, دەدى ول. 30 تامىزدا مەملەكەت باسشىسى ەلوردانىڭ ورتالىق الاڭىنداعى «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ الدىندا كونستيتۋتسيانىڭ 15 جىلدىعىنا وراي اسكەري پاراد قابىلدادى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار ەندىگى ءبىر مەرەيتويلىق مەجە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 15 جىلدىعى بولدى. 20 قازاندا «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى: سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق, توزىمدىلىك» حVI-سەسسياسىن اشىپ, وعان قاتىسۋشىلاردى مەرەيتويمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ بۇگىندە اسسامبلەيانىڭ الدىندا ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا بايلانىستى جاڭا مىندەتتەر تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. اسسامبلەيانىڭ ەڭبەگىن تانۋ بەلگىسى رەتىندە پرەزيدەنت «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «بىرلىك» التىن مەدالى» قوعامدىق ناگراداسى بەلگىلەنگەنى تۋرالى حابارلادى. بۇل جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن دا اتاپ وتكەن ءجون. مەرەكە قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قۇرمەتىنە سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ءبىر توبىنا مەرەيتويلىق مەدالدار مەن جاڭا پاتەرلەر كىلتتەرىن تاپسىردى. مەرەكە قارساڭىندا جينالعاندار الدىندا ءسوز سويلەگەن ن.ءا.نازارباەۆ: « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس ءبىز ايتىپ جەتكىزگىسىز ازاپتار, قۇرباندىقتار مەن مۇقتاجدىقتار ارقىلى كەلدى. قازاقستاندىقتار جەڭىسكە قول جەتكىزۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 500-دەن استام جەرلەستەرىمىز سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. حالقىمىزدىڭ تالعات بيگەلدينوۆ, راحىمجان قوشقارباەۆ, قاسىم قايسەنوۆ, مانشۇك مامەتوۆا, ءاليا مولداعۇلوۆا, حيۋاز دوسپانوۆا ەسىمدى ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ, تاعى باسقالاردىڭ ەرلىكتەرى ۇرپاقتار ءجۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى. ءبىز قۇربان بولعانداردى زەردەمىزدە قاستەرلەپ ساقتاي وتىرىپ, وتانىمىزدى گيتلەرلىك باسقىنشىلاردان قورعاعانداردىڭ بارلىعىنا قۇرمەتىمىزدى كورسەتەمىز», دەگەندى اتاپ ايتتى. سول كۇنى ول اسكەري قىزمەتشىلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر توبىنا مەملەكەتتىك ناگرادالار, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتى, قورعانىس, ىشكى ىستەر, ادىلەت جانە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرىنىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلدەرىنە جوعارى اسكەري جانە ارنايى ءدارەجەلەردىڭ ەرەكشەلىك بەلگىلەرى مەن سىنىپتىق شەندەرىن تابىس ەتتى. 28 ماۋسىمدا ەلوردادا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى وقۋ ورنى – «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» اشىلۋى ۇلكەن جاڭعىرىق تۋعىزدى. سالتاناتتى راسىمگە قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە «بولاشاق» پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەيتىنىن, سونىڭ شەڭبەرىندە مىڭداعان قازاقستاندىق جاستار الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ قايتقاندىقتارىن اتاپ ءوتتى. جاڭا وقۋ ورنى اشىلعان سوڭ قازاقستان جاستارى ەندى ينجەنەر, مەديتسينا جانە ەنەرگەتيكا ماماندىقتارى بويىنشا استانا قالاسىندا وقىتىلماق. جاڭا وقۋ ورنىندا الەمنىڭ ەڭ جاقسى پروفەسسۋراسى ساباق بەرەتىن بولادى. شىلدەدە پرەزيدەنت قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي تەمىرتاۋ قالاسىندا وتكەن سالتاناتتى ءىس-شارالارعا قاتىستى. بۇل وقيعانىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزىن ايتا كەلە, ول 50 جىل بۇرىن العاشقى شويىن بالقىماسىنىڭ الىنۋى ارقىلى تەك قانا قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى ومىرگە كەلىپ قويماعاندىعىن – بۇل قازاقستاننىڭ بۇكىل قارا مەتاللۋرگياسىنىڭ ومىرگە كەلگەندىگى ەكەندىگىن دە اتاپ ءوتتى. استانا كۇنىن مەرەكەلەۋ ايشىقتى ءارى ەستە قالارلىق ءىس-شاراعا اينالدى. سالتاناتتارعا رەسەي پرەزيدەنتى د.ا.مەدۆەدەۆ, بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.گ.لۋكاشەنكو, تاجىكستان پرەزيدەنتى ە.ش.راحمون, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى ر.ي.وتۋنباەۆا, ارمەنيا پرەزيدەنتى س.ا.سارگسيان, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.ف.يانۋكوۆيچ, يوردانيا كورولى ابداللا ءىى يبن حۋسەين قاتىستى. مەرەكەلىك باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە ن.ءا.نازارباەۆ استانا قالاسىندا بىرقاتار جاڭا نىسانداردى اشتى, ولاردىڭ قاتارىندا الەمدەگى شاتىر نىساندى ەڭ بيىك ءارى تاڭعاجايىپ عيماراتتاردىڭ ءبىرى – «حان شاتىر» جانە «كەرەي مەن جانىبەك» كومپوزيتسياسى دا بار ەدى. 1 قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى ءتورتىنشى شاقىرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ IV سەسسياسىن اشتى. دەپۋتاتتار الدىندا ءسوز سويلەگەن ول پارلامەنتاريلەردىڭ نازارىن الداعى سەسسياداعى زاڭشىعارۋشىلىقتىڭ باستى مىندەتى – 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن قۇقىقتىق قامتاماcىز ەتۋ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. جەلتوقساندا پرەزيدەنت قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتا ءسوز سويلەپ, رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا, دوستىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا, زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا مەملەكەتتىك ناگرادالار تابىس ەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا كورنەكتى مادەنيەت, عىلىم, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ قايراتكەرلەرى, ءوندىرىس, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, اسكەري قىزمەتشىلەر, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى, سونداي-اق شەتەل قايراتكەرلەرىن قوسا العاندا, ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتىن ازىرلەۋگە جانە وتكىزۋگە لايىقتى ۇلەس قوسقاندار دا بولدى. * * * قازاقستان 2010 جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا الەمدىك ەكونوميكادا ساقتالىپ تۇرعان داعدارىستىق قۇبىلىستارعا قاراماستان, رەتسەسسيانى جەڭىپ, ءىس جۇزىندە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا وڭ ىرعاقتى ساقتاپ قالدى, مۇنىڭ ءوزى دۇرىس تاڭدالعان ستراتەگيانىڭ, داعدارىسقا قارسى جۇيەلى قابىلدانعان ءىس-شارالاردىڭ جانە جيناقتالعان ءوز قاراجاتىمىزدىڭ ەسەبىنەن ەكونوميكانى قارجىلاي قۋاتتى قولداۋدىڭ تىكەلەي ناتيجەسى ەدى. 22 قاڭتاردا ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى ەسەبىن تىڭداۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ 2009 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىلارىن شىعارا كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى: «وتكەن جىلى مەملەكەتتەردىڭ ءبارى بىردەي ەكونوميكادا وڭ ناتيجەلەرگە جەتە المادى. ءبىز سەرپىندى مەملەكەتتەر دەپ اتالاتىنداردىڭ ىشىندە بولدىق. كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى قارىزدارى ۇلكەن كولەمدە ارتۋدا, نەسيە كولەمى دە ارتىپ بارادى, بيۋدجەت تاپشىلىعى اسا زور دەڭگەيگە جەتكەن, جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان, وتە كوپ كاسىپورىندار جۇمىسىن توقتاتقان. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز داعدارىستان شىعىنسىز شىعىپ كەلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا جۇمىسسىزدىقتى قىسقارتتىق, ينفلياتسيانى تومەندەتتىك, «جول كارتاسىن» جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن اسا قاجەت ۇلكەن جۇمىستاردى اتقاردىق. كەلىپ جەتكەن 2010 جىلى ءبىزدى بۇدان دا اۋقىمدى مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. 2010 جىل ءبىز ءۇشىن 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلامامىزدى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ سەرپىندى ءوسۋدىڭ تۇراقتى تراەكتورياسىنا شىعاراتىن جىل بولۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ءتيىستى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن پرەزيدەنت ءبىر جەتىدەن كەيىن, 29 قاڭتارداعى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا, «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» دەپ اتالاتىن قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ شەڭبەرىندە جاريا ەتتى. ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە تاياۋداعى ونجىلدىقتاعى تۇراقتى جانە تەڭگەرمەلى دامۋ ۇلتتىق ەكونوميكانى ۇدەمەلى ءارتاراپتاندىرۋ مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ەرەكشە قاداپ ايتتى. سول سەبەپتى, مىنا مىندەتتەردى: ەل ەكونوميكاسىن داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا دايىنداۋدى, ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسىمىنە قول جەتكىزۋدى, ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بولاشاققا بەلسەندى ءتۇردە ينۆەستيتسيا سالۋدى, قازاقستاندىقتاردى ساپالى الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋدى جانە حالىقارالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋدى شەشۋ قاجەت بولادى. قازاقستان حالقىنا جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى العاشقى ءىس-شارالار 1 اقپاندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جۇمىس ماجىلىسىندە, سونداي-اق «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى ساياسي كەڭەسى بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا تالقىلاندى. ستراتەگيانى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساپ, بەكىتىلدى. ونىڭ وزەگىن جالپى سوماسى 8 ترلن.-نان استام تەڭگەگە لايىقتالعان رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ماڭىزى بار 294 جوبا قۇرادى. ەكونوميكانىڭ 12 سالاسى: مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ مەن حيميا ونەركاسىبى, اگروونەركاسىپ كەشەنى, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, كولىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا ينفراقۇرىلىمى جانە باسقالار باسىم باعىت بولىپ ايقىندالدى. باعدارلامانى ەكى 5 جىلدىق جوسپارلار شەڭبەرىندە, ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلدى. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ مازمۇنى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ناقتى مىندەتتەردى پرەزيدەنت پرەمەر-مينيستر ك.ق.ءماسىموۆتىڭ, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ب.ساۋداباەۆتىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ا.ە.مۋسيننىڭ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار جەتەكشىلەرىنىڭ, وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ناۋرىز كەڭەسىندە حالىققا جاريا ەتتى. باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتى وڭتايلاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى, سونىڭ شەڭبەرىندە بىرقاتار مينيسترلىكتەر تاراتىلىپ نەمەسە وزگەرتىلدى جانە جاڭا مينيسترلىكتەر قۇرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك باعدارلامانى ومىردە ىسكە اسىرۋعا تىكەلەي جاۋاپتى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى بار. سونىمەن بىرگە ءار جوباعا ءتيىستى سالالىق مينيسترلىكتەر, «سامۇرىق-قازىنا» جانە «قازاگرو» حولدينگتەرى باسشىلارىنىڭ, وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدەرىنىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگى بەلگىلەندى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى قورىتىندىلارىنىڭ تۇساۋى 2 شىلدەدە بولعان «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» اشىلۋى كەزىندە «كۇشتى قازاقستاندى بىرىگىپ قۇرامىز!» جالپىۇلتتىق تەلەكوپىرىنىڭ بارىسىندا كەسىلدى. اتاپ ايتقاندا, جامبىل وبلىسىنىڭ مىڭارال پوسەلكەسىندەگى تسەمەنت زاۋىتىندا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ جۇزەگە اسىرىلدى, بالقاش جەس-ءنىڭ قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنا رۇقسات بەرىلدى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ باۋتينو پورتىندا كەمە جاساۋ زاۋىتى اشىلدى, «General Elektric» كومپانياسىمەن ىقپالداستىقتا «اقتوبەرەنتگەن» اق شىعارعان 16 كەسىندىلى قازاقستاندىق كومپيۋتەرلى توموگراف كورسەتىلدى جانە ت.ب. تەلەكوپىر بارىسىندا بارلىعى سوماسى 381 ملرد. تەڭگەلىك 72 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ۇدەرىسىنە شەتەل ينۆەستورلارىن كەڭىرەك تارتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت «قازاقستان: داعدارىستان كەيىنگى مودەرنيزاتسيالاۋ كەزەڭىندەگى ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر» دەپ اتالاتىن IV-قازاقستاندىق ينۆەستيتسيالىق سامميتكە, مينەرالدىق رەسۋرستار مەن مەتاللۋرگيا ءجونىندەگى I-قازاقستاندىق حالىقارالىق كونگرەسكە, ءىىى-استانالىق ەكونوميكالىق فورۋمعا, پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 23-ءشى وتىرىسىنا قاتىستى. كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ ءى-پلەنارلىق وتىرىسى دا وسى ماسەلەلەرگە ارنالدى, وندا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بيزنەستى قولداۋدىڭ شەڭبەرىندە ۇكىمەتكە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020»-دا الەمدىك داعدارىسقا بايلانىستى قيىن جاعدايدا قالعان كاسىپورىنداردى جانداندىرۋدىڭ, ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋدىڭ, كەپىلدىك بەرۋدىڭ, ينفراقۇرىلىمدار سالۋدىڭ جانە قىزمەتكەرلەردى قايتا وقىتۋدىڭ مەحانيزمدەرىن ەسكەرۋدى تاپسىردى. بۇدان باسقا, بيزنەستى دامىتۋداعى اكىمگەرشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ءۇشىن ن.ءا.نازارباەۆ «اقوردا» سايتىندا «بيزنەستى پرەزيدەنتتىك قولداۋ» ارناۋلى ءبولىمىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى, وعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان قۇقىققا ساي ەمەس ءىس-ارەكەتتەر مەن تەكسەرۋلەر دەرەكتەرى بويىنشا كەز كەلگەن كاسىپكەر حابار جولداي الۋى ءتيىس. جىل بويى كورسەتىلگەن رەسۋرسقا 2 مىڭنان استام كاسىپكەر حابارلاستى. ول ارىز-شاعىمداردىڭ بارلىعى دا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا الىنىپ, قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا ءتيىستى ورگانداردا قارالدى. تەكسەرۋلەردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ 24 قىزمەتكەرى قىزمەتتىك لاۋازىمدارىنان بوساتىلدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ اعىمداعى ناتيجەلەرى, سونداي-اق ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ەسەبىن مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن 15 ماۋسىمدا جانە 2 تامىزدا بولعان ماجىلىستەر بارىسىندا تىڭدادى. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالارى, سونىڭ ىشىندە جيىن-تەرىن ناۋقانىنىڭ ماسەلەلەرى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 3 تامىزدا پرەمەر-مينيستردىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ, پرەزيدەنت كومەكشىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزگەن تالقىلاۋىنىڭ ارقاۋى بولدى. 4 تامىزدا پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا ءوتكىزىلگەن ءماجىلىستىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. ءماجىلىس بارىسىندا ۇلەسكەرلىك قۇرىلىسقا ءوز قارجىلارىن سالعان ازاماتتاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە, قىلمىسپەن كۇرەستىڭ جاعدايىنا, ەلدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە, سونداي-اق كاسىپكەرلىك قىزمەتتە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىستى ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز بولدى. 2010 جىلى 12198 ۇلەسكەردىڭ ماسەلەسى شەشىلىپ, 67 ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس وبەكتىسى پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك, ولاردىڭ قاتارىندا استانادا 36 نىسان (6503 ۇلەسكەر), الماتى قالاسىندا 14 نىسان (4625 ۇلەسكەر), وزگە وڭىرلەردە 17 نىسان (1070 ۇلەسكەر) بار. تۇتاسىمەن العاندا, داعدارىسقا قارسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا مەملەكەت 384 نىسانعا قاتىستى 53 مىڭنان استام ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەمالارىن شەشتى. مەملەكەت باسشىسى, سونداي-اق الدا تۇرعان 2011 جىلعى VII قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ ماسەلەلەرىن دە ايرىقشا باقىلاۋدا ۇستادى. قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماسەلەلەرى دە پرەزيدەنتتىڭ ۇدايى نازارىندا بولدى. وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ كوپ وڭىرلەرىنە جۇمىس ساپارلارىمەن باردى, سولاردىڭ بارىسىندا وبلىس اكتيۆتەرىمەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەستى, ونداعان ونەركاسىپ جانە الەۋمەتتىك نىسانداردا بولىپ, جاڭا وندىرىستەردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كەراموگرانيت شىعاراتىن زاۋىت پەن اقمولا وبلىسىنداعى ۆاسيلكوۆ تاۋ-كەن كومبيناتىندا التىن ايىرۋ فابريكاسىنىڭ اشىلۋىنا, پاۆلودار وبلىسىنداعى ونىمدىلىگى جىلىنا 125 مىڭ توننالىق «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق ەكىنشى كەزەگىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا قاتىسۋى, ت.ب. بار. قازاندا پرەزيدەنت وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدەرىمەن جۇمىس ءماجىلىسىن وتكىزدى. وندا ەلىمىزدىڭ 2010 جىلعى 9 ايىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىلارى تالقىلانىپ, الداعى كەزەڭگە ارنالعان مىندەتتەر بەلگىلەندى. تۇتاسىمەن العاندا, مەملەكەت باسشىسى جىل بويى پرەمەر-مينيسترمەن, ۇلتتىق بانكتىڭ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار مەن ەلىمىزدىڭ دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارىمەن ءۇزبەي كەزدەسىپ تۇردى. 2010 جىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قورىتىندىلارىن شىعارا وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ 21 جەلتوقساندا پرەزيدەنتتىڭ ساپا سالاسىنداعى «التىن ساپا» سىيلىقتارىنىڭ جانە «پارىز» بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى كونكۋرسىنىڭ لاۋرەاتتارىن ماراپاتتاۋ سالتاناتىنىڭ شەڭبەرىندە بارلىق وبلىستاردىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ ءبىر جىلداعى يندۋستريالاندىرۋ تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭداپ, سونداي-اق تەلەكوپىر ارقىلى قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن جاڭا وبەكتىلەرمەن تانىستى. جالپى العاندا, قازاقستاندى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ شەڭبەرىندە, جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 23 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ ارقىلى 800 ملرد. تەڭگەدەن استام سومانىڭ 152 جوباسى ىسكە قوسىلدى. * * * مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2010 جىلعى جۇمىس كەستەسىنىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى, مىنە, وسىنداي. جۇمىس كەستەسىنىڭ تەڭگەرىمدىلىك سيپاتتا بولعانىن, وندا بەلگىلەنگەن ءىس-شارالاردىڭ ءبارىنىڭ دە تولىعىمەن ورىندالعانىن اتاپ ايتقان ءجون. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى.