تاۋبە, پاراسات-پايىمى بولەك, وي-ولشەمى ەرەن, ءار ءسوزىنىڭ ءارى مەن ءنارى تەرەڭ, ەلىنە ۇيىتقى, جۇرتىنا قالقان بولعان قارا نارداي اعالارىمىز ءالى دە بارشىلىق. ولاردى كونەنىڭ كوزى, زامان قانشا وزگەرگەنمەن سىرت سيپاتىن جوعالتپاعان, جان دۇنيەسىندەگى تازالىقتى, يماندىلىقتى ىزعىرىققا, از كۇندىك جىلىمىققا توناتپاعان, قۇيما قۇرىش قازاقتىڭ بۇگىنگى ءوزى, ءسوزى, كوزى دەسە بولار. سولاردىڭ ءبىرى – بەتكە ۇستار, بەدەل جينار, ءسوزىن وقىپ, ەس جيار دانا اباي, ءوزىن دە, ولەڭىن دە قۇرتتىق دەگەن ارام پيعىلدىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ ورتامىزعا ورالعان عۇلاما شاكارىم, قۇداي ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ بەرگەن دارا جاراتىلىس يەسى مۇحتار تۋعان توپىراقتىڭ تۋماسى, بويىنداعى كۇش-جىگەرىن, ويىنداعى ءنارىن شىڭعىستاۋ جۇرتىنىڭ, ۇلى اقىن ەلىنىڭ اجارىن اشۋعا, مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, مارەسىن ۇزارتۋعا جۇمساعان, سول ۇمتىلىسى جەڭىس تۇعىرىنا شىعارعان, ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشىسى حافيز ىبراي ۇلى ماتاەۆ ەدى.
بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان ابىرويلى اقساقالدىڭ وتكەن جولىنا, كەشكەن ءومىرىنە كوز سالساڭ, كوپ نارسە جىبەك ءجىپتەي سۋىرىلىپ وتە بەرەدى. جاردى جەسىر, بالانى جەتىم ەتىپ, ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيعان سۇراپىل سوعىستىڭ تىلداعى ازابى مەن توزاعىن قارعادايىنان كورىپ وسكەن ۇل سەمەي قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, قىزمەتىن مۇعالىمدىكتەن باستاپ, جوعارى ءبىلىمدى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى بويىنشا الىپ, ودان كەيىن بەسقاراعاي اۋداندىق وقۋ بولىمىنە العاشىندا نۇسقاۋشى, ودان كەيىن باسشىلىق جۇمىسىن ابىرويمەن اتقارادى. قاي سالانى بولسا دا قارشىعاداي قايىرىپ كەتەتىن الىمدى دا العىر ازاماتتىڭ بويىنداعى تالانتتى تانىعاندار ونى سول اۋدانداعى چاپاەۆ كولحوزىنا توراعالىققا تاعايىندايدى. قارعادايىنان ەل مەن جەردىڭ, شارۋاشىلىقتىڭ قىر-سىرىن جانىنا بەكەمدەگەن حافەكەڭ ەندىگى جەردە تەوريالىق ءبىلىمنىڭ دە قاجەت ەكەنىن ۇعىنىپ, سىرتتاي ءبىلىم جەتىلدىرىپ, زووتەحنيك ماماندىعىن مەڭگەرەدى. ءوزىم بىلەمىن دەمەي, الدىڭعى تولقىننىڭ ءىس-تاجىريبەسىن باسشىلىققا الادى. بۇرىنعى توراعا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى قاجەن جىڭعىلباەۆ اعاسىنا ارقا سۇيەيدى. وسىلايشا جۇمعان جۇدىرىقتاي بولىپ ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر زايا كەتپەي, 1959 جىلى كولحوز مەملەكەتكە ءبىر ميلليون پۇت استىق تاپسىرادى. ءسوز بەن ءىس قارىم-قابىلەت ونىڭ قادامىن اشىپ, العا باسۋىنا جول اشادى. ءتورت جىل بويى شۇبارتاۋ اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتى توراعاسى قىزمەتىندە جۇرگەندە دە ح.ماتاەۆ اينالاسىمەن كەڭ وتىرىپ كەڭەسىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ەرەكشە قۇلشىنىس تانىتادى. سونىڭ ناتيجەسى بولار, اۋدان ورتالىعى بارشاتاستا جۇزگە تارتا تۇرعىن ءۇي سالىنادى. بۇعان قوسا ورتا مەكتەپ عيماراتى, ەمحانا, بالالار باقشاسى, قوناق ءۇي, دۇكەن بوي كوتەرەدى. سورابى بولعانمەن وي قىرى جۇرتتىڭ ءجۇيكەسىن جۇقارتقان بارشاتاس – اياگوز جولى ىسكە قوسىلىپ, سەمەيدەن بارشاتاسقا ۇشاق قاتىنايتىن كۇنگە قول جەتەدى.
1969 جىلدىڭ قىتىمىر قىسىندا 38 جاستاعى ازاماتتى اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا جىبەرەدى. ارينە, ءوز اۋىلىڭا باسشى بولىپ, ەلدىڭ ءتىلىن, اعايىن-تۋىستىڭ كوڭىلىن تابۋ وڭاي ەمەس. قارعا تامىرلى قازاقتىڭ ويىنان شىعىپ, دەگەنىڭدى جاساۋ ءۇشىن ءار قادامىڭ ساناۋلى, ءار ءىسىڭ شي شىقپايتىن شىمىر, ارقانداي ەسىلىپ تۇرۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە قىسىپ تۇرعان اياز دا وڭاي بەرىلە قوياتىن سىڭاي تانىتپايدى. وسىنداي ساتتە ونىڭ ويىنا اباي باباسىنىڭ «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, اقىلىڭ مەن قايراتىڭ ەكى جاقتاپ» دەگەن ولەڭى تۇسەدى. جۇتتان ەلدى جۇتاتپاي الىپ شىعۋ ءۇشىن ول كۇلكىسىز كۇندەر مەن ۇيقىسىز تۇندەردى باسىنان از وتكىزگەن جوق. بىلىكتى ماماندارمەن اقىلداسىپ, قوساق اراسىندا جۇرگەندەرمەن قوش ايتىسادى. سونداي ەڭبەك ءوز جەمىسىن بەرەدى. ودان كەيىنگى كەزدەگى قيمىل- قارەكەتى دە ناتيجەسىز بولمايدى. سونداي ءبىر ەلەۋلى ءساتتى ەل ەسىندە قالدىرۋ ءۇشىن ول «ءتول تويىن» وتكىزگەنى بار. بۇل تويدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – حافەكەڭ ۇزىن سونار بايانداما جاساۋدان بويىن اۋلاق سالادى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا تەاترلاندىرىلعان قويىلىم كورسەتىلەدى. ونىڭ ۇيىتقىسى سول كەزدەگى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى, بەلگىلى سازگەر مەيرامبەك جانبولاتوۆ بولادى. سالتانات كۇيمەن باستالىپ, ات ۇستىنە قونعان اتاقتى ەل اعالارى جول باستاپ, ولاردىڭ ءىزىن كەيىنگىلەر باسادى. اق بوز اتپەن ايبىنىن اسىرىپ, ءبىرىنشى كەلە جاتقان كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سول تۇستاعى دەپۋتاتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولات باعداتوۆ كورىنگەندە اۋدان باسشىسى اقىن ەلىنىڭ ازاماتى ەكەنىن تانىتىپ, «ەرلەرىڭ قايدا دەگەندە, ەل سەنى اتاپ جاتادى. تامىرى كەتكەن تەرەڭگە, زاماننىڭ زاڭعار شوپانى. ەڭبەكپەن ءوسىپ, ەرجەتكەن, ريزا, بولات, ساعان ەل. قادىرلى ەتكەن ەڭبەكپەن, حالىقتىڭ ۇلى بولا بەر!» دەسە, «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى ورتقالي قاسىمجانوۆقا: «ەڭبەكپەن قونىپ باق قولعا, اينالىپ ءجۇرسىڭ ماقتانعا. ومىراۋىڭ تولى وردەنگە, استىڭدا تۇلپار – اق «ۆولگا». قولىڭدا قامشى التى ءورىم, قورعاسىن مىنەز, ءمارت ەدىڭ. ءىس بولىپ قالسىن, ورتەكە, «ىستەيمىن» دەگەن ءار ءسوزىڭ!» دەپ ءبىر قايىرىپ تاستايدى. ساپ تۇزەپ كەلە جاتقان ساربازداي ەڭبەك ارداگەرلەرىنە مۇنداي ولەڭ جولدارىن حافەكەڭ نوسەرلەتىپ توككەندە, جالىقتىرىپ جىبەرەر باياندامانىڭ ورنىن باسقان مىنا تاپقىرلىق قاراۋىلدىڭ وي-قىرىن قاۋمالاي جۇرگەن قالىڭ جۇرتى وعان شىن ءىلتيپاتىن تانىتىپ, تەكتىلىكتىڭ ۇلگىسى وسى بولار دەسىپتى. تاقىرعا ءشوپ شىقپايتىنى سەكىلدى تەگىندە بولماسا مۇنداي ولەڭ شۋماقتارى قايدان تۋسىن. ونىڭ ۇستىنە حافيز ىبىراي ۇلى ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن قارعادايىنان جاتقا ايتىپ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنىڭ» ءار تاراۋ, تارماعىن كوكەيىنە ءتۇيىپ وسكەن ازامات بولاتىن. ودان كەيىنگى كەزەڭدە عۇلاما ءشاكارىمنىڭ تۋىندىلارى ونى قىرانداي تۇلەتىپ, وي-ورەسىن قىرعا كوتەرگەنى جانە بار.
ازاماتتىڭ سول جىلدارداعى ەسەلى ەڭبەكتەگى جەتىستىگىنەن بىرەر مىسال كەلتىرە كەتسەك دەيمىز. حالقىنىڭ سانىنىڭ ازدىعىنا قاراماي اباي قازاق ەلىندەگى ەڭ كوپ مال وسىرەتىن اۋدان رەتىندە تانىلعان ەكەن. قويدىڭ ءوزى 580 مىڭعا جەتسە, جىلقى 15 مىڭعا, سيىر 18 مىڭعا ارتىپ, جىلىنا 20 مىڭ توننا ەت تاپسىرۋ ءوز شەشىمىن تاۋىپتى. اۋداندا 30 قوي ءوسىرۋشى جاستار بريگاداسى جۇمىس جاساپ, ون مىڭداعان قوي بورداقىلاۋ ءىسى جۇزەگە اسىرىلىپتى. وعان قوسا اۋدان ورتالىعىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ارتتىرۋ بويىنشا بىرنەشە ورتا مەكتەپ, ءمادەنيەت ءۇيى, ءۇش قاباتتى ەمحانا, بالاباقشا, كىتاپحانا, قوناق ءۇي بوي كوتەرگەن. سەمەي – قاراۋىل جولى اسفالتتالىپ, تەلەمۇنارا تۇرعىزىلىپ, حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءار شارۋاشىلىقتان كىرپىش زاۋىتتارى سالىنىپ, مال ءونىمدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن شۇجىق تسەحتارى جاساقتالىپ, ءتۇركيا ەلىمەن بايلانىس جولعا قويىلىپتى. ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ونەرىن وركەندەتۋ ءۇشىن ەل اراسىنداعى ونەرپازداردى جيناپ, ۇلىلاردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن تانىتۋ ماقساتىندا «قالامقاس», ت.ب. ءان-بي انسامبلدەرى قۇرىلىپ, بۇل ونەر ۇجىمدارى ۆەنگريا, چەحوسلوۆاكيا, ءتۇركيا, قىتاي, تاعى دا باسقا ەلدەردى شارلاپ, الىپتار ەلىنىڭ ايبىنىن اسىرىپتى.
ءبىر زاماندارى ۇلى قالامگەر مۇحتار اۋەزوۆ جازۋشى كامەن ورازالين الماتىعا قىزمەت اۋىستىرعىسى كەلگەندە: بۇكىل اقىن-جازۋشىنىڭ تابىناتىن ءتاڭىرى اباي بولسا, ونىڭ تۋىپ-ءوسىپ, تۋ قاداعان جەرىنەن ارتىق جۇماق جوق, ەلدەن كەتپە, سەنى جازۋشى قىلاتىن دا, اسقاقتاتىپ اتىڭدى شىعاراتىن دا سول ەل, دەگەن ەكەن. وسىنداي ۇلىلار ءسوزىن جاستايىنان ويىنا ءتۇيىپ, كوڭىلىنە توقىپ وسكەن حافەكەڭ ەل يەسى بولىپ جۇرگەندە ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ابايدىڭ 100 جىلدىعىندا زامانداسى ءباتتاش سىدىقوۆ ەكەۋى بايگە اتىنا مىنگەنىن, سوعىستان كەيىنگى سول تويدا 20 كيىز ءۇي تىگىلىپ, جۇرت ءبىر سەرپىلىپ قالعانىن, الىپتار توبىن العاش كورگەنىن حافەكەڭ بۇگىندە جىر قىلىپ ايتادى. ودان كەيىنگى كەزەڭدەگى دانىشپان اقىننىڭ 125 جىلدىعىنا, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, شاكارىمنىڭ ءار جىلدارداعى اتاۋلى تويلارىنا ۇيىتقى بولعانىنان حاباردارمىز. ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «اباي تويى – ەلدىگىمىزگە, ەگەمەندىگىمىزگە سىن» دەپ مىندەتتەگەن دانىشپان اقىننىڭ 150 جىلدىعىن مەملەكەت رەتىندە جوعارى دارەجەدە اتاپ ءوتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە قازاق ەلىن تانىتۋ ىسىندە حافيز ىبراي ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ەدى. وسى ۇلى توي قازاق توپىراعىنان اسىپ, پاريجدە جالعاسىن تاپتى. ەلدىڭ وسكەندىگىن, حالىقتىڭ قادىرلىسىن اسپەتتەي الاتىنىن, ازاماتتارىنىڭ قانداي ءىستى دە جەرىنە جەتكىزە ۇيىمداستىراتىنىن ايداي الەمگە پاش ەتتى. اقىننىڭ 100 جىلدىعىندا 20 ءۇي تىگىلسە, 150 جىلدىعىندا اقشاعالاداي ۇيلەردىڭ سانىن 1500-گە جەتكىزىپ, تاعىلىمى مول, ءتالىمى زور جۇرت ەكەنىن تانىتتى. وسىنداي يگىلىكتى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا ءار ءىستىڭ ءجون-جوسىعىن, جول-جوباسىن اعالىق اقىلمەن تارازى باسىندا تەڭەپ, حافيز ىبراي ۇلى اتقارىپ ءجۇردى. جاقسىنىڭ جاقسىلىعى كەڭدىگىنەن, كەمەلدىگىنەن كورىنەدى. ابىرويلى اعانىڭ ءار سوزىنەن اڭعاراتىنىمىز, ءوزىم دەمەيدى, ەلىم دەيدى. الدىڭعى تولقىن الىپ اعالارىنىڭ اتىن ارداق تۇتىپ, جاساعان شاراپاتىن اۋزىنان تاستامايدى. ارتىندا كەلە جاتقان ىزەتتى ىنىلەرىنىڭ اقىل-پاراساتىنا دا ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, مەنى مەن ەتكەن سولار عوي دەيدى. مۇنىڭ ءوزى كىسىلىكتىڭ ۇلگىسى, ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول دەگەن اتام قازاقتان قالعان اتالى ءسوزدىڭ جاڭعىرۋى دەر ەدىك.
حافيز ماتاەۆتىڭ ەل باسقارىپ, رۋحاني ورەمىزدى وسىرۋدەگى ولشەۋسىز ەڭبەگىنە قوسا, تۋعان اۋىلىن قىرىق جىل بويى تۇمشالاعان قاسىرەتتى جويۋ جولىنداعى قاجىر-قايراتى دا ەلەۋلى ەدى. سول ۋاقىت ىشىندە جەردىڭ استى مەن ۇستىندە 516 سىناق جاسالىپ, مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيعانى ءمالىم. مىسالى, ءبىر عانا سارجال اۋىلىندا 2021 تۇرعىن بولسا, سونىڭ 1971-ءى اۋىر سىرقاتتارعا شالدىعۋى – اتوم زاردابىنىڭ وسال بولماعانىن اڭعارتادى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ سەمەي پوليگونىن جابۋ جونىندە ءۇن كوتەرىپ, «نەۆادا – سەمەي» اتتى حالىقارالىق قوزعالىس قۇرعان كەزدە, مۇنى قولداۋدىڭ كەزەگى بىزگە كەلدى, دەپ حافەكەڭ قاراۋىل توبە باسىنا حالىقتى جيىپ, اكتسيا وتكىزگەن. ونى ولجاس ومار ۇلى ءوزى كەلىپ اشقان بولاتىن. ولەۋسىرەپ بارا جاتقان كەڭەس وداعىنىڭ بەرىك دىڭگەگى دەلىنىپ كەلگەن سوكپ-تىڭ سوڭعى سەزىنە حافيز ىبراي ۇلى دا قاتىسىپ, سەزدىڭ قارارىن قابىلدار تۇستا قايمىقپاي, قاسقايىپ تۇرىپ: وسى قۇجاتتا كورسەتىلگەن «ەلىمىزدىڭ چەرنوبىل ماڭايى, ارال ءوڭىرى, ۆولگا باسسەينى اپات ايماعى دەپ تابىلسىن» دەگەن ءسوز تىركەسىنە سونداي قاسىرەتكە ۇشىراعان سەمەي جەرىن دە قوسۋلارىڭىزدى سۇرايمىن» دەپ, داۋىسقا قويعىزعاندا, 2563 دەلەگات جاقتاعان. 1421 دەلەگات قارسى شىققان, 157 دەلەگات قالىس قالىپ, 184 دەلەگات مۇلدە داۋىس بەرمەگەن ەكەن. ال قازاقستاننىڭ ءدامىن تاتىپ, قاسيەتتى سەمەي وڭىرىنەن كسرو دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان, كسرو قورعانىس ءمينيسترى د.يازوۆ يادرولىق پوليگوننىڭ سەمەيلىكتەر ءۇشىن ەشقانداي زيانى جوق دەپ كەرگىپتى. بىراق حالىقتىڭ قاھارى ولاردىڭ ءبىرازىن كەيىن تاۋبەسىنە كەلتىردى. سول الاپاتتى دۇنيە ءجۇزىندە بىردەن-ءبىر بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن ەلدىڭ باسشىسى, قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭگىلىككە ءوشىردى. بۇل دا ەلدىگىمىزدى ءتورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان ايتۋلى وقيعا بولىپ تاريحقا ەندى.
قازىر حالىق قادىرلەيتىن ابىرويلى اقساقالىنا اينالعان حافيز ىبىراي ۇلى ەكى رەت قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ, ومىراۋىنا «قۇرمەت بەلگىسى», «ەڭبەك قىزىل تۋ», «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», «لەنين» وردەندەرىن تاقسا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ازاماتتىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتىن ەلباسى «ءسىز كوپ جىلدار بويى اباي اۋدانى سياقتى باي تاريحى-ءداستۇرى بار ەلگە باسشىلىق ەتكەندە ءسىزدىڭ بويىڭىزداعى ىسكەرلىك پەن بىلىمدىلىك, كىسىلىك قاسيەتتەر بارىنشا كورىندى. بۇگىنگى اتقارىپ جۇرگەن قوعامدىق قىزمەتىڭىز دە قۇرمەتكە لايىق», دەسە, قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرى ءابىش كەكىلباەۆ: «... ۇلى اباي جاراتىلعان ارۋاقتى ولكەنىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن, الەۋمەتتىك ءومىرىن ايگىلى بابانىڭ ارۋاعىنا لايىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, مىڭدار ماقتان تۇتار مەرەي يەلەندىڭىز, ەسىمىڭىز كۇللى قازاق ەلىنە كەڭىنەن تارادى» دەپتى. سىيلاس ىنىلەرى مۇرات اۋەزوۆ: «كەزىندە ءدۇيىم شىڭعىستاۋ ەلىن يادرولىق سىناقتار سالدارىنان ساقتاپ قالۋعا كوپ كۇش-قايرات كورسەتتىڭىز, جىگەر تانىتتىڭىز جانە ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز», دەپ ىزەت كورسەتسە, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ: «اسىلى, بار ەرىك-جىگەرىن, قازىنا جىلدارىن ەل جۇرتىنىڭ ماقسات-مۇراتىنا ارناعان وزىڭىزدەي ارداگەر ازاماتىمىزدىڭ, اعا لەكتىڭ عۇمىر جولى – ءبۇگىنگى بۋىنعا ۇلگى-ونەگە, ءارى ساباق», دەگەن ءىلتيپاتىن العا تارتىپتى.
قازىر اعالىق جاستان اتالىق جاسقا جەتكەن حافيز ىبراي ۇلى 60 جىلعا تاياۋ جۇپتارى جازىلماي قاتار كەلە جاتقان كامال جەڭگەمىز ەكەۋى ەكى ۇل, ەكى قىزدان تاراعان 10 نەمەرە, 7 شوبەرەنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان باقىتتى جاندار.
سۇلەيمەن مامەت.
سەمەي.