ستراتەگيالىق دامۋ تۇعىرى قالانعان كەزەڭ نەمەسە وتكەن جىلدىڭ كەيبىر كورسەتكىشتەرى

ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارناعان «جاڭا ونجىلدىق – جا­ڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قا­زاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا «ءبىز رەتسەس­سياعا جول بەرمەدىك, ويتكەنى, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلدىك جانە مۇ­نى جەدەل ىستەدىك. ۇلى نەرۋ ءبىر كەزدەرى بىلاي دەگەن ەكەن: «تا­بىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى». ال ءبىز با­تىل قيمىلدادىق. ءبىز توتەپ بەردىك. ەندى ءبىز 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ورىنداۋعا كىرىسەمىز» دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ءيا, الەم تانىعان رەفورماتور نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ايتقانى ادەتتەگىدەي-اق اقي­قاتقا اينالدى. قازاقستان ەكونو­ميكاسى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلار ءبىراۋىزدان مويىن­داعانداي, «قازاقستاندىق ەكونو­مي­كالىق دامۋ قۇبىلىسىنىڭ» جاڭا عاجايىپتارىن تانىتا باس­تادى. ونى ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ بەس­جىل­­دىقتا­رى­نىڭ العاشقى بەت­بۇرىس جىلى بولىپ تابىلاتىن – 2010 جىلدىڭ قورىتىندىلارى ايقىن دالەلدەپ وتىر. ەكونومي­كالىق ساراپتاما كوتەرىڭكى تە­ڭەۋلى سوزدەردەن گورى, ناقتى ءدا­لەلدەر مەن بۇلتارتپاس تسيفرلارمەن سويلەگەندى ۇناتادى. ەندەشە, سول تسيفرلار مەن فاكتىلەردەن تۇراتىن دايەكتەمەلەرگە جۇگىنىپ كورەيىك. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسى 2010 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا, 2009 جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىر­عاندا 10,5 پايىزعا, وڭدەۋ ونەر­كاسىبى 18,8 پايىزعا ءوستى. قا­زاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 7,5 پايىزدى قۇرادى. ءون­دىرىستىڭ وسىنداي جوعارى قار­قىن­مەن وسۋىنە ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاردىڭ كونيۋنك­تۋراسى­نىڭ جاقسارۋى ءبىرىنشى سەبەپ بولسا, ەل ۇكىمەتىنىڭ الەمدىك داعدا­رىسقا قارسى جاساعان ءىس-قيمىل باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كى­رەتىن جاڭا ءوندىرىس نىساندارىن ىسكە قوسۋ ءۇردىسىنىڭ ەرەكشە يگى ىقپال ەتكەندىگى جانە اقيقات. ءما­سەلەن, قاڭتار-قازان ايلارىندا­عى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينا­لىمى 2009 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا, 43,1 پاي­ىزعا ارتسا, تاۋار ەكسپورتتاۋ كولەمى 52,6 پايىزعا كوبەيدى. 2010-2014 جىلدارعا ارنال­عان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دا­مۋ­دىڭ مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ما­سى شەڭبەرىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە مەيلىنشە قۋ­ات­تى قارقىن بەرەتىندىگى داۋسىز. ونى بەسجىلدىقتىڭ العاشقى جى­­لىنداعى ناتيجەلەر دە كور­سەتتى. اتاپ ايتار بولساق, 2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىل­دىعىندا ەلىمىزدە جالپى قۇنى 381 ملرد. تەڭگە بولاتىن 72 جاڭا ينۆەستيتسيالىق ءىرى جوبا ىسكە قو­سىلىپ, 12 مىڭ جاڭا جۇمىس ور­نى اشىلدى. ال ەكىنشى جارتى­جىل­دىقتا, تۋرا ەل تاۋەلسىزدىگى مە­رەكەسى قارساڭىندا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ءوزى ساتتىلىك تىلەپ, ءبىر مەزەتتە جالپى قۇنى 450 ميل­­ليارد تەڭگەدەن اساتىن 80 ءىرى يندۋس­تريالىق نىساننىڭ تۇساۋ­ىن كەستى. 12 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اش­ىل­دى. ءسويتىپ, يندۋس­تريا­لان­دىرۋ بەس جىلدىعىنىڭ العاشقى جى­لى­نىڭ وزىندە ەلىمىزدە جالپى قۇنى 800 ميلليارد تەڭگە بو­لا­تىن 152 ءىرى يندۋس­تريا­لىق-يننو­ۆاتسيالىق جوبالار ىسكە قوسىلدى. ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە 152 ءىرى ين­دۋستريالىق نى­سانىنىڭ ىسكە قو­سىلۋى بۇرىن-سوڭ­دى ەشقانداي مەم­­لە­كەتتىڭ تاري­حىندا بولىپ كور­مە­گەن. بۇل قا­زاق­ستاننىڭ شىن ءما­نىندە يندۋس­تريالىق ورلەۋ ءدا­ۋى­رىنە قادام باسقانىنىڭ ايشىق­تى كورىنىسى. وسى ىسكە قوسىلعان ءىرى نى­سان­دار قاتارىندا اقمولا وبلى­سىن­داعى جىلىنا 60 ميلليون كەرا­ميكالىق كىرپىش شىعاراتىن زاۋ­ىت­تى, اقتوبە وبلىسىنداعى «سين-ويل» جشس-نىڭ مۇناي ونىمدەرىن وڭدەيتىن كەشەنىن, شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنداعى «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» اق-تىڭ تيتان قۇيمالارىن جانە بال­قى­مالارىن شىعاراتىن زاۋىتىن, جام­بىل وبلىسىنداعى «جاڭاتاس» مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى» جشس-نىڭ بولات قورىتۋ ءوندىرىسىن, قوس­تاناي وبلىسىنداعى ماكارون ءون­ىمدەرىن شىعاراتىن ءوندىرىستى, قى­زىلوردا وبلىسىنداعى اسفالت-بەتون زاۋىتىن, سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ 320 باس ساۋىن سيىرعا ارنالعان ءسۇت كەشەنىن ءجا­نە باسقالاردى اتاپ ايتۋعا بولادى. ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى مۇ­ناي, گاز جانە تاۋ-كەن ونىمدەرىن ءوندىرۋ قارقىنى بارعان سايىن ارتىپ كەلەدى. 2010 جىلدىڭ 11 ايىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ كومپانيالارى 72 488 مىڭ توننا مۇناي جانە گاز كوندەن­سا­تىن وندىرسە, جىل اياعىندا وسى كور­سەتكىش 80 ميلليون تونناعا جەت­كىزىلدى. ەلىمىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى 12 416,7 مىڭ توننا شيكى مۇناي وڭدەپ, 2 633,4 مىڭ توننا بەنزين, 3 759,3 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن, 3 436,9 مىڭ توننا مازۋت, 441,3 مىڭ توننا اۆياكەروسين شىعاردى. كەشە عانا تاريح قويناۋىنا كىرگەن جىلى ەلىمىزدە گاز ءوندىرۋ كولەمى 37,5 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتتى. قانتار- قاراشا ايلارىندا 19,4 ميلليارد تەكشە مەتر تاۋارلى گاز ءوندىرىلدى. جىل قورىتىندىسىندا ەلىمىز­دىڭ قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دە قۋاتتى قارقىنمەن دامي باستا­عا­نىنا دا جەتتى. اتاپ ايتقاندا, ءوت­كەن جىلدىڭ 11 ايىندا بۇل سا­لا­نىڭ ءوسىمى 2009 جىلدىڭ سايكەس مەرىزىمىمەن سالىستىرعاندا 18,8 پايىزعا ارتتى. 2009 جىلدىڭ ءساي­كەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا از­ىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ 113,8 پايىزعا, توقىما ونىمدەرىن شىعا­رۋ – 130,3, مۇناي ونىمدەرىن ءون­دىرۋ – 113,1, حيميا ونەركاسىبى – 137,6, مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن شى­­عارۋ –148,7 جانە ماشينە جاساۋ 158,8 پايىزعا ارتقان. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دا وتكەن جىلدىڭ اۋا-را­يىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماس­تان اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ەلى­مىز­دىڭ بىرقاتار وڭىرلەرىندە قاتتى كۋاڭشىلىق ورىن العانىمەن, مەم­­­لەكەت تاراپىنان جاسالعان ءۇل­­كەن قارجىلىق كومەكتىڭ ارقا­سىن­دا ديقان قاۋىمى وزىق اگرو­تە­ح­ني­كالىق شارالاردى ءتيىمدى قولدانۋ ناتيجەسىندە 13 ميلليون توننادان استام استىق باستىردى. 2010 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن ەلى­­مىز 8,1 ميلليون توننا استىق جانە ۇن ەكسپورتتادى. بۇل 2009 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىر­­عان­دا, 2,1 ميلليون تون­ناعا ار­تىق. رەس­پۋب­لي­كامىزدا ءداندى داقىلدار, ماي­­لى داقىلدار جانە باس­­­قا دا ونىمدەر بويىنشا حال­قى­مىزدىڭ سۇرانىسىن تولىق قا­نا­عاتتاندىراتىن ءونىم قو­رى جينالدى. ەسەپتى مەرزىم ىشىندە مال ءون­ىم­دەرىن ءوندىرۋ كولەمى 690,0 ميل­ليارد تەڭگەگە جەتىپ, وتكەن جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىر­عاندا 3,1 پايىزعا ارتتى. 2010 جىل­دىڭ 1 جەلتوقسانىندا 2009 جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سا­لىس­تىرعاندا ءىرى قارا مال باسى 1,0 پايىزعا ارتىپ, 6 493,0 مىڭعا, ونىڭ ىشىندە ساۋىن سيىر 2 813,9 مىڭعا, قوي 3,7 پايىزعا ارتىپ, 16 083,9 مىڭعا, جىلقى 3,8 پايىزعا ارتىپ 1 563,7 مىڭ باسقا جەتتى. قۇس سانى 2,0 پايىزعا ارتتى. الەمدىك قارجى داعدارىسى ءدۇ­نيە ءجۇزىنىڭ قۇرىلىس سالاسىن تۇرالاتىپ كەتكەنى شىندىق. بۇل كەلەڭسىزدىك قازاقستاننىڭ دا قۇ­رىلىس يندۋسترياسىنا سالقىنىن تيگىزدى. الايدا, ەل ۇكىمەتى تارا­پىنان جاسالعان جان-جاقتى قول­داۋ ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس سالاسىن رەتسەسسيادان امان ساقتاپ قالدى. وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ وتاندىق قۇرىلىس يندۋس­تريا­سى توقىراۋدان شىعىپ, از دا بولسا دامۋ ىرعاعىنا تۇسە باستادى. قۇرىلىس جۇمىسىنىڭ كولەمى ءوت­كەن جىلدىڭ 11 ايىندا 2009 جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سا­لىس­تىر­عاندا 0,2 پايىزعا ءوستى. 2010 جىل­دىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا مەم­­لەكەت تاراپىنان قۇرىلىس سالا­سىنا 278,5 ميلليارد تەڭگە قار­جى­لىق قولداۋ كورسەتىلدى. 2007 جىل­دان باستاپ ۇلەسكەرلەردىڭ قا­تى­سۋىمەن سالىنىپ جاتقان قۇرى­لىس­تى جانداندىرۋ ماقساتىندا مەم­­لەكەت تاراپىنان بارلىعى 505,809 ميلليارد تەڭگە قارجى قۇيىلدى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن جانە ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 265,809 ميلليارد تەڭگە, ۇلتتىق قوردان 240 ميلليارد تەڭگە قار­جىلىق كومەك كورسەتىلدى. 2009 جىلى الەمدىك داعدارىس سالدارىنان ساۋدا سالاسىندا تۇ­تى­نۋشىلار سۇرانىسىنىڭ تومەن­دەپ كەتكەنى بەلگىلى. وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش كۇننەن-كۇنگە ار­تىپ, قايتادان داعدارىسقا دەيىنگى دامۋ ىرعاعىنا كەلە باستادى. ءما­سەلەن, 2010 جىلدىڭ قانتار-قا­راشا ايلارىنىڭ ارالىعىندا ءبول­شەك ساۋدا تاۋار اينالى­مى­نىڭ كولەمى 2 665,7 ميلليارد تەڭ­گەگە جەتىپ, بۇرناعى جىلدىڭ ءساي­كەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 12,4 پايىزعا ارتتى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ جان­­دانۋى جانە ەلباسىنىڭ تىكەلەي باس­تاماسىمەن ىسكە قوسىلا باستاعان ينۆەستيتسيالىق جوبالار ۇدەرىسى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالا­سى­نىڭ دا جەدەل دامۋىنا ىق­پال ەتتى. 2010 جىلدىڭ 11 ايىندا بار­لىق كولىك تۇرلەرىمەن تاسى­لا­تىن جۇك كولەمى بۇرناعى جىلدىڭ ءساي­كەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 16,0 پاي­ىزعا ارتتى. اتاپ ايت­قان­دا, تەمىر جول كولىگىمەن 241,7 ميل­ليون توننا جۇك تاسىلدى. 11 ايدىڭ قو­رىتىندىسىندا تەمىر جول سالا­سى­نىڭ تاسىمالدان ءتۇس­كەن پايداسى 524,6 ميلليارد تەڭ­گەنى قۇراپ, 2009 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىرعاندا 39,8 پايىزعا ءوستى. قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدارلاما, «جول كارتاسى» اياسىندا اتقارىلعان ءىس-شارالار جۇ­مىسسىزدىق كولەمىن ازايتۋعا جول اشتى. ەسەپتى كەزەڭدە جۇمىس­پەن قامتىلعان تۇرعىندار سانى 8,1 ميلليون ادامعا جەتىپ, 2009 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سا­لىس­تىرعاندا 2,6 پايىزعا ارتتى. جۇمىسسىزدار سانى جىل باسىنان بەرى 54 مىڭ ادامعا ازايتىلىپ, 481,6 مىڭ ادامدى قۇرادى. وسى­عان سايكەس جۇمىسسىزدىق كولەمى 5,6 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. يندۋستريالاندىرۋ بەسجىل­دىق­­تارى باستاۋ العان العاشقى سترا­تەگيالىق جىل بولىپ تانىل­عان – 2010 جىلى ەل ەكونومي­كا­سىندا ور­ىن العان وسىنداي جو­عا­رى دامۋ قار­قىنى الداعى ۋاقىتتا ەل ەكو­نومي­كاسىنىڭ تابىستى دا ناتيجەلى جەتىستىكتەرگە جەتەتىندىگىنە بەرىك تۇ­عىر بولماق. دەمەك, جاڭا باستال­عان 2011 جىلدان دا كۇتەر ءۇمىت ۇلكەن. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.