«اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» اكتسياسىمەن اقشيدە القالى جيىن ءوتتى
وتكەن مەن بۇگىنگىنى سالىستىرۋ ارقىلى جۇمىسقا, جەتىستىككە باعا بەرىلەدى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. 1997 جىلى 23 مامىردا الماتى, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمدارىنا ءوزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. سولاردىڭ قاتارىندا كۇرتى اۋدانى تاراتىلىپ, اقشي اۋىلى ىلە اۋدانىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. اۋىل – حالىقتىڭ التىن قۇرساعى. حالقىمىزدىڭ مايەگى بۇزىلماعان سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, تىرشىلىگىنىڭ قاينار كوزى وسىدان باستاۋ الادى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە كەلگەندە اۋىلعا ەرەكشە قامقورلىقپەن قاراۋ تالاپ ەتىلەتىنى سوندىقتان. ومىردەگى كەزدەسەتىن وزگەرىستەر, اۋىرتپالىقتار ەڭ الدىمەن اۋىل حالقىنىڭ يىعىنا تۇسەدى. توقىراۋ سالدارىنان اقشيدەگى كوپ قاباتتى ۇيلەر بۇزىلىپ, قۇرىلىس ماتەريالىنا اينالدى. كۇنكورىس قامىمەن تۇرعىندار باسقا جاقتارعا قونىس اۋداردى.
استە ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ەگەمەندىك الىپ, ەڭسە كوتەرگەن تۇستا قالا مەن دالاعا كوشكەندەر قايتا ورالدى. بۇزىلعان ۇيلەردىڭ ورنىنا جاڭاسى سالىندى. زامان وزگەرگەنىمەن, كۇرتىنىڭ بوز جۋساندى القابى مەن جايقالعان قىزعالداعى بۇرىنعىسىنشا كوكتەم سايىن قۇلپىرىپ, جايناي ءتۇستى. وسىدان قىرىق جىل بۇرىنعى «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ەپيزودتارى كيەلى كۇرتى وزەنىنىڭ بويىندا تۇسىرىلگەنىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. سول قويىلىمدا وسىنداعى اق جاۋلىقتى انا مەن بالا دا بار.
وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ جاڭا جىل قارساڭىندا ەستە قالارلىق جاقسى ءىستى باستادى. شەتكەرى ورنالاسقان, وسىنداي ەلدى مەكەندەرگە اتباسىن بۇرىپ, اۋىلدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىققانىنا, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالعانىنا دەن قويدى. اقشيدە الىستان ات ارىتىپ, ءبىر كەزدەرى تەر توككەن ازاماتتار باس قوستى.
جينالعاندار الدىندا وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ ءسوز سويلەدى. وزار ەلدىڭ ارمانى بىتپەيدى دەمەكشى, بىزگە ەگەمەندىكتەن اسقان باقىت جوق. الىس ەلدى مەكەندەردىڭ جاعدايىن جاساۋ قولعا الىنعانىنا توقتالىپ, بۇگىنگى جيىننىڭ ماعىناسى, تاقىرىبى ادەتتەگىدەن وزگەشەلىگىن جەتكىزدى. اۋىلدىڭ اجارى – ءال-اۋقاتتىڭ ايناسى, دەگەن وبلىس باسشىسى ەلباسىنىڭ جولداۋلارىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن كوتەرۋ جونىندەگى تاپسىرمالاردىڭ تياناقتى ورىندالعانىن دا ايتىپ ءوتتى. ەندى وڭىردەگى گۆارديا, قاپال, ۇيگەنتاس پەن شەلەك ايماعىندا وسىنداي شارا ءوتىپ, ەلدى مەكەندەردەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعداي ورىستەتىلەتىنى ارقاۋ بولدى.
اقشي اۋىلىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە ەكەنىن دە سويلەگەندەر تارقاتتى. اقشي كەڭشارى 1959 جىلى قۇرىلسا, 1962 جىلى شارۋاشىلىققا رەۆوليۋتسيونەر توقاش بوكين ەسىمى بەرىلگەن. اۋدان تاراعانعا دەيىن مىڭعىرعان ءتورت-ت ۇلىك ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوستى. سونداي-اق, سارىتاۋقۇم, جەلتوراڭعى, توپار ءوڭىرى مال مەن جانعا قۇتتى مەكەن بولدى. قانشاما تاعدىرلار وسى جەردە تابىستى, ۇرپاق جالعاستى. الماتىلىقتاردى بوزوي مەن ايدارلىنىڭ بال تاتىعان قاربىزى مەن پيازى قامتاماسىز ەتتى. وسى ايماقتا ەڭبەك ەرى ءومىرتاي ءومىربەكوۆ, قوي ءوسىرۋدىڭ شەبەرلەرى ايتجان كوشەرباەۆ, ءشاۋدىرباي ەلۋباەۆ, تاعى باسقالار ەل بايلىعىن ەسەلەدى.
جاڭا اۋدانعا جان-جاقتى جاس ماماندار اعىلدى. ءىرى قۇرىلىستار, مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا, ساۋدا ورتالىقتارى مەن ءمادەنيەت سارايى, تۇرعىن ۇيلەر كوپتەپ سالىندى. سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, حالىق تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. اۋىل گۇلدەنىپ, حالىقتىڭ سانى 8500-گە جەتكەن, تاسى ورگە دومالاعان اقشيدىڭ توقىراۋ جىلدارىنداعى اۋىر سالماق ەڭسەسىن باستى. سودان بەرى دە ارادا ون ءتورت جىل ءوتىپتى.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان «جول كارتاسى» قوردالانعان كوپ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. كوشەلەر جوندەلىپ, شامدار ورناتىلدى. وبلىستىق بيۋدجەت قارجىسىمەن توقاش بوكين اتىنداعى ءبىلىم شاڭىراعى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاڭارتىلىپ, ءار سىنىپقا ينتەراكتيۆتى تاقتا قويىلدى. اۋىلداعى اۋرۋحانا عيماراتىندا تۇرعىندارعا العاشقى دارىگەرلىك كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.
سوناۋ جىلدارى جاڭا اۋدانعا جولدامامەن كەلگەن جىگەرلى جاستار بۇگىندە ەگدە تارتقان. قيىن كەزدە دە تۋعان جەرىن قيماي وسىندا قالعاندار قانشاما. وكرۋگ اۋماعىندا 214 شارۋا قوجالىعى, 93 كاسىپكەر ەلدى مەكەننىڭ ەرتەڭى ءۇشىن تەر توككەن. قايتا تۇرلەنگەن اۋىل بۇرىنعىدان دا اجارلانعان. حالىقتىڭ سانى التى مىڭنان اسىپتى. كەزىندە تالان-تاراجعا تۇسكەن عيماراتتار, قاراۋسىز قالعان كوپ قاباتتى ۇيلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاس ماماندارعا, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەرگە بەرىلىپ, بەرەكە-بىرلىك نىعايا تۇسكەن.
اۋىلعا وسىلايشا سانمەن بىرگە ءان دە كەلدى. مادەنيەت ۇيىندە اجەلەر انسامبلىنەن ءتالىم العان جاستار دا ونەرگە قۇشتارلىقتارىن تانىتقان. بۇگىندە ءارتۇرلى ءۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەۋدە. «سارىتاۋقۇم» ءان-بي ءانسامبلى, حالىق تەاترى ۇجىمىنىڭ ونەرىن اۋىل, اۋدان جۇرتىشىلىعى ەمەس, جەتىسۋ حالقى باعالايدى. اقشيدىڭ ءبۇگىنگى تولاعاي تابىسى ءبىر كۇندە قالىپتاسپاعانى دا انىق. ول اتقارۋشى بيلىكتىڭ باعالى باستاماسى مەن حالىقتىڭ قايناعان ءومىر كورىگىندە شىڭدالۋىنىڭ ناتيجەسى. ەل ىرىسىن تاسىتقان جاسامپاز جاندار ءبىر كەزدە ارتتا قالعان اۋىلدى وسىلاي تۇلەتتى, گۇلدەندىردى.
جيىندا قۇس ۇشسا قاناتى تالعان, قۇلان جورتسا تۇياعى مۇقالعان وڭىردەگى جاقسى ىستەر, اتپال ازاماتتاردىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە اتالدى. وسىلايشا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىنا «اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى — قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» اكتسياسى اقشيدەن باستالىپ, ودان ءارى وزگە ايماقتاردا جالعاساتىنى ورتاعا سالىندى.
وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ۇسەين كاسانوۆ اڭگىمەسىندە وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ اقشيلىكتەرگە اللاعا قۇلشىلىق ەتەتىن يماندىلىق وتاۋى كەرەك ەكەنىن ايتقاندا ويلانباستان وسى ىسكە كىرىستىم, دەيدى. اۋىلدىڭ شىعىسىنداعى كوك كۇمبەزى كۇنمەن شاعىلىسقان مەشىت ءۇيى ۇلكەن مەن كىشىنىڭ عيباداتحاناسىنا اينالسا, كاسىپكەر ءالى دە ونىڭ بارلىق قاجەتتىلىكتەرىن موينىنا العان.
كاسىپكەرلەرمەن قاتار جەكە شارۋا قوجالىقتارى دا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە بار ءمۇمكىندىكتەرىن سالۋدا. سولاردىڭ ءبىرى ءتورت-ت ۇلىكتىڭ تورەسى تۇيە ءوسىرىپ, شۇبات وندىرۋمەن اينالىساتىن «داۋلەت-بەكەت» سەرىكتەستىگى. شارۋاشىلىقتىڭ ىرگەتاسىن ورالمان قانداسىمىز سىدىق داۋلەتوۆ قالاپ, اۋىلداستارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
سەرىكتەستىك ديرەكتورى اتامەكەنگە كەلگەننەن كەيىن ۇكىمەت بەرەدى, دەپ قاراپ وتىرعىم كەلمەدى. قولىمنان كەلگەنشە جۇمىس ىستەۋگە تالپىندىم, دەيدى. ونىڭ باستاماسىمەن اۋىلداعى ەسكى عيماراتتار جوندەلىپ, 300 ورىندىق تويحانا, ناۋبايحانا, تىگىن تسەحى, كيىز ءۇي جاسايتىن كەشەن, شۇبات وندىرەتىن زاۋىت اشىلعان.
سوناۋ جىلدارى وسى مەكەننىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسقان ب.ەگىنباەۆ, س.يليچوۆ, ح.رايىمباەۆ, ا.نۇرعوجاەۆ, ر.جارىقباەۆقا الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى توسبەلگىسى مەن اتاعى سالتاناتتى تۇردە تاپسىرىلدى.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.