باقىتتى ءومىر, جارقىن بولاشاق باستاماسى

تاۋەلسىزدىك – تۇعىرلى تۋىمىز

باقىتتى ءومىر, جارقىن بولاشاق باستاماسى

سۇلتان سارتاەۆ, اكادەميك. كۇنى ەرتەڭ تاعى دا ءبىر جاڭا جىلىمىزدىڭ ارايلى اق تاڭى اتىپ, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز تا­ري­حىنىڭ جيىرماسىنشى جىلىنا قادام باسقالى وتىرمىز. وسى­ناۋ جيىرما جىلدا ءبىزدىڭ حال­قىمىز, بۇگىندە بۇكىل الەمگە ءاي­گىلى بولىپ وتىرعان كوك باي­راقتى قازاقستانىمىز جيىرما عاسىرلىق جول ءجۇرىپ ءوتتى دەپ بىلەمىن. جيىرما جىلدا جي­ىر­ما عاسىردىڭ بيىكتەرىن ەڭسەر­دىك, جيىرما عاسىرلىق اسۋ, بەلەستەردى ارتتا قالدىردىق. تاۋەلسىزدىگى­مىزدىڭ 19-شى جى­لىن­دا ەلىمىز ەۋروپانىڭ توبە ءبيى اتانىپ, استانادا ايداي الەمدى تاڭعالدىر­عان سامميت وتكىزگەن بۇگىنگى كەمەل بيىگىمىزدەن العاش­قى قا­دامدارىمىزعا كوز سا­لاي­ىق­شى. 1991 جىلى جەلتوقسان ايى­نىڭ سەگىزىندە بەلورۋسسياداعى بەلوۆەجە قورىعىندا بولعان تاريحي وقيعانىڭ نەگىزىندە جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت حالىقتىڭ كوز جاسىنا بويالعان توتا­لي­تار­لىق جۇيە كۇي­رەپ, شىن مانىندە وتارلىق قۇر­ساۋدا بولعان وداقتاس رەسپۋبليكالار وزدەرىنىڭ ەگەمەندى, ءتاۋ­ەل­سىز مەملەكەتتەرىن قا­لىپ­تاستىرۋعا ءمۇم­كىن­شىلىك الدى. وسى ءمۇم­كىن­­شىلىكتى بۇ­رىنعى كەڭەس ودا­عى اۋما­عىندا تۋعىز­عان شەشۋشى سە­بەپتەردىڭ ءبىرى 1986 جىلعى جەل­­توق­سان اي­ىندا قا­زاق­ستاندا بولعان حالىق قوزعالىسى بول­عاندىعىنا قازىر ەشكىم كۇمان كەل­ت­ىرمەيدى. تو­تا­لي­تار­لىق سەڭى سولاي قوزعالىپ ەدى. تاۋەل­سىزدىك يدەياسى قازاقستان سياق­تى ۇي­قى­دا جاتقان الىپتى ءسوي­تىپ ءدۇر سىلكىندىرىپ ەدى. حال­قىمىز عا­سىر­لار بويى ارمانداپ, اڭساعان وسى قاسيەتتى ءتاۋ­ەلسىزدىگىمىزگە ۇمتىلىستىڭ ال­عاشقى زاڭدى قا­دامدارىن جا­ساۋ­شىلاردىڭ ءىشىن­دە بول­عا­نىمدى ءوز باسىم ءالى كۇنگە دەيىن ماقتان تۇتامىن. 1991 جىلى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالار وزدەرىن تاۋەلسىز مەملەكەتپىز دەپ بۇكىل دۇنيە جۇزىنە ءوز دەكلاراتسيالارىن, ءوز زاڭ­دارىن جاريالاي باستادى. ال­دا­عى بۇكىل تاعدىرىمىزدى, سان عاسىر سارعايا كۇتكەن كەلەشەگىمىزدى ايقىندايتىن بۇل ماسە­لەنى شەشۋگە سول تۇستاعى قازاق­ستان باسشىلىعى اسقان بايىپ­تىلىقپەن قارادى دەۋىمىز كەرەك. سول جىلدىڭ شىلدە ايىندا ءوز باستامامىزبەن زاڭ عىلىم­دارىنىڭ كانديداتتارى ەركەش نۇرپەيىسوۆ, تالعات داناقوۆ جانە مەن ۇشەۋمىز «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋ­رالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ونى جوعارعى كەڭەستىڭ تورالقاسىنا تاپسىر­دىق. بىراق بۇل قۇجاتتىڭ جو­باسى ءبىراز ۋاقىت قوزعالىسقا ءتۇس­­پەي جاتا تۇردى. كەيبىرەۋ­لەردىڭ: «بۇل زاڭ بولماسا دا تاۋەلسىزبىز عوي, وسى زاڭنىڭ ەندى قاجەتى بار ما؟» دەگەن ءسوز­دەرىن دە قۇلاعىمىز شالىپ قا­لىپ ءجۇر­دى. ال ەندى سودان ءبىر جىل بۇرىن باتىل تۇردە ەگەمەندىك تۋ­رالى دەكلاراتسيانى قا­بىل­دات­قان, سونىڭ ارتىنشا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەتىپ ءبىر­اۋىزدان سايلانعان الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر, ۇلتىمىز­دىڭ ناعىز كوشباسشى ليدەرى, ەرىك-جىگە­رى­نىڭ قۋاتى وراسان زور, كورە­گەن­دىگى مەن كەمەلدىگى ءبىر­دەي دا­رىن­دى تۇلعا نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆ­تىڭ بۇل ماسە­لە­دەگى پىكىرى باس­قاشا ەكەنىن سەزىپ ءبىلۋشى ەدىم. وسى جاعداي بويىمىزعا قۋات بەردى مە, بىلمەيمىن, 1991 جىل­دىڭ 9 جەلتوقسانىندا وتكەن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءتور­القاسىنىڭ ماجىلىسىندە اي­تۋلى تاريحشىمىز, دەپۋتات ماناش قو­زىباەۆ مارقۇم ەكەۋمىز تاۋەل­سىزدىك تۋرالى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭ قابىلداۋ قاجەت­تىگى جونىندە ماسەلە كوتەردىك. وي-پىكىرىمىزدى مىنبەردەن جاريا ەتىپ, ماڭايىمىزعا بارلاي قارا­ساق, بۇل ماسەلەنىڭ باسقا دا دەپۋتاتتاردى تولعاندىرىپ ءجۇر­گەنى بىردەن تۇسىنىكتى بولا قوي­دى. ءسويتىپ, سول جولى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز جوعار­عى كەڭەس تورالقاسى مۇشەلەرى تاراپى­نان ءبىراۋىزدان قولداۋ تاۋىپ, ولار سول مەزەتتە-اق مەنى وسى ماسەلە جونىندە بايانداماشى ەتىپ بەكىتتى. مەن ءۇشىن ەشقاشان ۇمى­تىل­مايتىن تاريحي ءسات تە كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا, ارقا­شان ەسىمدە. 1991 جىلدىڭ 16 ­جەلتوقسانى كۇنى مەن كوكىرە­گىم­دى كەرنەگەن وتانشىل اسقاق سەزىم­مەن قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى جوعارعى كەڭەسىنىڭ بيىك مىنبەرىنە كوتەرىلدىم. سول ارادا سىرتتاي سابىرلى بولعا­نىم­مەن, ىشكى تولعانىستى جاسىر­ماي-اق كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جو­باسى, قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى اسا ءبىر ىجداعاتتىلىقپەن دايىن­دال­عان ءوز باياندامامدى زور شا­بىتپەن, ءوز ەلىمە, حالقىما, ۇلتى­ما دەگەن مەرەي-ماق­تا­نىشپەن باستاپ ەدىم. سونىمەن, بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ۇزاق تالقىلاۋدان, كو­ڭىلدى كۇپتى ەتكەن ءۇمىت پەن كۇ­دىكتىڭ تايتالاسىنان سوڭ پاراسات جەڭىسكە جەتىپ, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا كەشكى ساعات ال­تى­دان 14 ءمينوت وتكەندە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جو­عار­عى كە­ڭەسى باسىم كوپشىلىك داۋىسپەن مەملەكەتتىك تاۋەل­سىز­دىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دى قابىل­دا­عان بولاتىن. ءسويتىپ, ءبىز تا­ريحىمىزدا تۇڭ­عىش رەت بۇكىل الەمگە ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگىمىز تۋ­را­لى رەسمي تۇردە جاريالاپ, بارلىق مەملەكەتتەرمەن تەڭ قۇ­قىقتىلىق جانە ءوزارا قۇرمەت نەگىزىندە بايلانىس ورناتۋعا ءازىر ەكەندىگىمىزدى اشىق بىلدىردىك. ەل پرەزيدەنتىنىڭ جار­لى­عىمەن 16 جەلتوقسان رەسمي ءتۇر­دە بۇكىلحا­لىقتىق مەرەكە – تاۋەلسىزدىك كۇنى بولىپ جاريالاندى. بۇل حابار تورتكۇل دۇنيەگە جىلدام تارادى. تاريحي زاڭ قا­بىلدانعان ۋاقىتتان 30 ءمينوت وتكەندە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەڭ العاش تۋىسقان تۇركيا مەملەكەتى تانىدى. تاريحي تۇرعى­دان وسىنشاما جىلدامدىقپەن مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن مويىن­داۋ وقيعاسى ءبىرىنشى رەت ورىن الدى دەپ ويلايمىن. شىنىندا, مۇنداي جاعدايدى تاريحتان ءالى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. بۇلايشا تەز تانۋدىڭ سەبەبى دە بار ەدى. ءبىزدىڭ تۇركى ەلدەرى اراسىندا بۇعان دەيىن تەك تۇركيا عانا تاۋەلسىز مەملەكەت بولاتىن. قازاق حاندىعى حV عاسىردا, 1456 جىلى تۇڭعىش رەت قۇ­رىلسا, ارادا 535 جىل وتكەننەن كەيىن قازاقتىڭ ناعىز شىن مانىسىندەگى تاۋەلسىز مەملەكەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان ەل سەركەلەرى جاريالاعان ەكەن. وسىناۋ ۇلى زاڭ قابىلدان­عان كەزدەگى كول-كوسىر قۋانىشتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايسىز. دەپۋتاتتار ورىندارىنان تىك كوتەرىلىپ كەتكەن-ءدى. كوڭىل كۇي عالامات اسپانداپ, «تاۋەلسىز قازاقستان جاسا­سىن!» دەگەن ۇران­دار تاستالىپ جاتتى. ءبىز باقىتتى ءومىر, جارقىن بولاشاق ەسىگىن اشقانداي عاجاپ كۇيدى باستان كەشىرگەنبىز. مەملەكەت دەگەن وتە كۇردەلى, مۇحيتتاي بايتاق قۇرىلىم عوي. وندا كەيبىر نارسەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جىلدار, ونداعان, قالا بەردى, جۇزدەگەن جىلدار وتەدى. ال ءبىزدىڭ رەسمي مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى انىقتاپ بەكىتۋ ءۇشىن ءبىر عانا جىل قاجەت بولدى. 1992 جىلى ءان­ۇرا­نى­مىزدى, ەلتاڭبامىزدى, مەملەكەتتىك تۋىمىزدى بەكىتتىك. ودان سوڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى شى­عاردىق. 1993 جانە 1995 جىل­دارى مەملەكەتتىگىمىزدى نى­عاي­تىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىر­لان­­دى­را تۇسكەن, پرەزيدەنتتىك باس­قارۋ فورماسىن جەتىلدىرگەن كونس­تيتۋتسيالارىمىز قا­بىل­­دان­دى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقا­سىن­دا قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلدى. حا­لىق­ارالىق زاڭدى نورمالارعا ساي قازاق­ستاننىڭ قازىرگى اۋماعىنداعى شەكاراسى مىز­عى­مايتىنداي ەتىلىپ شەگەندەلدى. قازاق ەلىن بار الەم تانىدى, مويىندادى. قا­زاق­ستان دەمو­كرا­تيالىق دامۋ­دىڭ سارا جو­لىنا ءتۇسىپ, دۇنيەنى تەڭسەلت­كەن قارجى داعدارىس­تارىنا توتەپ بەرىپ, ەكونومي­كا­لىق الەۋەتىن پاش ەتتى. ال ءوتىپ بارا جاتقان جىل قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ءارى مەرەيلى بولدى دەر ەدىم. ەلىمىزدىڭ اسقاق ابىرويىن ەقىۇ-عا توراعالىعى مەن استانا ءسامميتى ايعاقتاپ بەرىپ وتىر. ال الدا ءبىزدى كەلەر جاڭا جىلىمىزدىڭ جارقىن وقيعاسى – ازيادا جارىستارى كۇتىپ تۇر. ولاي بول­سا, وسى قىسقاشا تىزبەنىڭ ءوزى-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جي­ىرما جىلدا جيىرما عاسىر­عا تاتيتىن ۇلان-اسۋ جولدان وتكەنىن بەينەلەپ كورسەتپەي مە. وسىعان قۋانايىق, اعايىن! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باعاسىن ءبىلىپ, ارداقتايىق. قارا جەردەن دە اۋىر قاسىرەتتەردەن كەيىن كەلگەن قاسيەتتى تاۋەلسىز­دىگىمىز­گە قاشاندا ءتاۋ ەتەيىك. ءار جاڭا جىلىمىزدى جارقىن ەتىپ, مەرەيىمىزدى ۇستەم قىلىپ تۇرعان دا سول تاۋەلسىزدىگىمىز. ولاي بول­سا, تاۋەلسىز تاريحى­مىز­دىڭ جيىرماسىنشى جاڭا جىلى قۇتتى بولىپ, بارشا­مىز­عا باق-بە­رەكە, ىنتىماق-بىرلىك, قۋا­نىش-شاتتىعىن مو­لى­­نان اكەلە بەرسىن دەپ تىلەيمىن.

...وتىزىمىزدا وردا بۇزىپ, قىرقىمىزدا قامال الۋ بىزگە سەرت

ادىلەت سەيسەن, قارجىگەر. بيىلعى جىلى قازاق ەلىنىڭ ءوز تاۋەل­سىز­دىگىن جاريالاپ, كوك بايراقتى تۋىن تىكتەگەنىنە جيىرما جىل تولادى. بۇگىندە جا­سى­مىز وتىزدىڭ ورتاسىنا كەلىپ قالعان ءبىزدىڭ بۋىن ءوزىمىزدى سول ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, ءبىز مەكتەپتى توق­سا­نىنشى جىلداردىڭ باسىندا, ناقتىلاپ ايتقاندا ءتول تەڭگەمىز اينالىسقا ەنىپ جاتقان شاقتا بىتىردىك. مەكتەپ دەمەكشى, وسى ورايدا وتكەن ءومىر, شاكىرت شاق ەسكە ورالادى. وزىمنەن جاسى ۇلكەن اپايىم مەن اعايىم قازاق مەكتەبىندە وقىسا, ال مەن جەتىنشى سىنىپقا دەيىن ورىسشا وقىدىم. ونىڭ ءبىر سەبەبى, مەن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعالى جاتقان شاقتا جاڭادان كوشىپ كىرگەن ءۇيىمىز قازاق مەكتەبىنەن قاشىقتا بولىپ شىققان. سودان مەن التىنشى سىنىپتى ءبىتىرىپ جاتقان شاقتا ۇيىشىلىك ءبىر كەڭەستە مەنىڭ ال­داعى تاعدىرىما بايلانىستى كەلەلى ءما­سەلە قوزعالدى. ياعني, وندا مەنى قازاق مەكتەبىنە اۋىستىرۋ جايى كۇن تارتىبىنە قوي­ىل­دى. قازاق مەكتەبىنىڭ ۇستازى رەتىندە بۇل يدەيانىڭ اۆتورى شەشەي بولاتىن. ال اكەم بولسا مەنىڭ وقۋىم تومەندەپ قالا ما دەپ كىبىرتىكتەي بەرگەن. ءسويتتى دە, دەرەۋ ناق­تىلى ءبىر شەشىمگە كەلىپ, «قولىڭا اناۋ رۋچكانى ال, قازاق تىلىنەن باقىلاۋ جازاسىڭ», دەسىن. مەن دە قاراپ تۇرماي, «رۋچكانى ما, قا­لام­دى ما» دەپ ءسوز اياعىن ازىلگە اينال­دى­رىپ جىبەرىپ ەدىم, اكەم ەمتيحاننىڭ وسىمەن اياقتالعانىن ايتىپ, ەندى مەنىڭ قازاق مەكتەبىندە وقيتىنىمدى رەسمي تۇردە ءمالىم ەتكەن. سول جىلى مەن اۋىسىپ بارعان «وربيتا» ىقشام اۋدانىنداعى ارالاس مەكتەپتە جا­رىلىس بولىپ, بۇكىل الماتى دۇرلىككەنى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. باقىتقا باقىت­سىز­دىق سەبەپشى بولدى دەپ ورىس اعايىندار ايت­پاقشى, كەلەر جىلى ءبىر جازدا ءبىزدىڭ №145 قازاق مەكتەبى جاڭا قونىسقا جاي­عاسىپ ۇلگەردى. مۇنى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بولعان ەلەۋلى ءبىر وقيعا رەتىندە ەسكە الىپ وتىرمىن. ايتەۋىر, ابىروي بولعاندا, قازاق مەكتەبىندە دە وقۋ ۇلگەرىمىم تومەندەمەدى. سونىڭ ايعاعىنداي, مەكتەپتى بىتىرەردە اتتەستاتتا تەك قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن عانا تورتتىك باعا شىقتى. شەشەي اتالعان مەكتەپتە ديرەكتوردىڭ تاربيە جونىندەگى ورىنباسارى بولاتىن. سوندىقتان الگى تورتتىك باعانىڭ ءبىرىن بەسكە اينالدىرۋ سونشالىقتى قيىن شارۋا ەمەس-ءتى. بىراق ءبىز وعان بارمادىق. ەسەسىنە ونىمىز اللادان قايتتى. بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, مەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەلى جاتقاندا شىندىعىندا ادام سەنبەستەي مىناداي ءبىر وقيعا بولدى. ياعني, مەنىڭ قازاق تىلىنەن باقىلاۋ جازۋعا سونشا­لىق­تى مىقتى ەمەستىگىمە الاڭداپ جۇرگەن اكەم بۇل شارۋادا «جاتتىقتىرۋشىلىق» ءمىن­دەتتى ءوز موينىنا الدى. ءسويتتى دە, الدا حاكىم ابايدىڭ 150 جىلدىعى كەلە جاتىر عوي, ەندەشە باقىلاۋدى مۇحاڭنىڭ «اباي جولى» رو­مان-ەپوپەياسىنان جازايىق دەدى. ايتقانداي-اق, ەمتيحاندا تۋرا سول بەتتەن ديكتانت جاز­دىق. مىنە, سولايشا باعىمنىڭ جانعانى بار. سودان ءوز تاڭداۋىممەن, وتباسىلىق كەڭەستىڭ قولداۋىمەن ەكونوميست ماماندى­عىن يەلەندىم. ودان كەيىنگى جەردە قا­لا­لىق, رەسپۋبليكالىق بانكتەردە ءتۇرلى قىز­مەت اتقاردىق. سونداي ءبىر بانكتىڭ ءماس­كەۋدەگى وكىلدىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولدىق. استاناداعى ۇلكەن ءبىر قۇرىلىس كومپانيا­سىندا قارجى جونىندەگى ديرەكتور, ال بۇدان كەيىنگى جەردە حالىقارالىق اۋديتورلىق كوم­پانيادا قىزمەت ىستەدىك. قازىردە الما­تى­داعى تاعى ءبىر ۇلكەن فيرمادا قىزمەت ەتىپ جاتقان جايىمىز بار. بۇل بىراق وتىزىمىزدا وردا بۇزدىق دەگەن ءسوز ەمەس. سولاي دەي تۇرعانمەن, ءوز ما­مان­دىعىمىز بويىنشا ەلىمىزدىڭ قارجى سەك­تو­رىن قا­لىپ­تاستىرۋعا قال-قادەرىمىزشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان سەكىلدىمىز. قايسىبىرەۋلەر بانكير, قارجىگەرلەردى اۋادان اقشا جاسايتىنداي كورەدى. ءيا, تابىسىمىز جامان ەمەس. دەسە دە, ءبىز دە ەل قاتارلى ءومىر سۇرۋدەمىز. ونى ايتاسىز, ۇلەسكەرلەردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتان ءوز باسىم دا قاشىپ قۇتىلا المادىم. ياعني, باسپاناعا دەپ ۋاقىتىندا قارجى اۋدارىپ قويعانمەن, ول شىركىنىڭىز تالاي جىلدان بەرى ءبىتىپ بولار ەمەس. ايتەۋىر, ەلباسى تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ بيىلعى جىلى بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويامىز دەپ وتىرعانى كوڭىل سەرگىتەدى. سولاي بولىپ جاتسا شەتەلدەردىڭ بىرىنە بارىپ وقىعىمىز دا كەلەدى. سوعان وراي قاجەتتى سىناقتاردان ءوتىپ, ەندى امەريكا مەن جاپونياداعى مارتەبەلى جوعارى وقۋ ورىندارىنان حابار كۇتىپ وتىرعان جايى­مىز بار. بۇل ەشكىمگە جالتاقتامايتىن, قولىمىزدى ءوز اۋزىمىزعا جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىك ارقاسى. ءيا, قىرقىمىزدا قامال الۋىمىز ءۇشىن وقىماسقا بولمايدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق تويى قارساڭىندا ول ويىمىز جۇزەگە اسىپ جاتسا, ارمان بار ما! قىزىمىز ادەمىنىڭ عانا ەمەس, تۋعان ەلدىڭ بولاشاعىنا اتسالىسۋ ءوزىمنىڭ ابزال بورىشىم دەپ بىلەمىن! الماتى.

حالقىمىزدىڭ قولونەرى – سارقىلماس بۇلاعىم

تاتيانا تايشىقوۆا, «حانىم» ءسان ءۇيىنىڭ ديرەكتورى. قاسيەتتى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان كە­زەڭ­نەن باستاپ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جيناعان قازىناسىن شاڭ اراسى­نان ارشىپ الا باستادىق. سونىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە قازاق حالقىنىڭ ويۋ-ورنەگى, ءداستۇرلى ۇلتتىق كيىمدەرى دەر ەدىم. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە مەنىڭ شى­عار­ماشىلىعىم دا باستالدى. ورىس مەك­تەبىندە وقىپ, تىلدىك ورتا جۇتاڭ قالادا وسكەندىكتەن, قازاقتىڭ حالىقتىق تىگىن ونەرىنەن تىم شەتقاقپاي قالعا­نىمىزدى سول كەزدە سەزىندىم. قازاقى­لىقتىڭ قايماعى بۇزىلا قويماعان تور­عاي وڭىرىنەن كەلگەن اپالارىمىز قۇ­را­عان كورپەشەلەردە, سىرماقتا, ولار وي­عان ويۋدا حالقىمىزدىڭ قازىناسى جات­قا­نىن ءبىلدىم. بۇرىنعى جامبىل تەحنولوگيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن جوعارى ءبىلىمدى مەن ىسمەر, قولونەرشى اپالارىم­نىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتىنە اينالدىم. قازاق حالقىنىڭ ويۋ-ورنەگى تۋرالى ادە­بيەت­تەردى اقتاردىم. ىبىراي التىن­سارين بابامىز ايتقانداي, بۇل ىسكە «اش قاسقىرداي كىرىستىم». 1992 جىلى ال­ما­تىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى بولعاندا, سول شاراعا مەن دە «جىبەك جولى» دەگەن اتپەن شاعىن كور­مەمدى اپاردىم. جەر جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىز قۇراق كورپە­شەنى, ويۋلى قامزولدى, قوستانايلىق زەرگەرلەر قولىنان شىققان القالار مەن بىلەزىكتەردى كەرەمەت قىزىقتادى, ءتىپتى ءوز­دەرى­مەن بىرگە الىپ تا كەتتى. مەن سوندا ەركىندىكتىڭ, بوستاندىقتىڭ حالقىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى, تاۋەلسىز­دىكتىڭ قاسيەتتى ۇعىم, ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ساعىنىش بولعانىن ۇققانداي ەدىم. سودان بەرگى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتا حالقىمىزدىڭ فولكلورى مەنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىمنىڭ تەمىرقا­زى­عىنا اينالدى. «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, شاپان جاۋىپ وزىنە قاي­تارامىن» دەپ مۇقاعالي اقىن ايتقانداي, مەن دە قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن ارلەندىرۋگە, ودان حالقىمىزدىڭ برەندىن جاساۋعا قولدان كەلگەنشە ۇلەس قوسۋعا تىرىستىم. قازاقتىڭ ويۋلى شاپانى تالاي شەتەلدىك مارتەبەلى قوناقتاردىڭ يىعىنا جابىلدى. قازاق ايەلىنىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىمەن تالايلاردى تامسانتتىق. ماسكەۋدە جىل سايىن وتەتىن «ەتنو-ەراتو» ۇلتتىق كيىمدەردىڭ حالىقارالىق بايقاۋىنا 2005 جىلى قاتىسىپ, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ ۇلت­تىق كيىم توپتاماسىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تىعى ەلدەرىنىڭ بارلىعىنان كەلگەن قاتى­سۋ­شى­لار نازارىنا ۇسىندىم. جاقسى باعا الدى, وسى شارانىڭ گالا-كونتسەرتىندە دە ءبىزدىڭ ايشىقتى توپتامامىز ساحنا ءتورى­نەن كورىندى. كەلەسى جىلى ماسكەۋدە وتكەن ۇلتتىق كوستيۋمدەر جوعارى موداسىنىڭ VII حالىقارالىق بايقاۋىندا «بايتەرەك» اتتى توپتامام ديپلومعا يە بولدى. ودان كەيىنگى جىلدارى دا كورشى رەسەيدىڭ ىرگەلەس قالالارىنداعى كونكۋرس­تار­عا جانە الماتىدا «سىمبات» مودا اكا­دەمياسى شى­عارماشىلىعىنىڭ 60 جىلدى­عىنا باي­لا­نىستى وتكەن «Creative world» اتتى حا­لىقارالىق بەدەلدى بايقاۋلارعا قا­تىسىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىنىڭ سۇلۋ­لى­عىن تالاي پاش ەتتىم. وسى بايقاۋعا كەلگەن رەسەيلىك اتاقتى مودەلەر ۆياچەسلاۆ زايتسەۆكە قازاقتىڭ شاپانىن سىيلادىم. ول «وسى شاپان مەنىڭ ۇلتتىق كيىمدەر توپتا­مام­نىڭ باسى بولادى» دەپ باعا بەردى. حالىقتىق ونەر ءار شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن سارقىلماس قازىنا. ال قازاق حالقىنىڭ ويۋ-ورنەگىندە فيلوسوفيا تۇ­نىپ تۇر. مەن كوپ جىلدار بويى ستۋدەنت جاستارمەن جۇمىس ىستەدىم. جاستاردىڭ موداعا دەگەن تالعامىن قالىپ­تاس­تىرۋ­عا اتسالىستىم. «ايشا ءبيبى», «قىز بەن جىگىت» اتتى ۇلتتىق كيىمدەر توپتا­ما­لارىم ستۋدەنت-جاستاردىڭ ۇلتتىق ونەر­دى, فولكلورلىق ءستيلدى تەرەڭ تۇسىنۋىنە قىزمەت ەتكەنىن ماقتان ەتەمىن. قازاقستاندا كوپ ۇلتتىڭ وكىلى تۇرىپ جاتقاندىقتان. مەن تەك قازاق عانا ەمەس, ورىس, ۋكراين حالىقتارىنىڭ دا ۇلتتىق كيىم توپتاماسىن جاسادىم. ءوزىم باسقاراتىن «حانىم» ءسان ءۇيى الدىڭعى جىلى چەليابىدە وتكەن «دەفيلە نا پۋانتاح» جوباسىنا شاقىرىلىپ, وندا ءبىز تىككەن ورىستىڭ ۇلتتىق كوستيۋمى توپتاماسىن بالەرينالار كيىپ كورسەتتى. سوڭعى جىلدارى مەنىڭ فولكلور­لىق ستيلدەگى توپتامالارىم الىس شەت ەلدەردە كورسەتىلۋدە. وتكەن جىلى ءبىز­دىڭ ءسان ءۇيى تىككەن قىز بالانىڭ ۇلتتىق كوستيۋمى يتاليادا جانە فرانتسيادا وتكەن حالىقارا­لىق فەستيۆالدەردەن تا­بىستى ورالدى. قازىر بالالاردىڭ كيىم موداسى ستۋدياسىن اشتىم. شى­عار­ماشىلىعىما شابىت بەرگەن تاۋەلسىزدىككە قالاي باس يمەيمىن! قوستاناي.