مەڭدىعارا اۋدانى ورتالىعىنداعى «بالاۋسا» قازاق بالاباقشاسىنا باراتىن بۇلدىرشىندەردىڭ 70 پايىزى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى
ولەسيا سۆيبوۆيچ تاڭەرتەڭ قىزى يۋليانانى «بالاۋسا» بالاباقشاسىنا اكەلىپ, ودان ءارى جۇمىسقا كەتەدى. بالاباقشانىڭ توبەسى كورىنگەن سوڭ-اق قىزى بىلدىرلاپ قازاقشا سويلەي باستايدى. ۇيدە ستول باسىندا وتىرعاندا دا يۋليانا اتا-اناسىنا «ماما, پاپانىڭ » ورنىنا «اپاي» دەپ قالاتىنى بار. العاشقى كەزدە وعان ۇيدەگىلەردىڭ ءبارى دە ىشەگى قاتا ك ۇلىپ ءجۇردى. كەيىننەن بالانىڭ قازاقشا سويلەگەنىنە قۇلاعى ۇيرەنىپ, قايتا وعان وزدەرى دە قازاقشا جاۋاپ قايتارۋعا تىرىسادى. ءۇش جاستاعى يۋليانا ءوزىنىڭ «التىن كۇن» توبىندا ەكەنىن دە ۇيدە ايتىپ وتىرادى.
بالاباقشاعا كىرىسىمەن ءبۇلدىرشىندەر تاربيەشىلەرىنە قازاقشا امانداسادى. تاربيەشىلەر دە ولاردى «ءسالاماتسىڭ با؟» دەپ قارسى الادى. بالاباقشا تابالدىرىعىنان باستاپ, ولار وينايتىن, دەمالاتىن, تاماقتاناتىن ءبولمەلەردىڭ بارلىعى دا قازاق تىلىندە بەزەندىرىلگەن. بالاباقشا تاربيەشىلەرىنىڭ بارلىعى دا قازاق ءتىلدى, قارىم-قاتىناس, بالالارمەن جۇمىس, بارلىعى دا قازاقشا جۇرەدى.
– مەن قىزىمدى قازاق ءتىلدى بالاباقشاعا بەرگەنىمە وكىنبەيمىن. ويتكەنى, مەن بالانىڭ بولاشاعىن كوبىرەك ويلايمىن. قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەن ادام كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ تولىققاندى ازاماتى بولا المايدى. بۇل قازاق ءتىلىن بىلمەسەڭ قازاقستاندا تۇرا المايسىڭ دەگەن ءسوز ەمەس, ارينە. بالام بولاشاقتا مەملەكەتتىك ءتىلدى سايراپ, ءبىلىپ تۇرسا جامان با؟ ول قانداي جۇمىسقا بولسا دا ىركىلمەي كىرىسەتىن بولادى. سونىمەن قاتار ەلىنىڭ پاتريوتى بولىپ ءوسسىن دەگەن دە تىلەگىم بار, – دەيدى ولەسيا سۆيبوۆيچ.
مەڭدىعارا اۋدانى ورتالىعىنداعى «بالاۋسا» بالاباقشاسىندا بۇگىندە 8 توپ بار. سونىڭ بىرەۋى عانا ورىسشا, ال قالعان جەتى توپتا تاربيە قازاق تىلىندە ءجۇرگىزىلەدى. ال ونداعى ءبۇلدىرشىندەردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى قازاق ەمەس, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى. 90-شى جىلدارى وبلىستىڭ وزگە شالعايلارى سياقتى مەڭدىعارا اۋدانىندا دا بالاباقشالار جابىلىپ قالعان بولاتىن. جۇمىسسىزدىق جايلاپ, ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى ۇيدە وتىرعاندىقتان, بالاباقشا ورنىنا كەلە قويمادى. قازىر اۋىلداعىلاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسى الدەقايدا جاقسارعان. قارمانعان جانعا جۇمىس تا جوق ەمەس. اۋىلدى جەردە «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەپ, ەڭسەسىن تومەن سالىپ, ەشكىم قاراپ وتىرمايدى. ال ءسابيىن بالاباقشاعا بەرمەي, جۇمىس ىستەۋ, ۇيدەن ۇزاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اۋدان باسشىلارى بيۋدجەت قورجىنىن قاعىستىرىپ, بۇرىنعى قيراپ قالعان بالاباقشا عيماراتىن قالپىنا كەلتىردى.
بۇرىنعى بالاباقشانى تانىماستاي ەتىپ جوندەپ, دايىن ەتكەننەن كەيىن ونداعى تاربيە قاي تىلدە ءجۇرۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۇردى. ال مەڭدىعارا تاريحىندا قازاق ءتىلدى بالاباقشا بولعان ەمەس.
«ءبىز ورىس بولا تۇرىپ, قالايشا بالالارىمىزدى قازاق بالا- باقشاسىنا بەرۋىمىز كەرەك؟ ءبىزدىڭ قۇقىمىز اياققا تاپتالدى» دەگەندى ايتقاندار بولماي قالعان جوق. بىراق اتا-انالارعا بالالارىمىز مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى ءۇشىن ءىستى بالاباقشادان باستاۋىمىز كەرەك دەگەن تۇسىنىك جۇمىسىن جۇرگىزگەننەن كەيىن, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بالالارىن قازاق توپتارىنا وزدەرى اكەلىپ تاپسىردى», – دەيدى مەڭدىعارا اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءساڭكىباي كيىكباەۆ.
مەڭدىعارا – قوستاناي وبلىسى وڭىرىندەگى جەردىڭ سۇلۋى. توپىراعى قۇنارلى, قايىڭى مەن قاراعايىن, مولدىرەگەن كولدەرىن جەردىڭ جانناتى دەرسىڭ. «تۇلكى تەرىسىنەن, ۇكى جۇنىنەن جازادى» دەگەن عوي قازەكەم. الدىڭعى عاسىردا رەسەيدەن قارا شەكپەندىلەر توعىتىلعاندا ءوزىمىزدىڭ اعايىن مەڭدىعاراداعى اتا قونىسىنان ءشول-شولەيت جەرلەرگە ىعىستىرىلعان عوي. مەڭدىعارانىڭ ءدال ورتالىعىندا سالىنعانىنا عاسىردان اسىپ كەتكەن, ءسان-ساۋلەتى كەلىسكەن شىركەۋدىڭ ءوزى ءىستىڭ ءدال وسىلاي بولعانىنان حابار بەرگەندەي. ال كەڭەس وداعى جىلدارىندا بۇل سەلودا نەگىزىنەن وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇردى, ال اۋدان جانە ونداعى شارۋاشىلىقتار باسشىلىعىنا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىن قويمايتىندىعى تۋرالى جازىلماعان زاڭ «جۇمىس ىستەدى».
مىنە, ەندى وسىنداي «تاريحى» بار اۋدان ورتالىعىندا قازاق جەرىن سىرتقى جاۋلاردان قورعاعان تۇرسىنباي باتىردىڭ اۋىزدىعىمەن الىسقان تۇلپارىنىڭ ءۇستىندە, نايزاسىن قولىنا قىسا ۇستاعان ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العالى اۋدان ءوڭىرىندە تۇڭعىش ورناتىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش تە وسى. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى – «بالاۋسا» بالاباقشاسى بولاشاققا ەسكەرتكىش.
– بۇلدىرشىندەر ءتىلدى تەز ۇيرەنەدى. بالالارعا ارنالعان شاعىن ولەڭدەردى كوپ ۇيرەتەمىز. ۆيكا, ميشا, قانە, اياز اتا تۋرالى تاقپاقتى ايتىپ بەرىڭدەرشى! – تاربيەشى گۇلزەينەپ حاسەنوۆا اپايى سۇراعان ولەڭدى ۆيكتوريا شتەينەر دەگەن ءۇش جاستاعى قىز بالا ايتا جونەلدى. تىلىندە مۇكىس بىلىنبەيدى. وعان ميشا يۆاحنەنكو ىلەستى.
– ءبىزدىڭ بالاباقشادا تاربيە جۇمىسىنىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە جۇرگەنىمەن, وزگە ءتىلدى شەتتەتۋگە جول بەرىلىپ وتىرعان جوق. ءبىزدىڭ باعىتىمىز – ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى قالىپتاستىرۋ. سوندىقتان بالالارعا اپتاسىنا ەكى رەت اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرى وقىتىلادى. ماماندارىمىزدى وبلىستاعى پەداگوگيكا كوللەدجدەرى مەن قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتى ءتۇلەكتەرىنەن جاساقتاپ الدىق. ۇجىمنىڭ بارلىعى دەرلىك جاستار. ولارعا دەگەن سەنىمىم زور, – دەيدى بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى ولداي ءسۇلەيمەنوۆا.
مەڭدىعارا اۋىلىندا بالا- باقشا كەزەگىندە تۇرعاندار ءالى دە جەتكىلىكتى. اۋدان اكىمى بازىل جاقىپوۆ 2011 جىلى تاعى ءبىر مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەنىڭ قالپىنا كەلتىرىلەتىندىگىن ايتتى. ال وندا دا تاربيە جۇمىسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جۇرەتىندىگى باسى اشىق ماسەلە بولىپ وتىر.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي وبلىسى,
مەڭدىعارا اۋدانى.