قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى كۇنى... ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مەرەكەلەرى تىزبەسىندە بۇل تاريحي ءمانى جونىنەن اتى تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قاتار اتالاتىن اسا ماڭىزدى داتالاردىڭ ءبىرى. راسىندا دا, ەگەر 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ءبىز الەمگە جاڭا مەملەكەتتىڭ پايدا بولعاندىعى تۋرالى مالىمدەپ, دەربەس دامۋعا دەگەن ءوز ەرىك-جىگەرىمىزدى بىلدىرسەك, 1995 جىلعى 30 تامىزدا وتكەن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا قابىلدانعان نەگىزگى زاڭدا ءوز نيەتىمىزدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىساندارى مەن ادىستەرىن جۇيەلى تۇجىرىمداپ بەردىك.
بۇل ەكى قۇجات تا ءبىز كىمبىز, قايدان پايدا بولدىق, ءوزىمىزدى كىم دەپ سەزىنەمىز, قايدا ۇمتىلامىز جانە بۇل دۇنيەدە نە ءۇشىن ءومىر سۇرەمىز دەگەن وتە ماڭىزدى سۇراقتارعا بايىپتى جاۋاپتار بەرەدى.
* * *
وسىدان 15 جىل بۇرىن قىزۋ ءورىس العان ساياسي كۇرەس جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن ازىرلەۋ مەن قابىلداۋ ۇدەرىسى زياتكەرلىك جانە رۋحاني كۇشتەردىڭ ءتاستۇيىن جۇمىلۋىن تالاپ ەتتى. ءارى ول زاڭدى تۇردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى جاقتاۋشىلاردىڭ قيىن دا تالاسسىز جەڭىسىمەن اياقتالدى.
قازىر تاريحتىڭ سول كەزەڭىنىڭ سيپاتتارى “كسرو مەن سوتسياليستىك لاگەردىڭ كۇيرەۋى”, “توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تالقاندالۋى”, “ەلدى بولشەۆيزمنەن ارىلتۋ”, “ۇلتتىق ورلەۋ”, “دەموكراتيالىق تاڭداۋ”, “ساياسي دامۋدىڭ وزىندىك جولىن ىزدەستىرۋ” سياقتى, اۋقىمدى تۇسىندىرمەنى قاجەت ەتپەيتىن كىتابي اقيقاتقا سىيىپ كەتكەندەي كورىنەدى... بىراق سول الاساپىران كەزەڭدە وسىناۋ درامالىق استان-كەستەننىڭ بار اۋىرتپالىعى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ يىعىنا ءتۇسىپ ەدى.
ەكونوميكالىق داعدارىس, ءوندىرىستىڭ توقىراۋى, قىلمىستىڭ بەلەڭ الۋى, جۇمىسسىزدىق, ميتينگىلىك دەموكراتيا, ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ اسقىنۋى جانە ساياسي راديكاليزم جاعداياتتارىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ السىزدىگى مەن تەڭگەرىمدىلىكتىڭ بۇزىلۋى ەڭ كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ ەدى. بۇل كوبىنە-كوپ, ءبىر جاعىنان, بيلىك قۇرىلىمدارىنداعى ەسكىنى كوكسەيتىن باسىم كوپشىلىككە ء“وزارا جول بەرۋ جولىمەن”, ۋاقىتشا قۇجات رەتىندە قابىلدانعان 1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ شيكىلىگىنە بايلانىستى بولسا, وعان قوسا – باسىندا “قىزىل” جوعارعى كەڭەس تۇرعان كونسەرۆاتيۆتىك كۇشتەردىڭ ىمىراسىزدىق ءىس-ارەكەتتەرىنە دە بايلانىستى ەدى. وسىنىڭ ءبارى جينالا كەلە, ەلدە جاريا ەتىلگەن دەموكراتيالىق وزگەرىستەر مەن نارىقتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولىنا بوگەسىن بولدى.
وسى ارادا 1995 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى قاجەت ەتكەن جاعدايدى ەسكە تۇسىرە كەتكەن ارتىقتىق ەتپەيدى.
1993 جىلعى 28 قاڭتاردا قابىلدانعان ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدا, جاڭا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن قۇرۋدا, دەموكراتيانى دامىتىپ, قوعامدىق-قۇقىقتىق قاتىناستاردى گۋمانيزاتسيا-لاۋدا بەلگىلى ءبىر ءرول اتقاردى. سونىمەن بىرگە, كوبىنە-كوپ قازاق كسر-ءىنىڭ 1978 جىلعى كونستيتۋتسياسىن قايتالايتىن ول نەگىزگى زاڭعا ىمىراشىلدىق سيپاتقا يە ەدى. كەڭەستەر ۆەرتيكالى ارقىلى بۇرىنعى جۇيەنىڭ شەشۋشى تەتىگىن ساقتاپ قالا وتىرىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا ءىس جۇزىندە قازاقستاننىڭ جاڭادان قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىگىنە بىرتىندەپ بارىپ جارىلاتىن مينا قويعان بولاتىن. ءىس جۇزىندە ەلدە قوسارلى بيلىك قالىپتاستى, ول ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىڭ دامۋىن تۇساپ تاستادى جانە مۇنىڭ ءوزى جەدەل شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدىڭ ودان ءارى ناشارلاي ءتۇسۋى جاعدايىندا ەلدەگى قوسارلى بيلىك زاڭدى تۇردە پارلامەنتتىك داعدارىسقا ۇلاستى دا, بۇل كەڭەستەر جۇيەسىنىڭ ىدىراۋى مەن ءXىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ءوزىن ءوزى تاراتۋىنا الىپ كەلدى.
1994 جىلعى 7 ناۋرىزدا سايلانعان قازاقستاننىڭ العاشقى كاسىبي پارلامەنتى – ءXىىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ تاعدىرى دا قايشىلىقتارعا ەداۋىر تولى بولدى. ول مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى – بيلىكتىڭ ءبولىنۋى ءپرينتسيپى اياقتالىپ, ءوزىنىڭ قيسىنىنا جەتە قويماعان, تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسى ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرىلماعان, پارلامەنتتىڭ, پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ستاتۋستارى اياعىنا دەيىن ايقىندالماعان كەزدە ىسكە كىرىستى.
ول ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس جۇمىس ىستەپ, سايلاۋ بارىسىندا زاڭنىڭ ورەسكەل بۇزىلۋىنىڭ ورىن الۋىنا بايلانىستى, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمىمەن زاڭسىز دەپ تانىلدى. وسى سەبەپپەن ءXىىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەس ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتتى.
وسىنداي جاعدايدا مەملەكەت باسشىسى بيلىكتىڭ بۇكىل اۋقىمىن وزىنە الۋعا ءماجبۇر بولدى جانە ەڭ باستىسى – بۇكىل-حالىقتىق تالقىلاۋدىڭ نەگىزىندە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە باستاماشىلىق جاسادى. پىكىرتالاستار بارىسىندا ەڭ ماڭىزدى دەيتىن ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستار ەسكەرىلدى. 1995 جىلعى 30 تامىزداعى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى قابىلداندى, ول ەلىمىزدى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى مەملەكەت ەتىپ جاريالادى.
كەيىننەن, 1996 جىلعى 30 قاڭتاردا, پارلامەنتتىڭ ءى-سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ن.ءا.نازارباەۆ وتكەن كەزەڭگە بىلايشا سيپاتتاما بەردى: “شىن ءمانىن-دە, ءبىز كەڭەستىك يدەولوگيا مەن ءتاجىريبەدەن دايەكتى ءارى تولىق ارىلا الماعان بۇكىل مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ داعدارىسىن باستان وتكەردىك. بۇل داعدارىس 1995 جىلى ءوزىنىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ, كەشەۋىلدەتۋگە بولمايتىن كونستيتۋتسيالىق شەشىمدى تالاپ ەتتى, سەبەبى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ەندىگى جەردە ۇتىمدى ءارى ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەي المايتىن ەدى. ناتيجەسىندە بۇكىل مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن, سونىڭ ىشىندە ونىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىن دا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
زاڭ شىعارۋ بيلىگىندە بوس كەڭىستىك پايدا بولعان كەزدە, مەملەكەتتەگى بارلىق ىستەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى پرەزيدەنتتىڭ ءوز موينىنا الۋىنا تۋرا كەلدى. ۋاقىت كورسەتكەنىندەي, بۇدان دەموكراتياعا تيتتەي دە نۇقسان كەلگەن جوق, كەيبىرەۋلەردىڭ ايتقانىنداي, ەشكىمنىڭ باسىنا ديكتاتۋرانىڭ قويۋ بۇلتى ۇيىرىلگەن جوق. كەرىسىنشە, ەلىمىز ءۇشىن سىن بولعان سول ءبىر ۋاقىتتا حالىق, قازاقستانداعى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى مەن سونىڭ بىردەن-ءبىر قوجايىنى رەتىندە, رەفەرەن-دۋمدا ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداپ, رەفورمالاردىڭ ىلگەرىلەپ, قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ شەشۋشى ءسوزىن ايتتى. جاڭا پارلامەنت سايلاۋى ءبىزدىڭ دەموكراتياعا جىگەرلى ۇمتىلىسىمىزدىڭ ايعاعى بولدى, بىرەۋلەردىڭ بولجامىنا قاراماستان, ول قازاقستاندىقتاردىڭ جوعارى ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن تانىتتى.
وسى كەزەڭدە زاڭ كۇشى بار جارلىقتار ارقىلى قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى وسال تۇستاردى جاۋىپ, مەملەكەتتىڭ داۋ-جانجالسىز دامىپ, قاجەتتى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى العىشارتتاردى جاسايتىن ەلەۋلى زاڭنامالىق بازانى ازىرلەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى مەيلىنشە تەزىرەك “ىسكە قوسۋ ءۇشىن” پرەزيدەنت جارلىعىمەن كونستيتۋتسيالىق زاڭداردىڭ نەگىزگى بولىگى قابىلداندى. وسى ۋاقىتتا مەن بارلىعى زاڭ كۇشى بار 134 جارلىق پەن ءبىزدىڭ حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتارىمىزدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى 60-تان استام جارلىققا قول قويدىم”.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەل پرەزيدەنتى قازاقستانداعى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاۋ جونىندە ساياسي شەشىم قابىلداپ, جۇزەگە اسىرىپ ەدى.
* * *
ءبىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسيامىز بولاتىنىن باسشىلاردىڭ شاعىن توبى 1994 جىلدىڭ اياعىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, ءبىلدى: “مەن عالىم-زاڭگەرلەردەن جۇمىس توبىن قۇرۋدى ويعا الىپ وتىرمىن. ونىڭ جەمىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بارلىق قاجەتتى ءارى جەتكىلىكتى جاعدايلار جاسالۋى كەرەك. بىزگە جاڭا كونستيتۋتسيا كەرەك, ەگەر ءبىز ونى قازىر ازىرلەي الماساق, وندا ەلىمىزدى جوعالتىپ الۋىمىز مۇمكىن. قيىندىقتاردان قاشۋ, وزگەنىڭ جەتەگىنە ەرۋ العان باعىتىمىزدان اۋىتقۋ دەگەندى بىلدىرەدى, ونى بىزگە تاريح تا, بولاشاق ۇرپاقتار دا كەشپەيدى. تاياۋداعى ايلاردا ءبىز بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمىلدىرىپ, كاسىبي ماماندارعا سۇيەنە وتىرىپ, بۇل ىسكە ەڭ كەمەل, سانالى ءارى جان-تانىمەن بەرىلگەن ادامداردى تارتۋىمىز كەرەك...”.
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ مازمۇنى مەن ايتىلۋ مانەرىنە قاراپ, ءبارى دە الدا اتقارىلار جۇمىستىڭ وتە ماڭىزدى ءارى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ەكەندىگىن سەزىندى. بۇل تەك مىنانى بىلدىرەتىن: ەلدى پارلامەنت داعدارىسى تيتىقتاتىپ تۇرعان سوڭعى ەكى جىلدا پرەزيدەنت ونسىز دا ۋاقىتپەن ساناسپاي, تاۋلىگىنە 18-20 ساعاتتان جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىنە قاراماستان, جۇمىس رەجىمى بۇدان دا قىزۋ بولا تۇسەدى. ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىن, مۇنداي قاۋىرت جۇمىس كەستەسى كەيىنىرەك, ماسەلەن, استانانى اقمولاعا كوشىرۋدىڭ العاشقى ايلارىندا دا بولدى. كۇنى بويى جۇمىس ىستەگەن ەلباسى ءتۇن ورتاسىنا قاراي ماجىلىستەر وتكىزىپ ءجۇردى.
بارلىق جۇمىستار اۋقىمى وتە قۇپيا جاعداي رەجىمىندە اتقارىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. جوباعا تارتىلعان زاڭگەرلەرگە ءوز ەرىكتەرىمەن وقشاۋلاناتىندىعى ەسكەرتىلىپ, قۇپيالىلىقتى ساقتاۋ مىندەت-تەلدى. ەش نارسە الاڭداتپاۋى ءۇشىن پرەزي-دەنت ولاردى كۇندەلىكتى مىندەتتەرىن اتقارۋدان بوساتىپ, قالانىڭ شەت ايماعىنداعى رەزيدەنتسياعا ورنالاستىردى. 1995 جىلدىڭ كوكتەمىندە الماتىنىڭ كوركەم تۇكپىرىندە پرەزيدەنت ەلدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋگە جۇمىلدىرعان بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردان تۇراتىن, ناعىز “وي فابريكاسى” دەۋگە لايىقتى توپ بار ىنتا-جىگەرىمەن ىسكە كىرىستى.
قۇجاتتى ازىرلەۋ جونىندەگى كوميسسياعا باسشىلىق جاساۋ ن.ا.شايكەنوۆكە جۇكتەلگەن بولاتىن. سودان سوڭ پرەزيدەنت ساراپتامالىق-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇرىپ, ونىڭ قۇرامىنا يۋ.گ.باسين, ۆ.ا.كيم, ك.ا.كولپاكوۆ, ا.ك.كوتوۆ, ب.ءا.مۇحامەدجانوۆ, ە.ك.نۇرپەيىسوۆ, ع.س.ساپارعاليەۆ, م.ك.سۇلەيمەنوۆ, سونداي-اق شەتەلدىك ساراپشىلاردان س.س.الەكسەەۆ, ج.اتتالي, ر.ديۋما كىردى.
وسى ەسىمدەردى سانامالاپ كورسەتۋدىڭ ءوزى-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق دارىنىنىڭ مىناداي ءبىر تاماشا جاعىن: مەملەكەت ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر جونىندە شەشىم قابىلداردا – عالىم-زاڭگەرلەردىڭ, تاجىريبەسى مول, بىلىكتى, ناعىز الدىڭعى قاتارلى قوعامدىق ويدىڭ وكىلدەرىنىڭ پىكىرلەرىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرەتىندىگىن كورسەتتى. جوباعا قاتىسۋشىلار توبى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ونىڭ اتالعان رەسمي تىزىممەن شەكتەلىپ قالماعانىن دا اتاي كەتۋ كەرەك. سورەگە جاقىنداعان سايىن وعان باسقا سالالاردىڭ ماماندارى – تاريحشىلار, ساياساتتانۋشىلار, ەتنولوگتار, فيلولوگتار, جۋرناليستەر, تاعى باسقالار دا تارتىلدى. سونداي-اق جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ كەلەلىلىگى مەن سول كۇندەردەگى قىزۋ قارقىنمەن اتقارىلعان جۇمىستار بىرقاتار دارىندى, تاماشا ءبىلىم العان, ماقساتتى ءارى وتانسۇيگىشتىك پەيىلدەگى جاستاردىڭ تانىلۋىنا ىقپال ەتتى. وسى ماڭىزدى قۇجاتپەن جۇمىس ىستەۋ ولار ءۇشىن مىقتى مورالدىق قولداۋ جانە تاماشا ءومىر مەكتەبى بولدى. بىرەر جىلدان كەيىن-اق ولاردىڭ كوبى قىزمەت باسپالداعىمەن جەدەل ءوسىپ, ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى ساياسي, عىلىمي, مادەني جانە ىسكەر ادامدارىنىڭ توبىنا بارىپ قوسىلىپ, ءسىڭىسىپ كەتتى.
سول باستامانىڭ تابىستى بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى جوبانى ازىرلەۋشىلەر ۇجىمىندا جاقسى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدىڭ قالىپتاسۋىندا دەر ەدىك. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وتكەنىندە جىلدار بويى قالىپتاسقان ءوز جۇمىس ءستيلى مەن قولتاڭبالارى, ءوز كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارى جانە, ەڭ اقىرىندا, بەدەل يەلەرى مەن باسشىلىققا دەگەن وزىندىك پىكىرلەرى بار-تۇعىن. بۇعان شىعارماشىلىق يەلەرىنە ءتان, كوبىنە ءسال نارسەنى كوڭىلدەرىنە الىپ قالاتىن كىرپيازدىقتى قوسىڭىز. سوندا ءسىز ۇيىمشىل ءارى جيناقى كوماندا بولۋى ءۇشىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ولارعا دارىتقان مورالدىق-ەتيكالىق قاسيەتتەردىڭ تولىق جيىنتىعىن سەزگەندەي بولاسىز.
دەگەنمەن, ايگىلى عالىمداردىڭ وسىن-داي جاڭا ءارى اۋقىمدى عىلىمي مىندەتتى ۇجىم بولىپ شەشۋدەگى قىزمەتى يدەيالىق تۇعىرنامالار كۇرەسىنسىز, پىكىرلەر قاي-شىلىعىنسىز “مايدان قىل سۋىرعانداي” قالىپتا ءجۇرىپ جاتتى دەسەك, مۇنىمىز تاڭدانارلىقتاي بولار ەدى. بىراق, وسى كىسىلەردىڭ ابىرويىنا وراي, ولار ەرەكشە ءبىر پروبلەمالىق ماسەلەلەر بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنە يەك ارتا وتىرىپ, ورتاق ناتيجەگە جۇمىس ىستەي ءبىلدى. ال ەلباسىمىزدىڭ و باستاعى ماقساتى بويىنشا, قازاقستان كونستيتۋتسياسى قابىلدانعان جانە بەيىمدەلگەن قالپىندا شەت مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىندا بار بارلىق وزىق, ۇتىمدى ءارى كەلەشەگى زور قاعيداتتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ, سونىمەن بىرگە, وزىندىك ەرەكشەلىككە دە يە بولۋى ءتيىس ەدى.
قازاقستاننىڭ زاڭنامالىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋ الدىندا الەمنىڭ ونداعان ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالارى وقىلىپ, تالداندى. مەنىڭ بىلۋىمشە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى 20-دان استام ەلدىڭ كونستيتۋتسيالارىن مۇقيات تالداپ, ەڭ ۇتىمدى-اۋ دەگەن ەرەجەلەرىن كونسپەكتىلەپ, ولاردى نەگىزگى زاڭمەن جۇمىس ىستەۋدەگى قىزمەتىندە شىعارماشىلىقپەن پايدالاندى. سونىڭ وزىندە دە ماسەلەنى جابىلدى دەپ قاراۋعا ەرتە ەدى. كونستيتۋتسيانى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ مەن ول جونىندەگى پلەبيستسيت ءالى الدا بولاتىن. ال ولار قۇجاتتىڭ مازمۇنىنا دا, قۇرى-لىمىنا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن ەدى, سولاي بولىپ شىقتى دا.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ونسىز دا تىعىز جۇمىس كەستەسىنەن ۋاقىت جىرىمداپ, جوبانى ازىرلەۋشىلەرمەن مەيلىنشە ءجيى كەزدەسىپ تۇرۋعا تىرىستى. بالكىم, اناۋ-مىناۋ ساياسي ءىس-ارەكەتتەرى مەن شەشىمدەرىنىڭ وزىنە ءمالىم العاشقى سەبەپتەرىن, ۋاجدەرى مەن جاعداياتتارىن, جوسپارلارى مەن باعدارلامالارىن اشىپ ايتىپ جاتپاسا دا, ول توپ مۇشەلەرىن جىگەرلى تۇردە اسىقتىرىپ قانا قويماي, دەمەپ تە تۇردى...
ءاربىر باپقا, پاراگرافقا, ءسوز تىركەسى مەن سوزگە سىني تۇرعىدان جان-جاقتى تالداۋ جاسالاتىن. وسى پىكىرتالاستار بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتىس-تارتىستىڭ ناعىز قىزعان كەزىندە “سەنبەيمىن! مۇنىڭ وسىنداي ەكەنىن ماعان دالەلدەپ بەرىڭدەر!” – دەپ قىزۋلانا ءۇن قاتا وتىرىپ, ستانيسلاۆسكيدىڭ جۇيەسىنە سۇيەنگەندەي كۇي كەشۋشى ەدى. سودان كەيىن وزىنە ءتان تەزيستىك جىلدام جازۋى ارقىلى ءوز وپپونەنتتەرىنىڭ ۋاجدەرىن بلوكنوتىنا ءتۇرتىپ الىپ وتىراتىن.
كەيدە پىكىرتالاس تۇيىققا تىرەلگەندەي بو-لىپ تا كورىنەتىن. وندايدا, نۇرسۇلتان ءابىش- ۇلى وسىنداي كەزدە ايتىلاتىن: “قايتەمىز ەندى, شەبەرلىكتىڭ شەگى جوق قوي” دەگەندەي, بارىنە “قايىرلى ءتۇن” ءتى-لەي وتىرىپ, ال ءوزى ۇيقىسىز ءتۇندى وتكىزىپ, تاڭەرتەڭ داۋلى باپتىڭ وزگەرتىلگەن جاڭا رەداكتسياسىن الىپ كەلۋ ءۇشىن سوڭعى تالقىلاۋدىڭ ستەنوگرامماسىن ۇمىتپاي وزىمەن بىرگە الا كەتىپ, ۇيىنە قايتاتىن..
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مۇراجايىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جۇمىس جازبالارىمەن تولعان وننان استام بلوكنوتتار مەن ءتۇرلى كولەمدەگى جەكەلەگەن پاراقتار مۇراعاتتىق ساقتاۋدا ەكەنىن دە ايتا كەتەيىن. ولار, ءسوز جوق, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىن ازىرلەۋ كەزىندەگى ەلباسىمىزدىڭ ىجداعاتتى دا قىزۋ جۇمىسىنىڭ كۋاسى بولىپ تابىلادى. سول ماتەريالداردىڭ قايسىبىر ۇزىندىلەرى وقۋشىلار نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر.
* * *
زاڭداردىڭ قاتاڭ, ستاندارتتى ءارى مەيلىنشە قاساڭدان-داندىرىلعان, سوندىقتان دا “جالاڭ, جانسىز ءارى سۇرەڭسىز” تىلىنە بايلانىستى زاڭدىق جانردىڭ نورمالارى مەن مىندەتتەۋلەرى الدەبىر ەستەتيكالىق اسەمدىك پەن ايرىقشا ءسوز جاڭعىرتۋلارىن جاسايتىن الاڭقاي ەمەس دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. بىراق زور ىقىلاسپەن جانە ىنتا-جىگەرمەن جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا ىسكەرلىك پروزاسىنىڭ ءوزى دە يكەمگە يلىگەتىن بولىپ شىقتى.
كونستيتۋتسيا جوباسىمەن جۇمىستىڭ باس كەزىندە-اق پرەزيدەنت ونى ءازىرلەۋشىلەردىڭ الدىنا نەگىزگى زاڭدى ءوزىنىڭ قانداي كۇيدە كورگىسى كەلەتىندىگى جونىندەگى تالاپتارىن ناقتى قويدى: “بىزگە الدەكىمنىڭ كونستيتۋتسياسىن كوشىرىپ الۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ قازاقى سيپاتى بولۋى ءتيىس, ول قازاقتىڭ كونە ءداستۇرلەرى مەن ءوزىمىز ۇمتىلىپ وتىرعان كەلەشەكتى قازاقى كوزبەن كورۋدى قامتۋى كەرەك”.
وسىلايشا, جۇمىس توبى بولاشاق ءماتىن شەتەلدىك سىڭارلاسىنىڭ اسىعىس كوشىرمەسىنە دا ۇقسامايتىن, تاريحي-ەتنوگرافيالىق ارحايكانىڭ شاڭ-توزاڭىنا كومىلىپ تە قالماعان “التىن ارقاۋدى” تابۋى ءتيىس ەدى. پروتسەدۋرالىق كانوندار مەن داستۇرلەرگە سحولاستيكالىق قاتىپ قالۋشىلىق شىعارماشىلىق پروتسەسكە تۇساۋ بولماۋى ءۇشىن پرەزيدەنت ولاردى كورسوقىر دوگماتيزمنەن دە ساقتاندىردى.
سول سەبەپتى, جوبانى ازىرلەۋشىلەر ماسەلەنىڭ تەك جالاڭ زاڭدىلىق جاعىنا عانا ەمەس, كونستيتۋتسيا ماتىنىمەن جۇمىستىڭ لەكسيكالىق-گرامماتيكالىق استارلارىنا دا, سونىڭ ىشىندە, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى نۇسقالاردىڭ ءسوزدىك جاعىنان دا, ماندىك جاعىنان دا مەيلىنشە قاتاڭ تەڭ تۇپنۇسقا بولۋىنا كوڭىل ءبولدى.
ماسەلەن, قولىنا قازاقتىڭ تاريحى جونىندە كىتاپ ۇستاپ كورمەگەن ادام نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ: ء“بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ...” دەپ باستالاتىن پرەامبۋلاسىنداعى “بايىرعى قازاق جەرىندە” (“نا يسكوننوي كازاحسكوي زەملە”) دەگەن تىركەسىندەگى بايىرعى دەگەن كونە مادەني ءسوزدى قولدانۋ ارقىلى وعان قۇقىقتىق مارتەبە بەرگەنىنە ءمان بەرىپ تە جاتپاۋى مۇمكىن. بۇل ورىس تىلىندە “يسكوننوي, كورەننوي, پريروجدەننىي, پەرۆورودنىي, يزناچالنىي” دەگەن ماعىنالارعا يە. كونستيتۋتسيانىڭ باستاپقى نوبايلارىندا بۇل پوزيتسيا ەجەلگى “درەۆني, داۆني, ستارىي; سۋشەستۆۋيۋششي يسپوكون ۆەكوۆ; دويستوريچەسكي” جانە كونە “درەۆني, ستاريننىي, ۆەتحي; ۋستارەۆشي, پونوشەننىي, پودەرجاننىي (و ۆەششاح)” دەگەن سوزدەرگە نەگىزدەلگەن بولاتىن. بىراق, بۇل انىقتامالاردىڭ دالسىزدىگىن, جەتىمسىزدىگىن جانە تولىق ەمەستىگىن وتكىر سەزىنگەن پرەزيدەنت ەڭ دۇرىس نۇسقا رەتىندە وسى بايىرعى سوزىنە تۇرىپ الدى. قازاقتار ءۇشىن بۇل قاستەرلى ءسوزدىڭ ماعىناسى ونىمەن ەتيمولوگيالىق تۇرعىدان ماندەس بايىر “پروچنىي, ۋستويچيۆىي, نادەجنىي, دوبروتنىي”, بايراق “زناميا, فلاگ, شتاندارت” سوزدەرىمەن دە توركىندەس بولىپ تۇرادى, ت.س.س. ال بايىرعى ءسوزىنىڭ تەرەڭ تاريحي توركىنى مەن فيلوسوفيالىق-يدەولوگيالىق مازمۇنىنا كەلەر بولساق, وعان جاۋاپتى كونە تۇركىلەردىڭ ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرى بەرەدى. سول داۋىردە بۇل ءسوز يەر بايىرقى – “رودنوە مەستو وت ناچالا ۆرەمەن; يسكوننايا زەمليا; سۆياششەننايا وتچيزنا; وبەتوۆاننايا, زاۆەششاننايا, زاپوۆەدنايا وبيتەل; ويكۋمەنا; مەستو, گدە ۆپەرۆىە بىل پودنيات سوبستۆەننىي فلاگ” تۇرىندە ءجيى ۇشىراسادى.
2-باپتىڭ 1-تارماعىنداعى “رەسپۋبليكا كازاحستان ياۆلياەتسيا ۋنيتارنىم گوسۋدارستۆوم س پرەزيدەنتسكوي فورموي پراۆلەنيا” دەگەن سويلەمدەگى ۋنيتارلىق دەگەن ءسوزدى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارۋ دا كوپ تالاس تۋدىردى. بىرەۋلەر باستى قاتىرماي, قاراپايىم جولمەن ۋنيتارلى انىقتاماسىن كوشىرىپ الا قويۋعا شاقىردى, وزگەلەر ءوزىمىزدىڭ لەكسيكالىق-گرامماتيكالىق فورمالارىن تىلگە تيەك ەتىپ, بولىنبەيتىن, بىركەلكى, بىرلىكتى, دارا, دەربەس, ت. ب. سوزدەردى الۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنت ەكى جاقتى دا تىڭداپ بولىپ: “ەگەر لاتىننىڭ ءunىtas “ەدينستۆو” ءسوزى “وبەدينەننىي, ەدينىي, سوستاۆليايۋششي ودنو تسەلوە, ي سترەمياششيسيا ك ەدينستۆۋ” دەگەندى بىلدىرسە, وندا قازاقشا بۇل ءبىرتۇتاس – ەدينىي, نەدەليمىي دەگەندى اڭعارتادى. مەنىڭشە, بۇل مەيلىنشە ايقىن, تۇجىرىمدى ءارى قولايى”, – دەگەندى ايتتى.
ءساتتى لەكسيكالىق تاڭداۋلاردىڭ ءبىرى كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 1 تارماعىنداعى “سۆەتسكوە (گوسۋدارستۆو)” تۇسىنىگىنىڭ بالاماسىن تابۋ بولدى. بۇل ماسەلەنىڭ قيىندىعى مىنادا ەدى. 1994 جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ لەكسيكوگرافيالىق ادەبيەتتەر ورىستىڭ سۆەتسكي دەگەن ءسوزىن زيالى دەپ اۋدارۋدى ۇسىنىپ كەلدى. سوزدىكتەردىڭ ءبىرى, ماسەلەن, مۇنى بىلاي دەپ ءتۇسىندىردى: “1. زيالى; سۆەتسكوە وبششەستۆو – زيالى قاۋىم; (اۋىس. اقسۇيەكتەر); سۆەتسكايا سرەدا – اقسۇيەكتەر ورتاسى (قاۋىمى)”.
بۇل كونستيتۋتسيا ماتىنىندە ءدال بولىپ شىقپايتىن ءارى ءتىپتى كۇلكىلى دە ەدى. وسى ماعىنالىق قاراما-قايشىلىقتى جويۋ قاجەت بولدى. سول كەزدە كونە زايىر سوزىنەن زايىرلى دەگەن جاڭا تەرمين شىعارىلدى. ءبىزدىڭ تىلىمىزگە ورتا عاسىرلاردا ەنگەن ارابتىڭ زايىر ءسوزى (نۇسقاسى: زاھير) “1. ياسنىي, وتكرىتىي, وتچەتليۆىي; 2. چەلوۆەچنىي, گۋماننىي, تسيۆيليزوۆاننىي; 3. گراجدانستۆەننىي, گراجدانسكي” دەگەندى بىلدىرەدى. زايىرلى دەگەن ءسوزدىڭ سونداي-اق “دوبروپوريادوچنىي, بلاگودەتەلنىي, ميلوسەردنىي, سوچۋۆستۆۋيۋششي, سوزناتەلنىي, دالنوۆيدنىي” دەگەن قوسىمشا ماعىنالارى دا بار. ول وسى ماعىناسىندا قازاقتىڭ فولكلورلىق جانە كىتابي-ادەبي داستۇرىندە جاقسى بەلگىلى.
ماعىناسىن ادەيى ارتتىرىپ, ءمانىن ماقساتتى تۇردە انىقتاۋدىڭ ناتيجەسىندە زايىرلى لەكسەماسى لاتىننىڭ ءseacularىs “سۆەتسكي” ءسوزىنىڭ ءدال بالاماسى بولىپ شىعا كەلدى. ءارى ول اتالعان ۇعىمنىڭ ء“دىني, كلەريكالدىق جانە تەوكراتيالىق” ماندەرىنە قارسى “بەيبىت, ازاماتتىق” سيپاتىن اشىپ تۇردى. بۇل ءسوزدىڭ ومىردە جولى بولدى, جۇرتشىلىق ونى تەز قابىلداپ, تىلىمىزگە ءسىڭىسىپ كەتتى. تولىق ماعىنالى تەرمين مارتەبەسىنە يە بولعان سوڭ, رەسمي, عىلىمي ادەبيەتتەر مەن وقۋلىقتاردا ءجيى قولدانىلاتىن بولدى.
وسى اتالعان ەپيزودتاردا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ انا تىلىمىزگە دەگەن ايرىقشا قۇرمەتى مەن ايالى قامقورلىعى, ونىڭ سارقىلماس كوممۋنيكاتيۆتىك, گنەسەولوگيالىق جانە مادەني كۇش-قۋاتىنا دەگەن سەنىمى ايقىن كورىندى. كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا جاڭارىپ, قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزىلگەن جانە تەرميندىك تۇرعىدان كوديفيكاتسيالانعان جەكەلەگەن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنەن باسقا, نەگىزگى زاڭ “ستيلدەردىڭ ۇيلەسىمدى وزگەرۋىنىڭ” كوپتەگەن ۇلگىلەرىن ومىرگە اكەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە “حاتتامالىق فورمۋلالار” ويلاماعان جەردەن ءوزىنىڭ كوركەم جانە ماعىنالى افوريزمدىك قىرىمەن جارقىراي ءتۇستى. ء“بىز, قازاقستان حالقى...” دەپ كەلەتىن تىركەس الدەقاشان-اق ساياسي ءسوز ساپتاۋلارعا, پۋبليتسيستيكالىق تاقىرىپتار مەن تارتىمدى سيمۆوليكالىق دايەكتەمەلەرگە ازىق بولدى. ال “زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭ”, “اركىمنىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇقىعى بار”, “ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلمايدى”, “مەنشىك مىندەت جۇكتەيدى, ونى پايدالانۋ سونىمەن قاتار قوعام يگىلىگىنە دە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس”, ت.س.س. جەكەلەگەن سويلەمدەر مەن ءسوز تىركەستەرى جۇزدەگەن جىلدار بويى شيراتىلىپ كەلە جاتقان دايىن ماقال-ماتەلدەردەي اسەر ەتەدى.
كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ تاريحىنىڭ تەك ءبىر عانا تىلدىك جاعىنىڭ ءوزى بىزگە ويلانۋ ءۇشىن وسىنشاما ازىق بەرەدى.
* * *
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوز اكىمشىلىگىنە نوبايى ءوز قولىمەن جازىلىپ ءازىرلەنگەن جوباسىن بەرىپ, سونىڭ نەگىزىندە “1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى” جارلىق دايىنداۋدى تاپسىرعان 1995 جىلدىڭ 28 شىلدەسى ءبارىمىزدىڭ جاقسى ەسىمىزدە. وندا بىلاي دەپ قاۋلى ەتىلدى:
“1. 1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزىلسىن.
2. رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى ەنگىزىلسىن, وندا: ء“سىز 1995 جىلعى 1 تامىزدا جاريالانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ جاڭا جوباسىن قابىلدايسىز با؟” دەگەن سۇراق تۇجىرىمدالسىن.
3. 1995 جىلى 1 تامىزدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدى ەسكەرە وتىرىپ, تولىقتىرىلعان جانە وزگەرتىلگەن كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى جاريالانسىن. كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا ءبىر مەزگىلدە جىبەرىلسىن”.
سول كۇنى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ساراپتامالىق-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ قورىتىندى وتىرىسى ءوتتى. ال جوبا جاريالانعاننان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتاندىق جانە شەتەل جۋرناليستەرىنە ارناپ ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزىپ, وندا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا ەنگىزىلگەن يدەيالار مەن پرينتسيپتەردى نەگىزىنەن ماقۇلداعانىن حابارلادى. جوبانىڭ يدەولوگياسى مەن نەگىزگى مازمۇنى قولداۋ تاپتى, بىراق ونىڭ بارلىق بولىكتەرى بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. اتاپ ايتقاندا, جوبانىڭ 98 بابىنىڭ 55-نە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى باق-تا جاريالانعان ساتتەن باستاپ 4 - 28 ءشىلدە ارالىعىندا وتكەن قوعامدىق تالقىلاۋعا 3,5 ميلليونعا تارتا وتانداستارىمىز قاتىسىپ, ولار 32 مىڭعا جۋىق ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر بەردى. جاڭادان ءتۇسىپ جاتقان بارلىق كوررەسپوندەنتسيالار بويىنشا كۇن سايىن مالىمەتتەر قۇراستىرىلىپ, ولارعا جەدەل ءتيىستى ساراپتامالار جاسالدى.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ول وتە ءبىر قىزۋ دا قاۋىرت كۇندەر بولدى. سەبەبى, بارلىق جۇمىس تىكەلەي ءبىزدىڭ يىعىمىزعا ءتۇستى. ارينە, سونىڭ ءبارىن ءوزىمىزدىڭ نەگىزگى قىزمەتتىك مىندەتتەرىمىزدى اتقارا ءجۇرىپ ورىندادىق.
سول كەزدە كەزدەسكەن قيىندىقتاردى سەزىنۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرۋشىلىق-تەحنيكالىق سيپاتتاعى مىناداي ءبىر عانا شاعىن مىسال كەلتىرەيىن. قازىر دەربەس كوم-پيۋتەرمەن جانە پرينتەرمەن ەشكىمدى دە تاڭقالدىرا المايسىڭ. ولار, ءسىرا, ەكىنىڭ بىرىندە بار شىعار. بىراق ول كەزدە جازۋ ماشينكاسىنىڭ ءداۋىرى ءالى اياقتالا قويماعان بولاتىن. العاشقى قارابايىر كومپيۋتەرلەر ومىرىمىزگە ەندى عانا ەنە باستاپ ەدى. سوندىقتان تەك قانا ارنايى ماشبيۋرونىڭ جەدەل ءارى ساپالى جۇمىسىن جولعا قويۋدىڭ ءوزى ەداۋىر كوڭىل ءبولۋدى جانە باقىلاۋدى قاجەت ەتتى.
اقىرىندا, ءبىر اي وتكەننەن كەيىن, 30 تامىزدىڭ سارسەنبىسىندە قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا رەفەرەندۋم بولىپ ءوتتى. كەلەسى تاۋلىكتەردە العاشقى قورىتىندىلارى بەلگىلى بولا باستادى. سول بويىنشا, رەفەرەندۋمعا سايلاۋشىلاردىڭ 90,51% قاتىستى. قاتىسۋشىلاردىڭ 89,1% نەگىزگى زاڭدى جاقتاپ داۋىس بەردى. پرەزيدەنت ۇلكەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن شاقىردى. وندا ول ەڭ الدىمەن بارلىق قازاقستاندىقتاردى وسى تاريحي وقيعامەن قۇتتىقتادى: “ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن قولداپ داۋىس بەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز بۇكىل ەلىمىز, ءاربىر ازامات ءۇشىن ماڭىزدى تاڭداۋ جاسادى. نەگىزگى زاڭدا مەملەكەتتىڭ پرينتسيپتەرى عانا جاريالانىپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە ءاربىر ادامنىڭ, ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ تىكەلەي ومىرىمەن بايلانىستى شەشىمدەر دە قابىلداندى. بۇلار ولاردىڭ بوستاندىقتارىنا, قۇقىقتارىنا, قوعام الدىنداعى مىندەتتەرىنە بايلانىستى ماسەلەلەر ەدى. بالكىم, قازاقستان تاريحىندا ءبىرىنشى رەت حالىق ءوز بولاشاعىن ءوز قولىندا ۇستادى جانە سول ءۇشىن داۋىس بەردى. بۇل – حالىقتىڭ كونستيتۋتسياسى”.
پرەزيدەنت شەشىمىن كەشەۋىلدەتۋگە بولمايتىن ءىس-شارالار: كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى وتە تاياۋ ۋاقىتتا سايلاۋ تۋرالى, پارلامەنت پەن ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ ستاتۋسى تۋرالى جاڭا زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋرالى دا ەسكە سالىپ ءوتتى.
سول ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا جۋرناليستەر پرەزيدەنتكە كوپ ساۋالدار قويدى, ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ەداۋىر “شىمشىمالى” سۇراقتار بولدى. الايدا, بۇكىلحالىقتىق جەڭىستىڭ سەزىمىمەن قاناتتانعان نۇر-سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوڭىل كۇيى وتە كوتەرىڭكى ەدى. سوندىقتان ول بارلىق شابۋىلدارعا ەڭسەسىن بيىك ۇستاپ, ەركىن ءارى قۋاقىلانا جاۋاپ بەردى. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءوزى ۇزاپ كەتكەن كەرۋەننىڭ سوڭىنان ءالسىز ەستىلىپ جاتاتىن داۋىستار ەدى...
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اكىمشىلىگىندە جۇمىس بۇرىنعىدان دا قىزا ءتۇستى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تۋرالى” جارلىق ازىرلەنىپ, ونىڭ ءماتىنىنىڭ ەلباسىمىزدىڭ قولى قويىلاتىن تۇپنۇسقالارى با-سىلدى. 1993 جىلى 28 قاڭ-تاردا قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ العاشقى ءتۇپ-نۇسقاسىن ساقتاۋ ءۇشىن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆكە تاپسىرۋ ءراسىمى 6 قىركۇيەككە بەلگىلەندى.
5 قىركۇيەكتە رەفەرەندۋمدى وتكىزۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسيا ساناق ەسەبىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا باق-تا رەسمي حابارلاما جاريالادى. سول بويىنشا, “بارلىق 10253 ۋچاسكەدە داۋىس بەرىلدى. رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن تىزىمگە ەنگىزىلگەن رەسپۋبليكا ازا-ماتتارىنىڭ جالپى سانى 8 933 516 ادامدى قۇرادى. داۋىس بەرۋگە قاتىسقان ازاماتتاردىڭ سانى – 8 091 715, نەمەسە 90,58%. ء“يا” دەپ داۋىس بەرگەندەر سانى – 7 212 773, نەمەسە 89,14%. “جوق” دەپ داۋىس بەرگەن ازاماتتاردىڭ سانى – 800 839, نەمەسە 9,91%. جارامسىز دەپ تابىلعان بيۋللەتەندەر 78 103. داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلدانعان بولىپ سا-نالادى”.
6 قىركۇيەكتە قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن سالتاناتتى تۇردە رەسمي تانىستىرۋ ءراسىمى بولىپ ءوتتى. سونى اشا وتىرىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەپ مالىمدەدى: ء“بىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز كوپتەگەن دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر كونستيتۋتسيالارىنىڭ ۇلگىلەرى بويىنشا, دەكلاراتيۆتىك ەمەس, ءوزىنىڭ بارلىق قۇرىلىمى مەن تەحنيكالىق-زاڭدىلىق نەگىزى, قاتاڭ مەملەكەتتانۋشىلىق, ساياسي جانە قۇقىقتىق كاتەگوريالار جۇيەسى ارقىلى قازىرگى زامانعى مەملەكەت پەن الەۋمەتتىك باعدارلى نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرىپ جانە دامىتۋ ءۇشىن سەنىمدى العىشارتتار جاسايدى”.
8 قىركۇيەكتە جاڭا كونستيتۋتسيا باق-تا جاريالاندى.
قازىرگى قولدانىستاعى نەگىزگى زاڭدى ەلباسىمىزدىڭ ءتول پەرزەنتى دەپ اتاۋىمىزعا ابدەن بولادى. تىم ءتاۋىر تەڭەۋلەر مەن سالىستىرۋلاردى ءومىردىڭ ءوزى ءجيى ۇسىنىپ جاتادى عوي! العاشقى سۇلباسى ازىرلەنگەننەن باستاپ, ءماتىننىڭ رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان سوڭعى رەداكتسياسى رەسمي تۇردە گازەت بەتتەرىندە جاريالانعانعا دەيىنگى كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋدىڭ بەلسەندى كەزەڭى تۇپ-تۋرا توعىز اي, توعىز كۇنگە سوزىلىپتى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قازاقستان تاۋەلسىزدىگى قالىپتاسۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىنىڭ اياقتالعانىن ءبىلدىرىپ, ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنداعى جۇيەلى رەفورمالارعا سەرپىن بەرىپ, شىن مانىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى. العاشقى كەزەكتە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قۇرىلىمى اۋقىمدى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. كونستيتۋتسيا رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىرتۇتاس ەكەندىگى جانە ونىڭ ءوزارا “تەجەمەلىلىك پەن تەڭگەرىمدىلىك جۇيەسىن” قولدانىپ ارەكەت ەتەتىن زاڭ شىعارۋشىلىق, اتقارۋشىلىق جانە سوت تارماقتارى پرينتسيپىنە سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىنى تۋرالى يدەيانى بەكىتتى. كونستيتۋتسيا بيلىكتىڭ ءار تارماعىنىڭ قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق شەكارا-جىگىن ايقىندادى. پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بيلىك تارماقتارى قۇرىلىمىنداعى تورەشىنىڭ قىزمەتىن وزىنە الىپ, پرينتسيپتىك تۇرعىدا جاڭا ستاتۋسقا يە بولدى. مۇنداي ەرەجە بيلىكتىڭ بارلىق ءۇش تارماعىنا ىقپالدى تەتىكتەردىڭ اسەر ەتۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇعان ەڭ الدىمەن پارلامەنتتى تاراتۋ قۇقىعى جانە ۇكىمەتتىڭ پرەزيدەنت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جاتادى. سوت جۇيەسىنە رەفورما جۇرگىزىلدى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇرىلدى. بۇرىنعى كەڭەستىك وكىلدىك ورگاندار جۇيەسىنىڭ ورنىنا كەلگەن قوس پالاتالى پارلامەنت جۇمىس ىستەي باستادى.
كەيىنىرەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى بەس جىلىن قورىتىندىلاي كەلە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل كەزەڭ وزىنە جاي كەزدەگى كوپ جىلداردىڭ وقيعالارىن سىعىمداپ سىيدىرىپ جىبەرگەندىگىن ايتىپ ءوتتى: “بىرىنشىدەن. ءبىز جاڭا مەملەكەتتىكتىڭ نەگىزىن جاسادىق. بۇدان جۇزدەگەن جىلدار بۇرىن ۇزىلگەن ەۆوليۋتسيالىق پروتسەسس قالىپتى ارناسىنا قايتىپ ورالدى. ال بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسىپ جاتقان نارسەلەردى اۋقىمى جونىنەن ۇلتتىڭ وتكەن جولىنىڭ بىردە-ءبىر كەزەڭىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى.
ەكىنشىدەن. ءبىزدىڭ نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋعا قاراي شەشۋشى ۇمتىلىس جاساۋىمىزدىڭ ءساتى ءتۇستى. كانەكي, اۋىل-ايماقتىق باعا بەرۋدەن ىرگەنى اۋلاق سالا تۇرىپ, شىندىقتىڭ كوزىنە تۋرا قارايىقشى. الەمنىڭ نارىقتىق رەفورماتسيالار شاپشاڭ ءارى دايەكتى جۇرگىزىلگەن ايماقتارىندا بۇگىنگى تاڭدا تۇرمىس دەڭگەيى كۇرت كوتەرىلدى; ال تابانسىزدىق پەن جارتىكەش ارەكەتتەر بوي كورسەتكەن جەردە بۇل قادام تۇيىققا اپارىپ تىرەدى. ءبىز بەس جىل ىشىندە ىلگەرى ۇمتىلۋىمىزعا قاجەتتى ينستيتۋتتاردى قۇردىق.
ۇشىنشىدەن. بۇگىنگى تاڭدا ناشار تۇسىنىلەتىن, بىراق قۇقىقتىق جۇيەدە ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەلەرى بولاتىن بەتبۇرىس جاسالدى. ءبىز ىلگەرى قاراي الىس كەتتىك جانە كۇنى كەشەگى ءتوتاليتاريزمنىڭ سۇرگىنگە تولى قۇقىقتارىنان ماڭگىگە قۇتىلدىق دەپ ۇمىتتەنەمىن. جانە ءبىز جەكە-دارا پارتيانىڭ وكتەمدىگىن تالقاندادىق. ول ءسوزدىڭ مانىندە قالىپتى پارتيا بولا دا المادى, كەرىسىنشە, وكتەمشىل مەملەكەتتىك اپپاراتقا اينالدى. ەگەر قىسقا عانا ايتساق, ەركىن قوعامنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى جاسالدى.
تورتىنشىدەن. ءبىز ءوز جاس مەملەكەتىمىز قالىپتاسۋىنىڭ مەيلىنشە كۇردەلى ۋچاسكەسىن قان توگۋسىز وتتىك. كوپ ۇلتتى جانە كوپ ءدىندى ەلگە بۇرىنعى مەملەكەت پەن قوعامدىق قۇرىلىستىڭ دەرەۋ ىدىراۋى جاعدايىندا مۇنىڭ قانشالىقتى كۇشكە تۇسكەنىن كەلەسى عاسىردىڭ تاريحشىلارى ايتاتىن بولادى. بىراق بۇل – ءبىزدىڭ داۋسىز جەتىستىگىمىز, وندا حالىقتىڭ كەمەڭگەرلىگى دە, باسشىلىقتىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى دە بەينەسىن تاپتى.
بەسىنشىدەن. قازاقتىڭ مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەرى ەجەلگى قىتاي, اراب جانە ەۋروپا دەرەك كوزدەرىندە ەسكە الىنعانىمەن, قازاقستان ەشقاشان دا وسىنداي دۇنيە ءجۇزى تانىعان مەملەكەت رەتىندە بولعان ەمەس. بۇل سوڭعى بەس جىلدىڭ جەتىستىگى. كانەكي, قازاقستاننىڭ ىدىراپ كەتكەن يمپەريانىڭ شەت ايماقتاعى بۇرىشىنان دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق قۇرمەتتەيتىن جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ سياقتى عالامدىق پروتسەستە وراسان ءرول اتقارعان تاۋەلسىز مەملەكەتكە دەيىنگى اۋقىمى جاعىنان عالامات قاشىق جولدى ءجۇرىپ وتكەنىن ەستە ساقتايىق. ەگەر الەم ءبىزدى توپتاسقان, دەموكراتيالىق, ءبىر پىكىرلەستەردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتتى قوعامى دەپ كورەتىن بولسا, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق قازاقستاندى وسى رەتتە تاني بەرەتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.
...ءبىزدىڭ بۋىن تۋ سىرتىنان تاريح تىنىسىن سەزىپ تۇر دەسەك, بۇل قىزدىرمالى قىزىل ءسوز ەمەس. ميلليونداعان اتا-بابالارىمىزدىڭ الدىنداعى, دالانىڭ ۇلى بيلەۋشىلەرى مەن باتىرلارىنىڭ الدىنداعى, وسى جۇزجىلدىقتىڭ العاشقى وتىز جىلىنىڭ كەرەمەت دارىندى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ الدىنداعى, بارىنەن بۇرىن تالاي جىلداردان كەيىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ساپىندا ءوز ورنىن قايتا تاپقان حالىقتىڭ الدىنداعى ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇگى بىزگە وسىلاي ايتقىزىپ وتىر.
مۇنداي تاعدىر جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ ءبارىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيدى, قىسقا عانا ۋاقىت ارالىعىندا وسىنشاما كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋ دە كەز كەلگەن حالىقتىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءوزىمىزدىڭ قۋاتتى مەملەكەتتىگىمىزدى قۇرا وتىرىپ, ءتيىمدى ەكونوميكانى قالىپتاستىرا وتىرىپ, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ – ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىنداعى ءبىزدىڭ مىندەتىمىزدى وسىلايشا تۇجىرىپ ايتۋعا بولار ەدى. ءار ءتۇرلى عاسىرلار مەن ارقيلى داۋىرلەردە تاريح ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ الدىنا وتە قاتاڭ, كەيدە ءتىپتى قاتال مىندەتتەر قويىپ وتىرعان. مەملەكەتتىگىمىزدەن ايىرىلعاندا دا ءبىزدىڭ حالىق رەتىندە ساعىمىز سىنعان جوق. عاسىرلار توعىسىندا تۇرعان وسى ساتتە دە ءبىز جاعدايدى بويامالاۋدان اۋلاقپىز.
الايدا ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ قانداي بەل-بەلەسىندە دە ءبىز ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى سان عاسىرلار بويى تاپجىلماي تۇراتىنداي ەتىپ قۇرۋعا ءدال وسىنداي ءمۇمكىندىك الىپ كورگەن ەمەسپىز. تاعدىردىڭ وسى سيرەك سىيىن پايدالانىپ قالۋ – ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى”.
* * *
كازىرگى زامانداستارىمىز ءۇشىن اينالامىزدا بولىپ جاتقان تاريحي وقيعالاردىڭ اۋقىمى مەن ماڭىزىن تولىق پايىمداۋ كەيدە قيىنعا سوعادى. بۇل بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ ەنشىسىندەگى ءىس. سونىمەن بىرگە, ادام زەردەسىنىڭ تابيعاتى ەڭ ايشىقتى جانە ەڭ ماڭىزدى دەگەن وقيعالاردى بىرەر عانا سوزبەن جادىندا ساقتاپ قالۋعا بەيىل. كىم ءبىلسىن, عاسىرلار مەن مىڭجىلدىقتار توعىسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى وركەندەتۋ كەزەڭىنە دە حالقىمىز “نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولى” دەگەن ايدار تاعار, بالكىم.
ال ازىرگە تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايا بەرسىن, بۇل جول ۇزاق تا باقىتتى ءارى مازمۇندى بولا ءتۇسسىن دەلىك.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى.