تەاتر دەگەن ءبىر سيقىر...

نەمەسە اشىربەكسىز وتكەن ءبىر جىل دۇنيە جارىق... اشىربەكسىز ءبىر جىل ءوتتى... اشىربەكسىز وتكەن وسىناۋ ءبىر جىل ىشىندە جۇمىر جەر دە, جۇمىرباستى پەندەلەر دە ىرعاقتى ءجۇرىسى مەن تۇرىسىنان, مىنا جالعان ۇسىنار دۇنيەنىڭ قۋانىشى مەن كۇلكىسىنەن جاڭىلا قويعان جوق... قار جاۋدى, ساقىلداعان سارى اياز سارىارقانى كەزدى... قار ەرىدى. الاتاۋدىڭ سۇلۋ بوكتەرىنە جىل قۇستارى ورالىپ, كوكتەم كەلدى... كوكتەمنىڭ جىلىمىعى بايقالماي جازدىڭ شۋاق, نۇرىنا جالعاسىپ, اتىراۋدىڭ اق تولقىندارى جاعانى سوقتى... ءسويتىپ جۇرگەندە... تامىزدىڭ تاڭعاجايىپ تۇندەرى ارتتا قالىپ, التايعا سارى الا كۇز كەلدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ... قاراتاۋ قارتتىڭ قاباعىن تۇنجىراتىپ, قازان ۇردى... ءحانتاڭىرى مەن حانتاعىنىڭ اسپانىن مۇڭعا باتىرىپ, قاراشا قۇستار تابيعات-انانىڭ جىلى قاباعىن ىزدەپ, جىلى جاقتاردى بەتكە الدى. اشىربەكسىز وتكەن ءبىر جىل جۇرەكتى مۇڭعا بولەپ, ويدى قابارجىتىپ, جادى شىركىندى قايىرا-قايىرا جاڭعىرتىپ, كوڭىل دەيتىن جازۋلى داپتەردىڭ پاراقتارى مەن بەتتەرىن اقتارىستىردى. ەمىس-ەمىس ەستە قالعان ءومىر ۇزىكتەرى انا عاسىردىڭ الپىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى جىلدارىنا ءتىل ءبىتىرىپ, قۇلاعىما بوزبالا كۇننىڭ ءۇنى جەتكەندەي بولدى. قاتار ءجۇرىپ, قانجىعا قاعىسىپ, ەرگە قاتار قونعان, تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, الماتىنىڭ اسپانىن انمەن تەربەتكەن, جار قاباعىن ايالاپ, بالالارىمىزدى باقشاعا جەتەكتەپ, مەكتەپكە بىرگە اپارعان ءسات-ساعاتتار ەسكە ءتۇستى... الماتى دەيتىن ۇلى شاھاردىڭ قويىن-قولتىعىن كەزىپ, پاتەر جالداپ, بىرەسە اشىربەكتىڭ كۇلاشىنىڭ, بىرەسە ساعاتتىڭ ءشاربانىنىڭ, بىرەسە باققوجانىڭ نۇرجامالىنىڭ, بىرەسە ورالحاننىڭ ايمانىنىڭ, بىرەسە مەنىڭ فاۋكەنىمنىڭ جىلى-جۇمساقتارىن ءبولىسىپ, كەيدە ءتۇندى اۋعىزىپ, كەيدە تاڭدى شارشاتىپ, ءۇيدى-ۇيىمىزگە ازەر تارايتىن, دۇنيەدە ادەبيەت پەن ونەردەن وزگە قۇدىرەتتى ەشتەڭە جوقتاي كورەتىن سول ءبىر ەسسىز شاقتار ءتىزىلىپ وتە باستادى. ايلىقتى ايلىققا جالعاپ, پاتەردەن پاتەر اۋىستىرىپ ءجۇرىپ, مىنا ۇلى دۇنيەنىڭ ماڭگىلىك قۇنداعىن شابىتتى شاقتارمەن تەربەتكەن تۇنىق ساتتەر جان دۇنيەمدى تەڭىزدەي ساپىردى... ايتسا, ايتقانداي! جاستىقتىڭ جالىندى كۇندەرى دە, ەل تانىپ, توپ جارعان, ءومىر دەيتىن عۇلامانىڭ قىزىق-قۋانىشىن بىرگە ءجۇرىپ بولىسكەن, ادەبيەت دەيتىن ۇلى كەڭىستىك پەن تەاتر دەيتىن تەكتى جۇرتتىڭ تۇرەنىن بىرگە ۇستاپ, شوقتىعىن دا قاتار ۇرلەگەن قۇربى-قۇرداستارىمدى ويلادىم... الپىس ەكى تامىرىمدى كەتكەن ايلار مەن كوشكەن جىلداردىڭ ىستىعى كەزىپ, جۇرەگىمدى الدەبىر قۋاتتى جالىن شارپىپ وتكەندەي بولدى. *   *   * مەن اشىربەكپەن ەڭ العاش قازمۋ-ءدىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە كەزدەسىپ ەدىم... قۇرمانعازى كونسەرۆاتورياسىنىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتتەرى مەن ءبىزدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ۇل-قىزدارى بىرىگىپ, «ماحامبەت رۋحى» دەيتىن تەاترلانعان جىر كەشىن وتكىزبەك بولدىق. ابايدىڭ تەرەڭىنە ەندى-ەندى بەت بۇرىپ, ماحامبەتتىڭ ءور مىنەزىنە ەلىكتەپ جۇرگەن جاستارمىز... جىر دەسە, جارعاق قۇلاعىمىز جاستىققا تيمەيتىن كەز... تالابىمىز دۇرىس ەدى... بىراق قالاي بولعانى, كىمدەردىڭ توقتاتقانى بەلگىسىز, 1968 جىلدىڭ جىلى كوكتەمىندە وتكەن ءۇش-ءتورت كەزدەسۋدەن سوڭ, ماحامبەتتىڭ «ەرەۋىلدى كەشى» بولمايتىن بولدى... سول تۇستاعى «جىلىمىق» تۋدىرعان تۇلعالار مەن «جاس تۇلپاردىڭ» تۇياعىن تاسقا سالعان ارەكەتتەردىڭ سالقىنى ءتيدى مە, ايتەۋىر, كەش قاناتى قايىرىلدى... دايىندىق توقتاتىلدى. وتپەيتىن بولدى... اشىربەك ەسىمدى ورتا بويلى, جۇتىنعان سارى بالا سوزىمەن, جۇرىسىمەن, تۇرىسىمەن كوزىمىزگە بىردەن ىلىكتى. جاقسىنى جادىندا تەز ساقتاپ, جاڭانى كورسە, تابىسقىسى كەلەتىن, تازالىقپەن جۇرەگىن سۋعارعان جىلداردىڭ مىنەزى... اشىربەكپەن شالا-شارپى ەستە قالعان العاشقى تانىستىعىمىز وسىلاي بولدى. شالا تانىستىعىمىزعا جان ءبىتىرىپ, ءبۇتىن سيپات الۋىنا سەبەپشى بولعان ادام – ساعات اشىمباەۆ. – مەن سەنى بۇگىن ءبىر تاماشا جىگىتپەن تانىستىرامىن. كونسەرۆاتوريانىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيدى. ءوزى بىزبەن تۇيدەي جاستى, – دەدى ويى دا, ءسوزى دە ەلگەزەك ساعات دوسىم. سونىمەن... ايتقان كەزدە, ايتىلعان جەردە, «ۋادە قۇداي اتى», كەزدەستىك. ساعات قاي كەزدەگىدەي شاپشاڭدىق تانىتىپ, ەكەۋمىزدى تانىستىرا باستادى. ۇستىنە مويىلداي قارا كوستيۋم كيىپ, موينىنا قىزعىلتىم گالستۋك بايلاعان ورتا بويلى اقسارى جىگىتتى بىردەن تانىدىم. وسىدان ءبىر جىلداي بۇرىن «ماحامبەت رۋحى» تۇسىندا كورگەن ستۋدەنتىم. – اشىربەك سىعاي... – نۇرلان ورازالين... – ساعات ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلدى: – ەكەۋىڭ ەمتيحان تاپسىراتىن ستۋدەنتتەردەي سىرەسە قالدىڭدار عوي... بوساتىڭدار بويلارىڭدى! قانە! اشىربەك كونسەرۆاتورياعا مۇعالىمدىككە قالاتىن بولىپتى. مۇعالىمدەر «ستروگو» كيىنبەسە بولمايدى. ال, جىگىتتەر, كەزدەسۋىمىزدىڭ رەسمي بولىگى وسىمەن ءبىتتى. ەندى, بەيرەسمي جاعىنا وتەيىك. جۇرىڭدەر, انا «بليننايادان» ءبىر-ءبىر پورتسيا بلينى الىپ بەرەيىن, – دەدى. بلينى جەلىندى... ءشاي ءىشىلدى... ادەبيەت پەن تەاتر تۋرالى اڭگىمە باس­تالدى... اشىربەك ەكەۋمىز كوبىرەك تىڭداپ, ساعات كوبىرەك سويلەدى. بەلينسكيدەن باستاپ, دوبروليۋبوۆقا ءوتىپ, اۋەزوۆتەن باستاپ, مۇسىرەپوۆكە سوعىپ, ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ادەبيەت پەن ونەردىڭ باتىسى, شىعىسىن از-كەم اداقتاپ, اشىربەككە ءوزى جاڭا ورنالاسقان «لەنينشىل جاستىڭ» تاپسىرماسىن دا بەرىپ ۇلگەردى. – ۇشەۋمىز بىرگە بارىپ كورەيىك. جاقسى سپەكتاكل, جاڭا سپەكتاكل... «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ» سونى شەشىمدى قويىلىمى. مامبەتوۆتىڭ جۇلدىزدى دۇنيەلەرىنىڭ ءبىرى! – دەدى اشىربەك تە ساعاتتىڭ ءسوزىن قۋاتتاعانىن بايقاتىپ. ارادا بىرەر اي ءوتتى. كوكتەمدە بولعان الگى ءۇش قۇرداستىڭ تانىسۋى تۇسىندا بولعان اڭگىمە ءوز مارەسىنە جەتتى. ۇمىتپاسام, كۇز ايلارىنىڭ بىرىندە ساعات پەن اشىربەكتىڭ قوسالقى اۆتورلىعىمەن ازەربايجان مامبەتوۆتىڭ «قوزى كورپەشى» تۋرالى ماقالا جارىق كوردى. سپەكتاكل دە, ماقالا دا ءوز كەزىندە زيالى قاۋىم اراسىندا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. قولداۋشىلار دا, سىناۋشىلار دا از بولعان جوق... قالاي دەگەندە, قازاق تەاترىنا جاڭا لەپ اكەلگەن مامبەتوۆتىڭ ءار جاڭا دۇنيەسى ءارىسى – ماسكەۋ, بەرىسى – الماتىنىڭ كىرپياز مىنەزدى تەاترتانۋشىلارى تاراپىنان «ءۇنسىز» وتكەن ەمەس. سول تۇستاعى ماسكەۋدىڭ «سوۆرەمەننيك», «تاگانكا» تەاترلارىنىڭ سپەكتاكلدەرى قاتارىندا ۇلكەن-ۇلكەن مىنبەرلەردەن ءجيى ايتىلاتىن. قازاق توپىراعىندا ءداستۇرلى رەجيسسۋرانىڭ قالىبىن بۇزعان جاڭاشىل رەجيسسەر مەن جاڭا تۇرپاتتى اكتەرلەر تۋرالى بەل شەشىپ, پىكىرىن اشىق ايتقان قوس دوستىڭ ماقالاسى مامبەتوۆ ءداۋىرىن تانۋشىلاردىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى. اشىربەك ءوزىنىڭ ءتۋابىتتى العىر­لى­عىنىڭ, ءسوز تابيعاتىن تەرەڭنەن سۋىرىپ تانىر سيرەك دارىنىنىڭ, سونداي-اق ۇلكەن كاسىبي دايىندىعىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان ءداستۇرى مەن مەكتەبى بار قازاق تەاترىنىڭ ورلەپ, وركەندەۋىنە وراسان زور ەڭبەك ەتتى. جاڭا ءداۋىر تىنىسىن تاپ باسىپ تانىپ, جاڭا ءداۋىر تالابىنا ساي تەاتر دەيتىن تارلانبوز ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە ول قوسشى دا, باسشى دا, ۇيىمداستىرۋشى دا, تەاترتانۋشى دا بولا ءجۇرىپ, ايانباي تەرىن توكتى. سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى قازاقتىڭ ۇلى اكتريسالارىنىڭ ءبىرى – كسرو حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆادان ءدارىس الىپ, قاناتتانعان جاس جىگىت اكتەرلەر دايىندايتىن فاكۋلتەتتە مۇعالىم بولدى. بۇگىندە تەاتر دەيتىن كيەلى ونەردىڭ ءبىر-ءبىر مايتالماندارىنا, حاس شەبەرلەرىنە اينالعان تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, دوسقان جولجاقسىنوۆتارعا ۇستازدىق ەتتى. ارا-تۇرا سول كۇندەرىن ەسكە الىپ: «ءپالى, بۇلار جاسى جاعىنان ماعان وكشە باسار بولاتىن. ەكەۋى دە سۇراپىل, ەكەۋى دە دارىندى... ەكەۋى دە يىقتارىن ج ۇلىپ جەپ, ساحناعا شىققاندا, «الاسا بويلى, تەرەڭ ويلى» مەنى قويىپ (وسى تۇستا ءوزى دە مىرس ەتىپ, ك ۇلىپ الاتىن), الدارىنداعى الپامساداي اعالارىن تاپتاپ كەتە جازدايتىن. ءتىپتى, وسىلارعا «ۇستاز بولىپ ەدىم» دەۋدىڭ وزىنە ۇيالامىن وسى كۇندە», – دەپ ءماز-ءمايرام بولاتىن. اشىربەك مىنەزدى جىگىت ەدى... ول جاقسى كورگەن ادامىنا ىقىلاسى مەن پەيىلىن قۇلاي تانىتىپ, جۇرگەن جەرىندە ولاردى اۋزىنان تاستاماي, ايتىپ جۇرەتىن. بىرەۋدىڭ ىعىنا تىعىلىپ, «سۋدان امان شىعايىن, جەلدەن امان قالايىن» دەگەندى بىلمەيتىن. ايتسا, تۋرا ايتىپ, سول جولدا جىعىلسا دا, سۇرىنسە دە وكىنبەيتىن... «الپىس كۇن اتان بولعانشا, التى كۇن بۋرا بولعانىم ارتىق» دەيتىن كەيدە ىشكى سىرىن اقتارىپ. سوندايدا جوپشەڭدىگە يىعىن بەرمەيتىن, التايدىڭ كەربۇعىسىنداي كەرىلە شالقايىپ تۇرىپ, قويۋ قارا شاشىن وڭ قولىمەن سىلكە تاراپ, قايران ورەكەڭ (ورالحان بوكەي): «اشكو! دۇرىس! دۇرىس ايتاسىڭ. بۇل ماسەلەدە پىكىرىمىز ۇقساس», – دەپ اقسيا كۇلەتىن. «ءبىز ءبارىمىز دە سىزگە ۇقساۋعا تىرىسامىز عوي, ورەكە!» دەپ اشىربەك تە اڭگىمەنى ورالحان بوكەيدىڭ وزىنە قاراي جىعىپ, ورتامىزدى كۇلكىمەن قارىق قىلىپ وتىراتىن. ول جاقسى كورەتىن جىلى جۇرەكتى ورتاعا تۇسكەندە ءازىل-قالجىڭىن قارداي بوراتىپ, تامىلجىتا ءان سالۋدان جالىقپايتىن... ءىليا جاقانوۆتىڭ «دانياردىڭ ءانىن» ءدال اشىربەكتەي اۋەلەتىپ شىرقاعان ءبىر ءانشىنى ەستىمەپپىن. الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارداعى الماسى مەن قارا ورىگى كوشەسىندە توگىلىپ جاتاتىن الماتىنى ويلاسام, كوز الدىما ىلعي كوزىلدىرىگىن كوتەرىپ قويىپ, اڭگىمە ايتاتىن ساعات پەن «دانياردى» شانشىلىپ تۇرىپ, ۇزدىگە شىرقايتىن اشىربەك ەلەستەيدى. ەسكى الماتىنىڭ اسپانىن ءان تەربەگەن ساتتەر ەلەستەيدى... اشىربەك كونسەرۆاتوريادا قاتار وقىعان جىگىتتەر مەن قىزداردى كەزدەستىرگەندە دە, اڭگىمەدەن اڭگىمە ورگەندى, ونەر اينالاسىندا جۇرگەن دوس-قۇرداستارى جايلى كۇلكىلى ساتتەردى ەسكە العاندى جاقسى كورەتىن. قۇمان تاستانبەكوۆپەن, ءانۋار بورانباەۆپەن, ءاشىرالى كەنجەەۆپەن كەزدەسكەندە, بالاشا قۋانىپ, قايداعى-جايداعىلاردى ەسكە الاتىن... ەركەلەي دە, ەركەلەتە دە بىلەتىن. ادال دوستارى دەگەندە كوڭىلى الا-بوتەن ەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ... تەاتر, ونەر, سپەكتاكل دەگەن ۇعىمدار اينالاسىنا كەلگەندە, الگى ەركەلەپ, ەركەلەتىپ جۇرگەن ارىپتەس-دوستارىنا «قارابايداي قاتال» بولاتىن. سىنشى رەتىندە ايتارىن كەسىپ ايتىپ, كوڭىلىنەن شىقپاعان تۇسى بولسا, ونى تۋرا ايتاتىن, ءتىپتى, تۋراپ ايتاتىن. ونىسى بىرەۋگە ۇناسا, بىرەۋگە ۇنامايتىن... سپەكتاكل تالداۋعا كەلگەندە, شىعارمانىڭ كوركەمدىك سۇلباسىن تاراتىپ ايتىپ, ءار اكتەردىڭ وبراز سومداۋىنا سونشاما تەرەڭ, سونشاما ناقتى تالداۋ جاساپ, باعا بەرۋدە سىنشى سىعاەۆتىڭ پىكىرىنە دەن قويمايتىن ۇجىم, قۇلاق اسپايتىن اكتەر بولماۋشى ەدى... «اشىربەك نە دەپتى؟», «اشەكەڭنىڭ پىكىرى قالاي؟» دەگەن ساۋال ءار سپەكتاكلدەن سوڭ تەاتر عيماراتىنىڭ قوينى-قونىشىن كەزىپ جۇرەتىن... ساحنادا دۇنيەنى قوپارىپ اكەتەتىندەي بولىپ كۇركىرەگەن تالاي ءدۇلدۇل تۇلعالاردىڭ كوركەمدىك كەڭەس ۇستىندە اشىربەكتىڭ شانشۋداي قادالار ساڭقىلداعان ۇنىنە ءۇنسىز قۇلاق تۇرگەن ءساتىن سان مارتە كورگەنىم بار. كورىپ وتىرىپ, تەاتر دەيتىن سيقىرى مەن جۇمباعى كول-كوسىر وسىناۋ عاجايىپ الەمگە ءوز تاعدىرىن بايلاعان دوس, قۇرداس زامانداسقا, ىشتەي ريزا بولۋشى ەدىم... *   *   * كەيدە تەاتر دەيتىن ىرگەلى ونەردىڭ باعىن انىقتايتىن باستى ورىندى ءبىرىمىز – دراماتۋرگكە, ءبىرىمىز – رەجيسسەرگە, ەندى ءبىرىمىز اكتەرگە تەلىپ, قىزىل كەڭىردەك بولىپ جاتامىز. وسى ءبىر ەشكىمگە كەرەگى جوق ەسكى داۋدىڭ قاشان باستالعانىن, نەدەن باستالعانىن ەشكىم بىلمەيدى. بىراق داۋ مارەسىنە جەتەر ەمەس... جالعاسىپ كەلەدى... گوگول مەن وستروۆسكي زامانىندا دا, چەحوۆ پەن بۋلگاكوۆ كەزىندە دە... ستانيسلاۆسكي مەن مەيەرحولدتىڭ تۇسىندا دا, پيتەر برۋك پەن مارك زاحاروۆ كەزىندە دە... جالعاسقان!.. بۇل اڭگىمەدەن مامبەتوۆ پەن مۇحامەدجانوۆ تا, قادىر جەتپىسباەۆ پەن باعىبەك قۇنداقباەۆ تا, اشىربەك سىعاەۆ پەن نۇرقانات جاقىپباەۆ تا سىرت قالعان جوق... تەاتر دەيتىن كەكسە ونەردىڭ تىزگىنىن كىم ۇستايدى؟ ايتۋلى ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدە «ءبىرىنشى كىم؟» سەكىلدى سۇراق, ساۋال اينالاسىنداعى ءسوز ۇزىلگەن ەمەس, ۇزىلمەي كەلەدى. جالعاسىپ كەلەدى... جاس كەزىمىزدە تەاترعا بارماساق الدە ءبىر قىمبات بۇيىمىمىزدى جوعالتىپ العانداي دەگبىرىمىز كەتەتىن, ەرتەرەك جىلداردا بۇل اڭگىمەگە مەنىڭ قاتارىمداعى جولداس-جورالارىمنىڭ دا تالاي ات تەرلەتكەنى ەسىمدە. سونداي داۋ كورىگى قىزعان تۇستاردا «جاس كلاسسيكتەردىڭ» دەنى جاس سىنشى اشىربەك سىعايدان تورەلىك سۇراپ جاتاتىن. اشىربەكتىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «جيىرما جەتى جاسىندا جيىرما جەتى تەاترعا باستىق بولعان» دوسىمىز تورەلىك ءسوزىن جاسقانباي ايتاتىن. «مىقتى پەسا مىقتى رەجيسسەردىڭ قولىنا تيسە... ءبىر دەڭىز! مىقتى رەجيسسەر قارا قىلدى قاق جارىپ, ءرولدى ءادىل بولسە... ەكى دەڭىز!... بۇعان ستسەنوگرافتىڭ شەشىمىن قوسىڭىز... ءۇش دەڭىز! سپەكتاكلدىڭ كوڭىل اۋانىن جاسايتىن مۋزىكانى قوسىپ, ءتورت دەڭىز!... بەسىنشى!.. كورەرمەن مەن ساحنا اراسىنا كوپىر سالۋشى سىنشى بارىن ۇمىتپاڭىزدار! مىرزالار! ول – مىنا ءبىز! ساعات ەكەۋمىز. بەس دەڭىز! تەاتر وسى بەس دەگەن بىرلىكتىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەندە عانا بەس دەگەن باعاعا قول جەتكىزەدى. تەاتر, اسىرەسە, جاڭا ءداۋىردىڭ تەاترى وسى بەس ءتۇرلى كومپونەنتتىڭ باسى قوسىلعان تۇستا عانا باق بيىگىنە كوتەرىلەدى», دەپ جاۋاپ بەرەتىن ەدى... وسىلاي داۋ ءوزىنىڭ اپوگەيىنە جەتكەن ءبىر ساتتە ارامىزعا ونەر اتاۋلىنىڭ بەزبەنشىسى, ۇلكەن دە, كىشى دە الدىندا بايقاپ ءسوز ايتۋعا تىرىساتىن اسەكەڭ – اسقار سۇلەيمەنوۆ كەلەتىن ەدى ويدا-جوقتا... بىردەن پىكىرتالاسقا ارالاسىپ كەتپەي, شەتتەۋ قونىپ, قويۋ كوفەسىن سىزدىقتاتىپ وتىراتىن. دراماتۋرگتەر كوپ... اشىربەك جالعىز... رەجيسسەرلەر بىرەن-ساران... داۋ كۇشەيىپ, گاپ «سەن تۇرا تۇرعا» جەتكەندە, جاس سىنشى جارىلا جازداپ: «اسەكە! ايتىڭىزشى مىنالارعا. سولاي ەمەس پە؟!» دەيتىن ەدى. سول كەزدە اسەكەڭ: «براۆو! براۆو!» دەپ قول سوعاتىن. سوعاتىن دا: «سەندەردى بىلمەيمىن. بىزدە, سوزاقتا يماندى مۇعالىمنىڭ قويار باعاسىنىڭ ەڭ جوعارىسى قانشا؟ بىلەسىڭدەر مە؟», دەيتىن. «سوزاقتىڭ بۇل اراعا قاتىسى قانشا؟» دەيتىن ەدى كۇيىپ-ءپىسىپ اشىربەك. «ايتىڭىز!» دەيتىن ورالحان. «سوزاقتا تەاتر جوق» دەپ قادىر جەتپىسباي ورنىنان ورە تۇراتىن. «دراماتۋرگسىز پەسا جوق. پەساسىز سپەكتاكل جوق!» دەيتىن ەدىم مەن دە. «سوزاقتا پەساسىز دا سپەكتاكل قويا بەرەدى», دەپ اسەكەڭ ءمىز باقپايتىن... «تۋ, اسەكە!». «بىلمەيسىڭدەر مە؟ مەيەرحولدتىڭ قايدان ەكەنىن؟» «ءادىلىن ايتىڭىزشى! سولاي عوي». «سولاي! مەيەرحولدتىڭ سوزاقتا تۋعانىن ەستىمەپ پە ەدىڭدەر؟!» دەيتىن اسەكەڭ شيق-شيق ك ۇلىپ. شۋلى توپ وشارىلىپ بارىپ, وتىرىستىڭ اياعى دۋ كۇلكىگە جالعاسۋشى ەدى. كۇلكى باسىلا بەرە اسەكەڭ: «اشىربەك پراۆ!» دەيتىن. «نەگە؟». «ويتكەنى, ءبىزدىڭ سوزاقتا ەڭ جوعارى باعا – بەس!» – دەيتىن اسەكەڭ. «اشىربەكتىڭ بەس كومپونەنتىنەن سوزاقتىڭ ءتۇتىنىنىڭ ءيىسى شالقيدى. بەس! ەڭ جوعارى باعا! بۇعان مەن تۇگىلى, باقتىعۇل دا (زەينوللا سەرىكقاليەۆتى ايتىپ وتىر) قول قويار ەدى. ۆوت تەبە سپەكتاكل ۆىسشەي پروبى!» دەپ قاداقشاسىن كوتەرەتىن. «مىقتى سپەكتاكل ءۇشىن!», «ونەر ءۇشىن!» دەپ گۋىلدەسەتىن وتىرعاندار... مەنىڭ جادىم جاڭعىرىپ وتىر... جاڭعىرتقان اشىربەك دوستىڭ رۋحى... مەنىڭ ويىما قانات ءبىتىپ وتىر... قانات بىتىرگەن سىنشى قالامىنان تۋىپ, قازاق تەاترىنىڭ ارى مەن ابىرويىن ارقالاپ, ازاماتتىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن تەاتر حاقىنداعى ۇشان-تەڭىز جازبالارى – ويلارى, تولعانىستارى, ەسسەلەرى, پورترەتتەرى, رەتسەنزيالارى, عىلىمي تالداۋلارى, مونوگرافيالارى, لەكتسيالارى, ەستەلىكتەرى, اۋدارمالارى, سىنشى قيالىن تەربەتكەن تەلەحابارلارى, ءار الۋان ۇلكەندى-كىشىلى اۋديتوريا­لاردا سويلەگەن سوزدەرى, ەل اۋماعىندا عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردە ءجۇرىپ, ساحنا ونەرىنىڭ قىرى-سىرىنا ۇڭىلۋگە جەتەلەيتىن ويلى سوزدەرى, بايسالدى باياندامالارى... ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونەردىڭ وسىناۋ تەبىنگىلى, تەكتى سالاسىن تانۋعا, تالداۋعا, سارالاۋعا ارنالعان جارتى عاسىرلىق مەرزىم ىشىندە ومىرگە كەلگەن رۋحاني تانىم مەن سيقىرلى سۇلۋلىقتىڭ كەڭىستىگى! مەنىڭ عانا ەمەس, تالاي جاننىڭ ويىن تەربەپ, جۇرەگىن قوزعاعان, جاراتىلىسى مەن بولمىسى بولەك, بار ءومىرىن ونەرگە ارناعان كەسەك مىنەزدى, كەسكەكتى تۇلعانىڭ الەمى! وسى ءبىر ءتىل ۇشىنا ورالعان تۇيدەك-تۇيدەك ويلار توركىنىندە ءوز تاعدىرلارىن تەاترعا بايلاپ, ۇلت ونەرىنە ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن قانشاما بۋىننىڭ باسىپ وتكەن جولى جاتىر؟! قانشاما تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ تەاتر ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن باعالاپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىق قالىبىن, قارا ۇزگەن بولمىسىن, دارا سيپاتىن تانۋعا سەبى تيەر ونەر تانۋدىڭ ءورىستى, جارقىن بەتتەرى جاتىر دەسەڭىزشى؟! ءارىسى – قاللەكي قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانابەك بەيسەيىتوۆ, قاپان بادىروۆ, راحيا قويشىباەۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, حابيبا ەلەبەكوۆا, شاكەن ايمانوۆ, كامال قارمىسوۆ, حاديشا بوكەەۆا, سەيفوللا تەلعاراەۆ, بيكەن ريموۆا, شولپان جانداربەكوۆا, م ۇلىك سۇرتىباەۆ, نۇرمۇحان جانتۋرين, ىدىرىس نوعايباەۆ سىندى اعا بۋىن, بەرىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, ءسابيت ورازباەۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ, فاريدا ءشارىپوۆا, رايىمبەك سەيتمەتوۆ, ەسبولعان جايساڭباەۆ, نۇكەتاي مىشباەۆا, ساليحا قوجاقوۆا, تورعىن تاسىبەكوۆا, قۇمان تاستانبەكوۆ, ءانۋار بورانباەۆ, ءاشىرالى كەنجەەۆ, تىلەكتەس مەيراموۆ, راحيلا ماشۋروۆا, گۇلجان اسپەتوۆا, عازيزا ابدىنابيەۆا سىندى ورتا بۋىن اكتەرلەرى جايلى جازىلعان ماقالالار مەن پورترەتتەر, ەسسەلەر مەن پىكىرلەر... ءبارىن ساناپ, تۇگەندەپ شىعۋعا ۋاقىت تار... بۇل ايتىپ وتىرعاندارىمىز ءبىر عانا اۋەزوۆ تەاترىنداعى مىسالدار. اشىربەك سىعاەۆ قالامى مەن تالداۋلارىنا ىلىككەن جاستار تەاترى مەن وبلىستىق تەاترلاردىڭ مايتالمان جۇيرىكتەرى قانشاما؟! كەيىنگى جاس بۋىن اكتەرلەر قانشاما؟! اشىربەك الەمىن قۇرايتىن كوپ سالالى, كەڭ تىنىستى كوركەمدىك تانىمنىڭ قاناتى قالاي قۇلاشتى بولسا, تامىرى دا سولاي تەرەڭ. ول تەاتر دەيتىن اسا كۇردەلى قاناتتى, قۋاتتى ونەردىڭ ءورىسىن اكتەرلەر بولمىسىنان قالاي ىزدەسە, ساحنانىڭ التىن ارقاۋى سانالار دراماتۋرگيا مەن ساحنانىڭ التىن قازىق, اق بۇراۋى سانالار رەجيسسۋرادان دا سولاي ىزدەيدى... مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, بەيىمبەت مايليندەر سەكىلدى ۇلتتىق كلاسسيكانىڭ تابىستى قويىلىمدارىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى جىلدارىندا تەاترلار رەپەرتۋارىن قۇراعان كەزەڭدىك پەسالار مەن شوقتىقتى درامالىق شىعارمالاردى دا ءوز نازارىندا ۇستاعانىن بىلەمىز... جۇمات شانين, اسقار توقپانوۆ, ءازىربايجان مامبەتوۆ, بايتەن وماروۆ, ەسمۇحان وباەۆ, قادىر جەتپىسباەۆ, جاقىپ وماروۆ, ەرسايىن تاپەنوۆ, نۇرقانات جاقىپباەۆ, جانات حادجيەۆ, اۋباكىر راحيموۆ, تالعات تەمەنوۆ سەكىلدى قازاق رەجيسسۋراسىنىڭ ءار ءداۋىرى مەن ءار الۋان دامۋىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەر تۇلعالار جايلى پىكىرلەرى, ماقالالارى تەاتر پروتسەسىن تانۋعا, تەاتر ونەرىنىڭ باعىتى مەن باعدارىن ايقىنداۋعا كومەكتەسەدى. اشىربەك الەمىنىڭ تۇتاستىعى مەن كەڭدىگىن اڭعارتار ءبىر قىرى – ۇلتتىق تەاتردىڭ ءورىسى مەن وركەنىن الەمدىك تەا­تر ونەرىمەن ساباقتاستىقتا وتىرىپ, جالپى ونەر دامۋىنا اسەر ەتەر ىقپالدى باعىتتاردى جادىنان شىعارمايتىنى. ول الەمدىك كلاسسيكانىڭ ۇلتتىق ساحنانىڭ ءوسۋى مەن ورلەۋىنە ولشەۋسىز اسەرى بولاتىنىن ۇزدىكسىز ايتىپ, ءتول تەاترىمىزدىڭ وسى باعىتتا ىزدەنۋىن, ءورىس جايىپ, وركەندەۋىن قالايتىن. شاكىرتتەرىن دە وسى باعىتتا تاربيەلەۋشى ەدى. بۇل پرينتسيپ ونىڭ ەستەتيكالىق كرەدوسى بولاتىن. ءوزى دە ىزدەنۋدەن جالىقپايتىن, وزگەلەردەن دە سونى تالاپ ەتۋگە كۇش سالاتىن. ايتقانىنا تاق تۇراتىن سىنشىلىق مىنەزى, تەرەڭ ەرۋديتسياسى, مول ءبىلىمى اشىربەكتىڭ كەز كەلگەن اۋديتوريا الدىندا كىبىرتىكتەمەي, كوسىلە شاۋىپ, ەسىلە تاۋىپ سويلەۋىنە اركەز كومەكتەسەتىن. ەڭ باستىسى, اشىربەك تەاتر دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ, كەرەك پە, الىس-جاقىن دەمەي, كولىك تاڭداماي, باپ تىلەمەي, جولعا جۇرە بەرەتىن. ءبىر كۇن استانادا جۇرسە, ءبىر كۇن – الماتىدا, ءبىر كۇن تاشكەنتتە جۇرسە, ءبىر كۇن –ماسكەۋدە... جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, جاڭالىق پەن جاقسىلىق اتاۋلىنى ىزدەۋمەن جۇرەتىن. اسەرلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, ماقالا ەتىپ جازۋعا, لەكتسيا كۇيىندە اۋديتوريا الدىندا اڭگىمەلەۋگە اسىعاتىن. اشىربەك تىنىمسىز ەڭبەك پەن تاباندى كۇرەستىڭ ادامى ەدى. ول كەڭەس وداعى كەزىندە ورتالىق كوميتەتتە جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەندە دە, مينيسترلىكتە ءارتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەردە ء(بولىم باستىعى, باسقارما باستىعى, مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ءبىرىنشى ورىنباسارى, ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى) بولعان كەزدە دە تەاترعا دەگەن ىقىلاسىن ەش باسەڭدەتكەن ەمەس. اعا بۋىندى نازارىندا قالاي ۇستاسا, ءىنى بۋىندى دا سولاي كوڭىلىنەن تاسا قىلمايتىن. جاڭا, جاقسى دۇنيەنى كورسە, بالاشا قۋانىپ, سولعىن دۇنيە كورسە, قابارجىپ, قۋارىپ قالاتىن. اسىرەسە, شاكىرتتەرىنىڭ جەتىستىكتەرىنە قۋانىپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىق باعىت-باعدارىن قاداعالاپ وتىراتىن. *   *   * وسىنداي ويلار قۇشاعىندا وتىرىپ, كۇندەلىگىمە قونعان مىنا ءبىر جازباعا كوزىم ءتۇستى. «...تەلەفون كۇتىپ, تۇسكى ۇزىلىسكە كەشىگىپ وتىر ەم, اشىربەك سىعاي كەلدى. «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالانعان حۇسەين تەمىر جايلى ماقالاسىمەن قۇتتىقتادىم. – ەسكەرۋسىز جۇرەتىن ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ءبىرى عوي, دۇرىس جاساعان ەكەنسىڭ... – دەدىم. – راحمەت. راس ايتاسىڭ, ءوزى دە قاعا بەرىستە, ەسكەرىلمەي جۇرەتىن جىگىت. ادەيى جازدىم. ەل ءبىلسىن دەپ جازدىم, – دەدى اشىربەك. الدىمدا جاتقان كۇندەلىك بەتىن اشىپ, اشىربەككە جاقىپ وماروۆ ءولىمىن ەستىگەن كۇنگى جازبالاردى وقىپ بەردىم. ءبىر ءسات ەكەۋمىز دە ءۇنسىز قالدىق. تولقىدىق... تىنىشتىقتى اشىربەك بۇزدى: – تۇرمايسىڭ با؟ ءۇزىلىس ءبىتىپ بارادى... ۋاقىتىڭ بولسا, ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا بارايىق. جاڭا شاكىرتتەرىمدى كور. اشىق ساباق. – تەلەفون كۇتىپ وتىر ەم... كەيىن ... ءبىر قول بوستا بارارمىن. – ءومىر عوي... تاعدىر عوي... ءيا... جاقىپتىڭ ءولىمى اۋىر بولدى. ۋفا كوز الدىمنان كەتپەيدى. ءالى كۇنگە. امال جوق... قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ارىس­تاي ازاماتتان ايىرىلىپ قالدىق. جۇرەككە جىبەرمە... – ەسكى جازبالار... سەنى كورگەن سوڭ وقىدىم. – جۇرەك ارقىلى وتەدى ءبارى... جۇرەكتى ساقتايتىن كەزەڭگە كەلدىك. وي, مي, جۇرەك – ۇشەۋى بايلانىستا ەكەنىن ۇمىتپا!.. جۇيكەنى قاجاۋعا بەرمەيىك. جاستىق شاقتىڭ تالاي-تالاي قىزۋى مول قىزىق كۇندەرىن بىرگە وتكىزگەن جاقىن دوستى ەسىككە دەيىن شىعارىپ سالدىم. ىشتەي الدە ءبىر تولقىنىستى سەزىم قۇشاعىنا ءتۇستىم... اشىربەك كەتتى... مەن دە كەتكەن دوستىڭ سوڭىنان ىلەسىپ بىرگە كەتكىم كەلدى... باياعىداي كوشە كەزىپ, تاۋسىلا سىرلاسقىم كەلدى... اعىل-تەگىل اقتارىلعىم كەلدى... بىراق وعان مىنا قىديىپ جەلكەڭدە وتىرعان ءومىر, قىزمەت, مىندەت دەيتىن كوزگە كورىنبەيتىن ءۇنسىز قاراۋىل مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. «شارۋادان قول بوسامايدىمەن» ۋاقىت ءوتىپ بارادى... اشىربەك كەتكەنىمەن, ونىڭ الگىندە عانا ايتقان سوزدەرى قۇلاعىمنىڭ ۇشىنان كەتەر ەمەس... (2001 جىل, 23 اقپان, جۇما). بۇل – وسىدان تابانى كۇرەكتەي 14 جىل, 8 اي بۇرىن جازىلعان ويلار. وسىدان 14 جىل, 8 اي بۇرىن مەنى «جۇرەگىڭە جىبەرمە» دەپ ساقتاندىرعان اشىربەكتىڭ ءوزى, مىنە, جىلعا جاقىنداپ كەلەدى, ءوز جۇرەگىن ساقتاي الماي, وقىستا مىنا جارىق دۇنيەمەن قوشتاسىپ, جۇرە بەردى. ويدا جوقتا... قالىڭ ەلى, تەاتر دەيتىن ۇلى جۇرتى اردا ەمگەن ازاماتىن اقىرعى ساپارعا اتتاندىرىپ جاتقان كۇندەردىڭ بىرىندە اشىربەكپەن قوشتاسىپ تۇرىپ, ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى: «تەاتر جەتىم قالدى!» دەپ ەدى كۇيزەلىپ. سول ءسوزدى سول تۇستا كۇللى قازاق تەا­ترلارى ءۇنسىز قايتالاپ جاتقانداي ەدى. سودان بەرى ءبىر جىل ءوتىپتى. جارى كۇلاش... ۇلدارى – قانات, سۇڭعات, نۇرزات... نەمەرەلەرى... اشىربەكسىز وتكەن ءبىر جىلدى تۇراۋلى تاريحقا امانات ەتتى. ءبارىمىز دە اشىربەكسىز وتكەن ءبىر جىلدىڭ سالماعىن قاتتى سەزىندىك... وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى «تەاتر دەيتىن ءبىر سيقىردىڭ» ارباۋىنا شاكىرت بولىپ ىلىگىپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى ءسات ساعاتىن تەاتر دەيتىن قۇدىرەتتى الەمنىڭ ۇلكەن مايتالمانى, بەدەلدى بىلگىرى, ءمۇلت كەتپەس مەترى بولىپ اياقتاعان جومارت دارىننىڭ ۇلت ونەرىندەگى ورىنى وسى اشىربەكسىز وتكەن ءبىر جىل ىشىندە انىق بايقالدى. ول ورىندى تولتىرۋ, ول ورىندى الدەقانداي لاۋازىمدى باسشىلاردىڭ بۇيرىعىمەن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەسى انىق اڭعارىلدى. ونى تەاترعا قاتىسى بار ءاربىر ادال, اق جۇرەك ادام جان جۇرەگىمەن, بولمىسىمەن سەزىندى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى... التاي مەن اتىراۋ, ارقا مەن سىر ارا­سىن جايلاعىن ۇلى بايتاقتىڭ ءار تەا­تر­ىنىڭ ۇجىمى وسى ءبىر تولقۋ مەن تەبى­رە­نىس­كە تولى پىكىردىڭ استىنا ويلانىپ, تول­عان­باي, بىردەن قول قويارىنا ءوز باسىم كامىل­مىن. بۇل وي, بۇل باعا اشىربەكتى اقىر­­عى ساپارعا شىعارىپ سالۋ كەزىندە «جوق­تاۋ» سارىنىندا قالاي ايتىلسا, ءبىر جىل بويىنا تەاتر دەيتىن عاجايىپ الەم­نىڭ جۇرەك سوعىسىنان, العان دەمىنەن, ءار­بىر تىنىسىنان ساعىنىش لەبى بولىپ سولاي ەسىپ تۇردى. ويتكەنى... سىنشى, تەاترتانۋشى, ۇستاز, عالىم, اۋدارماشى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ءبىر سوزبەن ايتار بولساق, تاعدىرىن تەاترعا تەلىگەن, وزگەگە ۇقسامايتىن ءوز الەمى بار اشىربەك تورەباي ۇلى سىعاي جۇرەگى «الاشىم» دەپ سوققان تەكتى ازامات, تەگەۋرىندى تۇلعا بولاتىن. دۇنيە جارىق دەگەن وسى... سارىارقانىڭ سارى بەلى قۋاڭ تارتىپ, قاراتاۋدىڭ قارت قاباعىن تۇنجىراتىپ, قازان ۇردى. التايعا قىراۋ قونىپ, اتىراۋعا سولتۇستىكتىڭ سالقىنى كەلدى. الاتاۋدا – قوڭىر كۇز. الماتىدا ءتۇن سالقىن. كەڭساي اتتى قابىرستان ءۇنسىز... ءحانتاڭىرى مەن حانتاعىنىڭ اسپانىن مۇڭعا باتىرىپ, قاراشا قۇستار جىلى جاقتارعا بەت تۇزەدى. اشىربەكسىز ءبىر جىل ءوتتى... نۇرلان ورازالين, سەناتور, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. استانا.