ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا ساپارى كەشە ەرتەڭگىسىن قايتا جالعاستى. مەملەكەت باسشىسى «كوكسۋ» قوسالقى شارۋاشىلىعىندا بولدى.
ارالدىڭ اق تولقىنى كوبىك اتىپ, سىرداريا ەكى ەرنەۋىن كەرىپ اققان زامان وتكەن. سول كەزەڭدەردە مىنا داريانىڭ اينالاسى نۋ ورمان بولعان دەسەدى. قالىڭ وسكەن قامىسىنان تۇيەلى ادامنىڭ ءوزى كورىنبەيدى ەكەن. جيدەسى مەن جيدەگى, جىڭعىلى مەن توراڭعىسى تۇتاسىپ ءوسىپ, توعايىنا تورعاي تۇمسىق تىعا المايتىنداي بولسا كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ باس جاعىنا دەيىن سول نۋدىڭ اراسىندا جولبارىس جۇرگەن كورىنەدى. سىرداعى سوڭعى جولبارىستى اتىپ العان ادامدار تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە بار. كەيىن عوي, ارال تارتىلىپ, تابانىنان سۋ كەتكەن سوڭ جۇرتتىڭ قىزىلوردانى «دەپرەسسيۆتى ايماق» دەپ جۇرگەنى. تەڭىزدىڭ ۇلتانى اپتاپ شىلدەدە سۋسىراپ اۋزى كەپكەن پەندەنىڭ كەبەرسىگەن ەرنىندەي بولىپ قالعانى انىق. تۇزى ۇشىپ, سورى شىعىپ جاتتى. بىراق ەلباسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا كىشى ارالعا سۋ جەتىپ, جوعالعان تەڭىز قايتا قالپىنا كەلە باستادى. سودان بەرى قىزىلوردانى داعدارىس ايماعىنا جاتقىزۋعا بولمايدى دەگەن ويدامىز. وسىنداي پىكىردى قىزىلوردا وبلىسىنا ساپارى كەزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى دە ايتتى. «سىردىڭ كۇرىشى شەتەلدەرگە ەكسپورتتالىپ جاتىر. دەپرەسسيۆتى ايماقتىڭ ءونىمىن وزگە ەل ساتىپ الا ما؟» – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. راسىندا دا سولاي ەمەس پە؟
سوڭعى ءۇش جىلدا قىزىلوردا وبلىسى كۇرىشتىڭ رەكوردتىق ءونىمىن جينادى. ايتالىق, 2013 جىلى سىر ديقاندارى گەكتارىنان 49 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, ەل قامباسىنا قۇيعان. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 51 تسەنتنەرگە جەتتى. بيىل ىبىراي جاقاەۆتىڭ ءىزباسارلارى 50,5 تسەنتنەردەن ءونىم جينادى. «كۇرىش قىزىلوردانىڭ ەڭ نەگىزگى ءونىمى سانالادى. ايماق كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ بەدەرىندە كۇرىشتەن مول ءونىم جيناپ كەلەدى. رەكورد ورناتتى. مۇنداي جەتىستىك كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا دا بولماعان»,– دەپ باعاسىن بەردى ەلباسى ساپار بارىسىندا.
«قىزىلورداعا اعاش وسپەيدى, سورى بەتىنە شىعىپ, تۇزى ۇشىپ, قۇمى كوزىڭدى جاۋىپ, توپىراعى ءتىسىڭنىڭ اراسىندا جۇرەدى», دەيتىندەرگە ءبىر دالەلدى ءسوز ايتايىق. «وتىرىكشىنىڭ كۋاسى قاسىندا» دەگەن ەمەس بۇل. قالانىڭ ءدال ىرگەسىندە «كوكسۋ» دەگەن قوسالقى شارۋاشىلىق بار. اۋماعى 18,7 گەكتار جەردى قۇرايدى. قوسالقى شارۋاشىلىقتى 2000 جىلى قىزىلوردالىق كاسىپكەر رايا ۇدەرباەۆا قۇرعان. ءوزى اۋەجايعا بارار جولدىڭ جيەگىندە جاتىر. بۇرىن ءارى-بەرى وتكەندە: «بۇل نە بولدى ەكەن؟» دەيتىنبىز. سويتسەك, شارۋاشىلىق يەلەرى كادىمگى بوتانيكالىق باق جاساپ جاتىپتى. سوزىمىزگە سەنبەسەڭىز, كوزىڭىزبەن بارىپ كورۋگە بولادى. «كوكسۋ» قوسالقى شارۋاشىلىعىنىڭ باقشاسىندا قاراعاي مەن ارشا, شىرشا مەن ەمەن سياقتى ايماقتىڭ تابيعاتىنا يكەمدەلمەگەن اعاش تۇرلەرى ءوسىپ تۇر. نەگىزىنەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تابيعاتىنا تەرەك, سەكسەۋىل, قاراعاش, اق تال, جىڭعىل, ۇيەڭكى جانە تاعى باسقا وڭتۇستىك وڭىردە وسەتىن اعاشتار بەيىم كەلەدى دەگەن تۇسىنىك بولعان. ال «كوكسۋ» شارۋاشىلىعى سىر وڭىرىندە وسپەيدى, جەرسىنبەيدى دەگەن اعاشتار مەن جەمىس تۇرلەرىن جەرسىندىرىپ جاتىر.
شارۋاشىلىق وبلىستاعى شولەيت جەرلەردى كوگالداندىرۋ مەن ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزبەك. قىلقاندى اعاش تۇرلەرى وسەتىن جەرلەردىڭ اۋاسىندا دا ەمدىك قاسيەتى بولادى ەمەس پە؟ شارۋاشىلىقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ەگىستىكتە زياندى وندىرىستەردەن جەڭىل جۇمىسقا اۋىستىرىلعان, ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەرىلگەن ادامدار مەن زەينەتكەرلەر جۇمىس ىستەيدى. وندا 150 مىڭعا جۋىق قىلقاندى, ماۋەلى, جاپىراقتى جانە دەكوراتيۆتى اعاش تۇرلەرى مەن بۇتا وسەدى. اتالعان ۇيىم قالانى كوگالداندىرۋمەن قاتار, جەرگىلىكتى كليمات جاعدايىنا بەيىمدەلگەن جاڭا اعاش تۇرلەرىن ءوسىرۋ ماقساتىندا سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى دا اتقارادى.
شارۋاشىلىقتىڭ ءوز جىلىجايى دا بار. جىلىجايدا نە ءوسىپ تۇر دەڭىز؟ ماندارين! تاڭ قالاسىڭ. قىزىلوردالىق شارۋالار ەكزوتيكالىق ءونىم سانالاتىن ءمانداريندى ءوسىرىپ, ءونىمىن الىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىزىلوردا وبلىسىنا ساپارىنىڭ ەكىنشى كۇنىندە وسى شارۋاشىلىقتا بولدى. باقتى ارالاپ, جىلىجايداعى جۇمىستارمەن تانىستى.
«ءبىر عانا ادامنىڭ ويى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا تۇزى مەن سورى شىعىپ جاتقان جەرگە مىناداي ورمان ءوسىرۋ دەگەن قانداي كەرەمەت! ماقتاسا, وسىنداي ادامداردى ماقتاۋ كەرەك. استانانىڭ دا اينالاسىنا اعاش وسپەيدى دەگەندەر بولدى. ال سونى قازىر قاراڭىزدار. 70 مىڭ گەكتار ورمان ءوسىپ تۇر. بولاشاقتا بۋرابايدىڭ ورمانىمەن قوسىلىپ, تۇتاسىپ كەتەدى. ەگەر بارلىق جاستارىمىز «جاسىل ەل» باعدارلاماسى بويىنشا اعاش وتىرعىزىپ, سول اعاشتى كۇتىپ-باعاتىن بولسا, سونىڭ ءوزىن ومىردە ۇلكەن ءىز قالدىردى دەپ ساناۋعا بولادى. ال مىنا باققا قاراساڭ, كوزىڭ تويادى. بارلىق جەمىس-جيدەك پەن ءارتۇرلى اعاش ءوسىپ تۇر. مۇنىڭ بارلىعى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ىسكە اسقان», دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
كەيىنگى جىلداردا وڭىردە ايتارلىقتاي العا ىلگەرىلەۋ بار. ءبىر عانا دەرەكتى ايتايىقشى. قىزىلوردا وبلىسى ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپتەردى تۇگەلىمەن جويدى. ەندى الداعى جىلداردا اپاتتى مەكتەپتەردىڭ بارلىعىنان ارىلىپ, ورنىنا جاڭا عيماراتتار سالىنادى. قازاقستاننىڭ وزگە ايماقتارى سەكىلدى سىردىڭ بويى دا كۇننەن-كۇنگە جاسارىپ, جاڭارىپ كەلەدى. وبلىستا اتقارىلعان شارۋالارمەن تانىسقان ەلباسى ايماق باسشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا وڭ باعاسىن بەردى.
«قىزىلوردا وبلىسىنا كەلىپ, جالپى جاعدايمەن تانىستىق. قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرى سياقتى وركەندەپ-ءوسىپ جاتقان جاعدايى بار. كەيىنگى كەزدەرى قالانىڭ ءىشى اسەمدەنىپ, كوشەلەرى جوندەلىپ, ساياباقتار كوبەيىپ, حالىقتىڭ جاعدايى جاقساردى. سىردىڭ سول جاعالاۋىنا جاڭا قالا سالىپ, ونى يگەرۋ ماسەلەلەرى قولعا الىنىپ جاتىر. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ايماعىنان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوكولىك ءدالىزى, تەمىرجول, «بەينەۋ–بوزوي–شىمكەنت» گاز قۇبىرى ءوتىپ جاتىر. ايماق تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى سىردىڭ بويىندا ورنالاسقان. بۇل حالىقتىڭ كاسىپپەن اينالىسىپ, جاعدايىن تۇزەپ, ءارى-بەرى قاتىناسقا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان وڭىردەگى جالپى جاعدايدى دۇرىس دەپ ايتۋعا بولادى. ال يندۋستريالىق باعدارلاما بويىنشا ۇلكەن-ۇلكەن كاسىپورىندار ىسكە قوسىلماق. سونىڭ ەڭ باستىسى – شىنى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى. ول بۇكىل قازاقستاندى ءوز ونىمىمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى»,– دەدى ەلباسى.
ەلباسى قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىس ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا باق وكىلدەرى ءۇشىن بريفينگ وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرى سياقتى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ دا ءوسىپ-وركەندەپ جاتقانىنا توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوڭىردىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارى بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. قازاقستان پرەزيدەنتى, سونداي-اق, بيىل رەكوردتىق كولەمدە كۇرىش جيناعان جەرگىلىكتى ديقانداردى قۇتتىقتادى. «كۇرىش قىزىلوردا وبلىسىنىڭ نەگىزگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلى بولىپ سانالادى. بيىل ءار گەكتاردان 50 تسەنتنەردەن استام ءونىم الىندى. بۇرىن مۇنداي كورسەتكىش بولماعان», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىس حالقىنا باق-بەرەكە جانە يگىلىك تىلەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساپارى وسىلاي اياقتالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ قازاقستاندى العا سۇيرەپ كەلە جاتقان تاۋ تۇلعانىڭ سىر ءوڭىرىنە ارنايى كەلىپ, جاعدايمەن تانىسقانى حالىقتى دا ءبىر قۋانتىپ تاستادى. ەلباسىمەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسقان ءاربىر ادام نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا رياسىز ريزاشىلىعىن, اق ادال العىسىن ايتىپ قالۋعا تىرىسىپ جاتتى. ەل مەن ەلباسىنىڭ تۇتاستىعىن, تىلەكتەستىگىن كورگەندە كوڭىلىڭ مارقايىپ قالادى ەكەن. قاراپايىم جۇرتشىلىقتان بولەك, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن عالىمدار دا مەملەكەت باسشىسىنا جۇرەك تۇكپىرىندەگى ءسوزىن ارنادى. ءبىزدىڭ ەلەكتروندى پوشتامىزعا اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, بەلگىلى اقىن, ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇلدىڭ «سىرعا كەلدىڭ, نۇر اعا!» اتتى ولەڭى ءتۇستى. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىن اقىننىڭ اقجارما جىرىمەن اياقتاعاندى ءجون دەپ تاپتىق.
بۇل سوزدەر – سىر ەلىنىڭ دە اق تىلەگى.
ۋا, قۇرمەتتى نۇر اعا!
مىناۋ ءوزىڭىز ايتقان سىر-انا,
دانا دا تۋعان عۇلاما.
ۇشقوڭىر مەنەن بايقوڭىر,
بابادان قالعان مۇراعا.
قازاقتىڭ ەگىز قوڭىرىن,
ءبىر اتا تۋعان, ءبىر انا.
اڭىزدى سول ءبىر ەل بىلەر,
باسقاسىن بىزدەن سۇراما.
بولجاعان ءبارىن اقىلمەن,
ءتۇسىنىپ ءبارىن جاتىر ەل.
ءبىر حالىق, ءبىر ەل, ءبىر تاعدىر,
ءبىر تىلمەن بولار تاتۋ ەل.
جەكە دارا ءبىر ءسىزدى,
قولباسشى دەپ تانيدى.
وسىناۋ تۇرعان باتىر ەل.
ارتىڭدا تۇرعان بۇل حالىق,
كوكىرەگى جىر حالىق.
ەلىم دەگەن ەرىمبەت,
نۇرتۋعانداي ءدۇر حالىق.
وربۇلاقتا ءجالاڭتوس.
جاۋعا شاپسا سۇرلانىپ,
سارتايدىڭ باتىر ۇرپاعى.
كۇتىپ تۇر, ءسىزدى نۇرلانىپ.
جات جەردە جاتقان بابامنىڭ,
ايتەكە اسىل دانامنىڭ.
باسىن ءوزىڭ قارايتتىڭ,
ارۋاعىن سىيلاپ انامنىڭ.
ساعىنىپ كۇتكەن پەرزەنتتەي,
كوكارالدى تولتىردىڭ.
باستاعان ءىستى وڭ قىلدىڭ,
بالىققا, حالىق قاۋىشىپ.
نەسىبەسىن مول قىلدىڭ,
قاپشاعاي مەن بالقاشقا.
ۇدەرە كوشكەن جۇرتىمدى,
ارالعا قايتا قوندىردىڭ.
قوبىزدىڭ تىڭداپ سارىنىن,
وعىزدىڭ شىڭداپ قالىبىن.
قورقىتتىڭ تىكتەپ قابىرىن,
قارا شاڭىراققا قاداعان,
تۇركىنىڭ التىن قازىعىن.
تاۋەلسىزدىگىمنىڭ تاڭى بۇل,
التى الاشىمنىڭ ارى بۇل.
قادىرلەر ەلى ارقاشان,
نۇرسۇلتانداي نار ۇلىن.
ۇلەكتىڭ ءىزىن نار باسقان,
قىرانداي كوزىن قان باسقان.
جانقوجادان قالعان الداسپان,
توبەدە بۇلتىن ويناتىپ,
اقتانداي جاۋعا جارماسقان.
عانيداي جالىن جاستارىم,
ەرتەڭىن ەلدىڭ قامداسقان.
الدىندا انت بەرگەنبىز,
انتقا ادال ەلدەنبىز.
انتىن ساتپاس ەرلەرمىز.
سىزگە عانا بەرىلگەن,
ماڭگى جاۋىنگەرلەرمىز.
جاعىنۋدى بىلمەيتىن,
شىندىق تۋعان جەردەنبىز.
ءسىز ءوزىڭىز جاساعان,
ماڭگىلىك ەلمەن بىرگەمىز.
ءسىزدىڭ دە بولار ماڭگىلىك,
وسىناۋ ەلمەن ىرگەڭىز.
تاريحتا قالار بۇگىنگى,
جولبارىستاي سىرعا كەپ.
ۇلى دالا توسىندە,
ءوزىڭىز باسىپ جۇرگەن ءىز.
جۇمىر جەردىڭ جۇرەگى,
دۇرسىلدەگەن جارىلا.
كۇتكەن حالقىڭ ساعىنا,
داق تۇسىرمەس ارىڭا.
تاعدىر ءوزى جاراتقان,
ادامزاتتىڭ باعىنا.
قوش كەلدىڭىز, نۇر اعا,
سىر-اناعا, قازىنا!
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.