قاشاندا ويلاي بىلگەن ماڭىزدى

دارىندى ەر بالالارعا ارنالعان وبلىستىق قازاق-تۇرىك ليتسەي-ينتەرناتى حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى الماس ورداباەۆپەن اڭگىمە – الماس, استانادا وتكەن رەسپۋب­ليكالىق پاتريوتتار فورۋمىنان قانداي كوڭىل-كۇيمەن ورالدىڭ؟.. – ارينە, «ماڭگىلىك ەل – بولاشاعى ءبىرتۇتاس ەل!» اتتى فورۋم ەلىن, جەرىن, وتانىن سۇيەتىن ءاربىر جاستى ويلاندىرادى, جىگەرلەندىرەدى. ەلباسى قۇتتىقتاۋ جولدادى. بۇل ۇلى دالا ەلiنە دەگەن ەرەكشە سۇيiسپەنشiلiكتi بۇكىل ەلگە تانىستىرعان جيىن دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىنا ارنالعان فورۋم, ارينە, مەنىڭ ەسىمدە ەرەكشە ساقتالادى. ويتكەنى, بۇل يدەيا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العانى بەلگىلى. «ماڭگiلiك ەل» – ورتاق ستراتەگيالىق ماقسات, بيىك مۇرات جولى. مەن دە ەلباسىنا ءوزىم جازىپ, دايىنداپ اكەلگەن جۇرەكتەن شىققان وي, پىكىرىمدى, قۇرمەتىمدى ءبىلدىردىم. وسى ارقىلى ەلىمە دەگەن ماحابباتتى, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىنىمدى كورسەتتىم. پاتريوتتار فورۋمى ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ۇل-قىزداردىڭ, ورتا بۋىن اعا-اپايلاردىڭ باسىن قوستى. سوندىقتان ولارعا بيىك مىنبەردەن سىي-قۇرمەتتىڭ كورسەتىلۋى وتە ورىندى. جاستار ءۇشىن فورۋمنىڭ تاربيەلىك ءمانى ماڭىزدى. ەل تۇتاستىعىن ساقتاۋدا «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارى اسا قاجەت. تاۋەلسىزدىك, استانا, ۇلتتىق بىرلىك, ىنتىماق پەن كەلىسىم, ازاماتتىق تەڭدىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك پەن ادالدىق, شىنايىلىق پەن پاتريوتيزم ۇعىمدارى تۇرعىسىنان فورۋمنىڭ ءمان-ماقساتى كىمگە بولسىن ايقىن. – بارەكەلدى! فورۋمدا ءوزىڭ جايلى تانىستىرىلىمدا «حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى الماس ورداباەۆتىڭ جاسى 26-دا, شاكىرتتەرى 3 جىلدىڭ ىشىندە حيميادان 22 رەسپۋبليكالىق, 18 حالىقارالىق جارىسقا قاتىسقان. ءادىل قابىلدا دەگەن شاكىرتى ۆەتنامدا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك وليمپيادادا كۇمىس مەدال العان...» دەپ اتاپ ءوتتى. – ءبىزدىڭ وبلىس ورتالىعىنداعى ەر بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەيىنىڭ وقۋشىسى, شاكىرتىم ءادىل باكۋدە وتكەن وليمپيادادا 75 ەلدەن كەلگەن 300 بالانىڭ ىشىنەن دارا شىقتى. بيىلعى رەسپۋبليكالىق وليمپيادانىڭ حيميا ءپانى بويىنشا التىن مەدال, ماسكەۋ جانە ەرەۆان قالالارىندا وتكەن حالىقارالىق مەندەلەەۆ وليمپياداسىنىڭ ەكى مارتە كۇ­مىس مەدال يەگەرى اتاندى. بۇل ءادىلدىڭ زياتكەرلىك جەتىستىكتەرى – عىلىممەن اينالاسۋداعى ارما­نىنىڭ العاشقى باستاماسى. بۇگىندە ول ءوزىم سياقتى م.ۆ.لومو­نوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋدا. وزىق ويلى جاستار, زامانىنا ساي ءبىلىم الىپ, ءوز زامانىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەسىن قوساتىن بولادى. شاكىرتتەرىم حيميا الەمىندەگى ىزدەنىسكە تولى تىنىمسىز ەڭبەگىمدى قاناتتاندىرعان ناعىز دارىن, تالانت يەلەرى. ارقايسىسى ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى قادام باساتىن دايىن ماماندار. ءتىپتى, قازىردىڭ وزىندە حيميا عىلىمى سالاسىندا ءوز بەتتەرىمەن جۇمىس جاساۋدا تاجىريبەلەرى دە از ەمەس. وقۋشىلارىمدى ماقتان ەتەمىن. ويتكەنى, مەنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىس­تىكتەرىمنىڭ نەگىزگى يەلەرى ولار. ءبىلىم بايگەسىنە ءتۇسۋ وڭاي ەمەس. شاكىرتتەرىمە وقۋ, ءبىلىمدى عىلىم ارقىلى الۋدى, ولاردىڭ ويلاي, ويلانا بىلگەندەرىن ۇقتىردىم. ادامزاتتىڭ اسقان ويشىلدارىن ويعا قالدىرعان ماسەلەلەر جايلى ايتىپ ويلانتامىن, تولعانتامىن. سىنىپتا ءوزارا باسەكەلەستىكتى ورىندى پايدالانا بىلگەن ويلى وقۋشى ۇتادى. وقۋشىلاردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن وياتۋ قاجەت. جالپى, حالىقارالىق وليمپيادا – بۇكىل الەم وقۋشىلارى اراسىنداعى بەدەلدى زياتكەرلىك دودا. بۇل سايىس تەك ءوز ءپانىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى بولۋدى عانا ەمەس, تانىمدىق, عىلىميلىق, اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى تالاپ ەتەدى. جانە دە تاعى ءبىر جاقسى جەتىستىگىمىز, جاڭالىعىمىز ءبىز قازىر OYLA دەگەن جۋرنال شىعارا باستادىق. ءبىزدىڭ ليتسەي تۇلەكتەرى ياكۋتياداعى تۋيماادا حالىقارالىق وليمپياداسىنىڭ التىن مەدال يەگەرى ءنۇرسالىم احمەتجانوۆ, رەسەيدەگى وليمپيا­داعا دايىندىق مەكتەبىنىڭ ءتا­لىم­­گەرلەرى شىڭعىس قاماروۆ, امانگەلدى سارسەمباي, سايلاۋ حاكىمدەردىڭ جەڭىسى – تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. – اباي اتامىز «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, ءبىلىم, ار, مىنەز دەگەن قاسيەتتەرىمەن وزادى» دەگەن عوي... – مەنىڭ ءوزىم دە 2012 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. ەڭبەك وتىلىمە 3-اق جىل بولدى. بيىل مۇعالىمدەردىڭ تامىز ءماسليحاتىندا وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ كولىك كىلتىن تابىس ەتكەندە, جوعارىدا ءوزىڭىز ايتقان شاكىرتتەرى 3 جىلدىڭ ىشىندە حيميادان 22 رەسپۋبليكالىق, 18 حالىقارالىق جارىسقا قاتىسقان دەگەن از عانا ەڭبەكتىڭ باعالانعانىن ءتۇسىندىم. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقىت بەكسەيىتوۆاعا, قازاق-تۇرىك ليتسەيى باسشىلىعىنا العىسىمىز شەكسىز. باقىت ماقانقىزى جاڭاشىل, شىعارماشىل ۇستازداردى قولداي­تىن باستاماشىل باسشى ەكەن. وقۋشى كەزىمنەن-اق, حيميا ءپانى بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادالار مەن سايىستاردىڭ بىرنەشە مارتە جۇلدەگەرى اتاندىم. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, اكە-شەشەم ءوزىڭىز وسكەن جارسۋ اۋىلىنان, زايساندىقتار. مەن وسكەمەندەگى قازاق-تۇرىك ليتسەيىن «التىن بەلگىمەن» ءبىتىردىم. اكەم ەركىن ماعان ىلعي حيميك بول, حيميا ءپانى عاجايىپقا تولى دەۋشى ەدى. قازىر انام رايا ەكەۋى وسكەمەندە تۇرادى. جاس كەزىمنەن ناقتى عىلىمدارعا قىزىعۋشىلىق وياندى, فيزيكا, حيمياعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدىم. ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن 2009-2012 جىلدارى حيميا سالاسىنا بايلانىستى جاڭا تەحنولوگيالار ينستيتۋتىندا عالىم پروفەسسوردىڭ اسسيستەنتى بولىپ تاجىريبە قاجەتتىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتتىم. ۇشاقتاردىڭ سىرتىن قاپتايتىن كومىرتەگى سۇيىقتىعىن جاسايتىن جوبا جۇمىسىنا قاتىستىم. – ماسكەۋدە قالۋعا ۇگىتتەگەن جوق پا؟ – كومىرتەگى سۇيىقتىعىن جاسايتىن جوبا بۇل مەنىڭ ديپلومدىق جۇمىسىم بولدى. ياعني, قورعايتىن جۇمىسىم تىكەلەي وندىرىسكە بايلانىستى. وتە قىزىق­تى تاقىرىپ. – ءبىزدىڭ ەلدە دە ۇشاقتار, تىكۇشاقتار جاساي باستاپ ەدى. كومىرتەگى سۇيىقتىعى ءبىزدىڭ ۇشاقتارعا دا كەرەك شىعار؟.. – ؟ – عىلىمعا, عىلىمي ىزدەنىستەرگە, جوبالارعا سۇرانىس, قاجەتتىلىك, قولداۋ بولۋى كەرەك دەيسىڭ عوي, تۇسىنىكتى. – سودان, پاۆلودارعا كەلگەن سوڭ قايتادان وندىرىسكە دەگەن قىزىعۋشىلىق وياندى. مىسالى, ەكىباستۇزداعى كومىر كەنىشتەرىمەن جۇمىس جاساپ كوردىك تە. ياعني, ك ۇلى كوپ كومىردىڭ كۇلدىلىگىن ازايتۋ, ءسويتىپ, كومىردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جوباسىن جاسادىم. قازىر كەنىشتەر وسى جوبامەن جۇمىس جاساۋدا. بىراق, مەن ءومىرىمدى عىلىمعا, بىلىمگە, شاكىرتتەرگە ارناعىم كەلدى. وندىرىستەن گورى ماعان مەكتەپ, وقۋشىلار الدەقايدا جاقىن. ادامزات قانشا نارسەنى بىلسە دە, كۇن سايىن الەمدە تاڭعاجايىپ جاڭالىقتار اشىلىپ جاتادى. ءبىز عىلىمدى شەكسىز سۇيەمىز, سوندىقتان, ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىزدە ىشكى رۋحاني تەربەلىس جۇرۋدە, اركىم ءوز تاڭداۋىن جاسايدى. ەۆوليۋتسيا دەگەن وسى. – ايتپاقشى, ۇمىتىپ بارامىز عوي, OYLA جۋرنالى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭ. – «ويلا», اتى ايتىپ تۇرعانداي, ءبىز وقۋشىلارىمىزدىڭ ويلاي بىلگەندەرىن قاجەت ەتەمىز. وقۋشىلار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا ارنالعان عىلىمي-كوپشىلىك سۋرەتكە تولى تانىمدىق قازاق تىلىندەگى جۋرنال. مەن ءوزىم وسى جۋرنالدىڭ عىلىمي رەداكتورىمىن. ءاربىر اتا-انا بالالارىنىڭ تاريحتى جانە كوپ ءتىلدى ءبىلۋىن, ماتەماتيكا مەن فيزيكانى تۇسىنگەنىن, حيميالىق تاجىريبەلەر جۇرگىزىپ, جەردەگى سان الۋان تىرشىلىك فورمالارىن جاقسى كورگەندەرىن قالايمىز. مىسالى, «ويلا» بىلاي دەيدى: ايعا جەتۋ ءۇشىن قاعازدى قانشا قابات بۇكتەۋ كەرەك؟ قىزىق پا, قىزىق. ويلانتا ما, ويلانتادى. قۇمىرسقا اۋىر زاتتاردى كوتەرە الادى دەيمىز. قالاي دەپ ويلاناسىز. اعاشتان پلاستيك جاساۋعا بولادى. 1-دەن 100-گە دەيىنگى بارلىق ساندى قوسامىز. ال ويلانىڭىز. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدى­عىنا ارنايى ايدارلار بويىنشا دا ماقالالار بەردىك. قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جالپىۇلتتىق جوبا­سى اياسىندا پاتريوتتىق تاربيە باسىم­دىقتارىن, بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلتى­مىزدىڭ زياتكەرلىك, مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن ىلگەرى باستىرۋ باعىتىندا ءبىراز تەر توكتىك. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ءبىر تۇعىرى ءبىلىم مەن عىلىم دەگەن ءسوزى بار. ماڭگىلىك ەل يدەياسىن ومىرشەڭ ەتۋ ءۇشىن بۇگىنگى باستى مىندەت – زياتكەرلى ۇرپاق تاربيەلەۋ. ياعني, كىم-كىمنىڭ دە ەندىگى جەردە «ماڭگىلىك ەلدىڭ» قولداۋشىسى, قورعاۋشىسى بولىپ, ءوز جەرىن شەكسىز ءسۇيۋى, سول مۇددە ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتۋى. وتان ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ قاجەت. تۋعان جەردىڭ ءوسىپ-وركەندەپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ەلىمىزدى ماقتان تۇتۋىمىز كەرەك. – جاس ۇستازدىڭ التىن باس­تامالارى دەگەن وسى بولار, الماس. سەن مەنى تاڭعالدىردىڭ. پاتريوت سەندەي بولسىن. سەن ءۇشىن مەن دە ماقتانىم جۇرەمىن. – راحمەت, ايتقانىڭىز كەلسىن. ەل نامىسىن قورعايتىن, ەل مەن جەرى, تۋعان وتانى ءۇشىن قىزمەت جاسايتىن دارىندى بالالار, پاتريوت جاستار قاتارى كوبەيسىن. قازىر بەكتۇروۆ اتىنداعى مامانداندىرىلعان حيميالىق وليمپيادا وتكىزۋدى قولعا الدىق. پاۆلودار – اينالا قاپتاعان زاۋىتتارى بار ءوندىرىستى ءوڭىر. بولاشاقتا ءوڭىردىڭ ءوندىرىستى كەلبەتىن جاڭاشا, جاڭا عاسىرعا ساي وركەندەتۋ – عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قولىندا. سوندىقتان, تالانتتى, دارىندى حيميكتەر, فيزيكتەر, ماتەماتيكتەر وڭىرگە اسا قاجەت. اۋەلى رەسپۋبليكالىق, كەيىن حالىقارالىق دەڭگەيدە وتەتىن ءوزىمىزدىڭ حيميا وليمپيا­دامىز كەرەك. الدىمدا پارتادا وتىرعان وقۋشىلارىما قاراپ: «وسى بالالار بولاشاقتا اتاقتى حيميكتەر بولسا ەكەن» دەپ ارماندايمىن. فورۋمعا قاتىستى تاعى ءبىر ايتارىم, ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى, بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا وتكەن بۇۇ-نىڭ 70-ءشى مەرەيتويلىق سەسسياسىنداعى باستامالارى – ءبارى-ءبارى عاجايىپ ويلاردان بارىپ ومىرگە كەلدى. مەنىڭ زامانداسىم اسحات العاشقى تاپقان 2 ميلليون اقش دوللارىن قايىرىمدىلىققا اۋداردى. بۇل عاجايىپ تا ويمەن كەلدى. ونىڭ ەندىگى ماقساتى – عىلىمدى كوركەيتۋ. ادام وزىنە اۋقىمدى سۇراق قويىپ, سوعان قاتىستى تەرەڭ ويلانۋى كەرەك. ءومىردىڭ ءمانى نە؟ ارتىڭنان ءىز قالدىرۋ. دەمەك, ويلا, ويلان! – راحمەت, الماس! ساتتىلىك, اق جول تىلەيمىن! اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار وبلىسى.