اتالار ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قولعا ءتيۋى قانداي ۇزاق بولسا, ونىڭ ىرگەتاسىن سالۋ, تۇعىرىن مىقتاۋ دا وڭاي بولعان جوق. قازاقستاننىڭ 90-شى جىلدارداعى بەينەسىن تەڭىزگە شىققان جەلكەنگە تەڭەسە بولار ەدى. باعىتىمىزدى ايقىنداۋ كەرەك بولدى. كوشتى باستايتىن دانا باسشى عانا ەلدى اداستىرماي العا جىلجىتادى. قازاق پوەزياسىنداعى نايزاعاي يسا بايزاقوۆ مۇنى: «ەر تۋسا ەلدەن تۋماق, ەلدى تىلە, ەلسىزدەن ەر تۋماق پا, بىلمەيمىسىڭ؟.. ەر تۋىپ جوق ەلدى بار قىلا المايدى, ەل بولسا, ەر تۋعىزباي تۇرا المايدى», دەپ ايتىپ كەتكەن. ەركىندىگىن الىپ, رۋحاني قۋاتتانعان ەلدىڭ تىزگىنىن حالقىمىزدىڭ بارلىق اسىل مۇراسىنا سۋسىنداعان, اتالار كورەگەندىگى مەن دانالىعى بويىنان تابىلعان, تەمىرتاۋدىڭ بولاتىنداي شىنىققان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قولىنا الدى.
جاڭا سوقپاققا تۇسكەن جاس قازاقستان مەملەكەتىندە ءوزىنىڭ تاعدىرىن شەشەتىن قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر جەتكىلىكتى ەدى. جوسپارلى ەكونوميكادان نارىققا كوشۋ, داعدارعان شارۋاشىلىقتى تۇزەۋ, جاڭا ەلدىڭ زاڭناماسىن قالىپتاستىرۋ, رەتكە كەلتىرۋ, جۇيەلەۋ ەلدەن دە, ەلباسىنان دا اسا جىگەرلىلىكتى تالاپ ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇڭعىلا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بىرلىككە سىنا تۇسپەي, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءتۇيىندى پروبلەمالاردىڭ قايسىسى دا جىبەكتەي تارقاتىلىپ, بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. بۇل قازاقتىڭ سارىارقاسىندا ەلىمىزدىڭ اق ورداسى – توتىقۇستاي سىلانىپ استانا تۇر. ەلباسىنىڭ كورەگەن شەشىمىنىڭ ءبىرى ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندى اداستىرماي, دىتتەگەن ماقساتقا جەتكىزۋ ءۇشىن «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» باعىتىن ۇستاندى. مۇنىڭ دۇرىستىعىن قازىر ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. بۇگىندە الەمدەگى مويىنى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن قازاقستاندى بيىك ماقساتتارعا جەتەلەپ وتىرعان يگى ىستەر ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جانە شاپشاڭ, دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بولاشاقتى الىستان بولجايتىن كوشباسشى عانا دۇرىس شەشىمدەر قابىلدايدى. مەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سونداي جۇمىس ساتتەرىنىڭ بىرىنە كۋا بولعان ەدىم.
ەلباسى سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا-اق وتان ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن جولعا قويىپ, جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ كەرەك ەكەنىن ءبىلدى. 2000 جىلى شىلدەدە ەلىمىز قازاقستانداعى العاشقى دومنا پەشىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن – العاشقى بولات قۇيماسىنىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان ماگنيتكاسى – قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ ومىرگە كەلگەن كۇنى سانالاتىن 1960 جىلدىڭ 3 شىلدەسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا ءومىر ارناسىن قياعا بۇرعان, جالىندى جاستىعىنىڭ اياۋلى ساتتەرى ەدى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ العاشقى شويىنىن قورىتۋعا تاجىريبەلى ماماندارمەن بىرگە جاس مەتاللۋرگ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا قاتىسقان بولاتىن. سوندىقتان, بۇل مەرەكە تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءومىر جولىمەن تىعىز بايلانىستى جانە نۇرەكەڭە دە قۋانىش سىيلاعانى انىق. تەمىرتاۋدا وتكەن وسى مەرەكەگە ءوزى كەلىپ قاتىستى. ەلباسىنىڭ بۇل قالادا جاستىق شاعى ءوتتى, ومىرلىك تاجىريبە جينادى, تۇلعا بولىپ قالىپتاستى. وسىندا وتباسىن قۇرىپ, پەرزەنت ءسۇيدى. سوندىقتان, تەمىرتاۋدىڭ ەلباسى جۇرەگىنە ىستىق ەكەنى ايان. مەرەكەگە كەلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قالانى, ونىڭ ءوندىرىسىن, الەۋمەتتىك ورىندارىن, كورىكتى جەرلەرىن ارالادى. ەلباسى دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام, جاستىق شاقتى ەسكە تۇسىرگەن قالاداعى مەرەكەدە ونىڭ جۇزىنەن الىستا قالعان جالىندى جىلدارعا, دوستارعا دەگەن ساعىنىش پەن رياسىز قۋانىشتى اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. سونىمەن قاتار, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىن ءىرى ءوندىرىستىڭ بولاشاعىن ويلاعان ءتاستۇيىن كەيىپتە بولدى.
سول ساپارىندا ەلباسى تەمىرتاۋداعى قاراعاندى مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا دا كەلدى. ول كەزدە مەن وسى وقۋ ورنىن باسقاراتىن ەدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ تۇلەگى. وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا 3 جىل وقىعاننان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەمىرتاۋدا قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتى جانىنان ۇيىمداستىرىلعان جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورنىنا اۋىسىپ, ونى ينجەنەر-مەتاللۋرگ ديپلومىمەن ءبىتىرىپ شىقتى. مۇنداي وقۋ ورنى كەڭەس وداعىندا ماسكەۋ مەن لەنينگراد قالالارىندا, ۋكراينادا جانە قازاقستاندا, بارلىعى 5 جەردە عانا بولاتىن. كەيىنگى جىلدارى جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورنى قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلادى. ەلباسى وسى ينستيتۋتتىڭ وقۋ كورپۋستارىن ارالادى, پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىمەن, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستى. ەلباسى كەزدەسۋدە الدىڭعى قاتاردا تۇرعان ءبىر-ەكى ستۋدەنتتىڭ قانداي ماماندىقتا وقيتىنىن سۇرادى. ولار «اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ» ماماندىعىندا وقىپ جۇرگەندىگىن ايتتى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «مەن سەكىلدى دومنا پەشىندە ىستەڭدەر, سوندا عانا ناعىز مەتاللۋرگ بولاسىڭدار», دەپ ازىلدەدى. قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى ءوزى ءۇشىن ناعىز ەڭبەك, ءومىر مەكتەبى بولعانىن ايتتى. ول ەلىمىزگە بىلىكتى ءوندىرىس ماماندارى قاجەت, سول ءۇشىن ستۋدەنتتەر جاقسى وقۋى كەرەك دەدى. وقىتۋشىلاردان, پروفەسسورلاردان وقۋ ورنىنىڭ جاعدايىن, قانداي وزەكتى ماسەلەلەرى بارلىعىن سۇراستىردى. مىنە, ينستيتۋتقا وسى كەلگەنىندە ەلباسى يندۋستريا سالاسىنا مامان دايىندايتىن ءبىلىم ورداسىنا جاڭا, زاماناۋي لابوراتوريالىق وقۋ عيماراتىن سالۋ كەرەك دەپ ءتۇيدى. تۇستەن كەيىن ەلباسى وبلىس اكتيۆىمەن تەمىرتاۋداعى مەتاللۋرگتەر سارايىندا وتكەن كەزدەسۋىندە بۇل جونىندە جۇرتشىلىققا ايتىپ, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» جانە «قازاقمىس» كومپانيالارى باسشىلارىنا تاپسىرما بەردى. بۇل ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا تارتۋ بولاتىنىن دا ايتتى.
سول 2000 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي ەلباسى بالالاردىڭ قاراعاندى قالاسىندا وتەتىن پرەزيدەنت شىرشاسىنا قاتىسۋعا كەلدى. وسى ساپارىندا قاراعاندى «قازاقمىس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير كيمدى, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس ديرەكتورى نارەندرا چاۋدحاري جانە ينستيتۋت رەكتورى رەتىندە مەنى شاقىرىپ, سويلەستى. ءبىز عيماراتتىڭ سمەتالىق-جوبالاۋ قۇجاتتارىن دايىندادىق. سوندا ەلباسى ءىرى ەكى كومپانيانىڭ باسشىلارىنان «ينستيتۋتقا جاڭا لابوراتوريالىق وقۋ عيماراتىن سالۋ ءۇشىن قانشا قارجى بولەسىزدەر؟» دەپ سۇرادى. ول ەكەۋى ويلانىپ وتىرىپ, 500 مىڭ دوللاردان بەرەتىندىكتەرىن ايتتى. سوندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلكەن عيمارات سالۋعا بۇل قارجىنىڭ ازدىق ەتەتىندىگىن ەسكەرتتى دە, بىردەن ارقايسىسىنا 1,5 ميلليون دوللاردان بەرۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. ەكى كومپانيانىڭ جەتەكشىسى دە پرەزيدەنتتىڭ كەرەك قارجى مولشەرىن اقيقات, ناقتى ايتقان شەشىمىنە ءۋاج ايتا المادى, كەلىسىمىن بەردى. وسى اڭگىمە اياعىنا قاراي مەن ەلباسىنا ءوز ۇسىنىسىمدى ايتۋعا رۇقسات سۇرادىم. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ينستيتۋتقا جاڭا لابوراتوريالىق وقۋ عيماراتىن سالۋعا تاپسىرما بەرگەنىڭىزگە ۇلكەن راحمەت! ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا ينستيتۋت ستۋدەنتتەرى جاڭا عيماراتتا ءبىلىم الىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ەندى عيمارات دايىن بولعان سوڭ, زەرتتەۋ جۇمىستارى ءۇشىن وعان زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار كەرەك. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقسۋ قالاسىندا فەرروقورىتپا زاۋىتى بار. سوندا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ جۇزدەن استام تۇلەكتەرى قىزمەت ىستەيدى. زاۋىتتى دا وسى يگىلىكتى ىسكە تارتساڭىز قالاي بولادى؟» – دەدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكى سوزگە كەلگەن جوق, بىردەن شالت شەشىم قابىلداپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, مارقۇم سارىباي قالمىرزاەۆتى شاقىرىپ الدى دا تاپسىرما بەردى. «عيماراتقا جابدىق الۋ ءۇشىن 1,5 ميلليون دوللار قارجى بولۋگە اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنا دا تاپسىرما بەر, ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا دەيىن ۇلگەرتۋى كەرەك!» – دەدى. مەن سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بولاشاق قۇرىلىستىڭ كولەمىن, وعان قانشا قارجى كەرەكتىگىن ناقتى بولجاپ, ءدوپ باسىپ ايتقان ەرەكشە قابىلەتىنە, قىسقا ۋاقىتتا ناقتى ءارى دۇرىس شەشىم قابىلدايتىن كورەگەندىگىنە تاڭعالعانىمدى جاسىرا المايمىن. راسىندا, باس-اياعى 9 ايعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا ەلباسى ايتقان 3 ميلليون دوللارعا 500 ورىندىق ۇلكەن اكت زالى, تولىپ جاتقان كابينەتتەرى بار 14 مىڭ شارشى مەترلىك لابوراتوريالىق وقۋ عيماراتى سالىنىپ, 2001 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. جابدىقتار جاپونيادان, گەرمانيادان, رەسەي مەن شۆەيتساريادان الدىرىلدى. عيماراتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى كەلىپ, لەنتاسىن قيدى.
وسى ساپارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى نۇرالى بەكتۇرعانوۆتان, بىزدەن ينستيتۋتتى ۋنيۆەرسيتەت دارەجەسىنە كوتەرۋ ءۇشىن تاعى نە كەمشىن ەكەنىن, قانداي جۇمىستار كەرەكتىگىن سۇرادى. ءبىلىم ورداسىن ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتادى. جاڭا عيماراتتىڭ اشىلۋى, جابدىقتالۋى, ۋنيۆەرسيتەت بولۋعا تالپىنۋ ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇجىمىن كەرەمەت قاناتتاندىردى, اسا ىجداعاتتىلىقپەن, ىنتامەن جۇمىس ىستەدىك. ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق بازاسى بۇرىنعىدان دا نىعايتىلدى, وقىتۋشىلار, اسپيرانتتار ىزدەنىپ, عىلىمي جۇمىستار قورعادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەمىرتاۋعا 2003 جىلى تاعى كەلىپ, وڭىردەگى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى باسشىلارىمەن كەزدەسۋىن ينستيتۋت قابىرعاسىندا وتكىزدى. سول جولى دا مەنەن ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىن الۋعا دايىندىق جۇمىستارىمىزدى تىڭدادى, ماتەريالدىق بازانى نىعايتۋ ءىسىنىڭ جاعدايىن, ءتىپتى لابوراتوريالىق وقۋ عيماراتىنا شەتەلدەن الدىرىلاتىن جابدىقتاردىڭ تۇگەل كەلگەن-كەلمەگەنىنە دەيىن سۇراپ ءبىلدى.
جۇمىسباستى كىسىنىڭ ينستيتۋت تۋرالى مالىمەتتەردىڭ بارلىعىن ەستە ساقتاعانىنا قالاي تاڭعالمايسىڭ؟! ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ بارلىعى جۇزەگە اسىپ, تىندىرىلعان ىستەردىڭ ارقاسىندا قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق ينستيتۋتى 2006 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قاراعاندى مەملەكەتتىك يندۋستريالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ نازارىندا ۇستاعان لابوراتورياعا ارنالعان وقۋ عيماراتى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق بازاسىنىڭ نىعايۋى ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋدا, بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدا تابىستى ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. ءبىر عانا مىسال. 2007 جىلى مۇناي اعىزاتىن ۇلكەن ديامەترلى قۇبىرلار جاساۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 80 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. عىلىمنىڭ وسى جاڭالىعىنا «ارسەلورميتتال» كومپانياسىنىڭ ماماندارىمەن قاتار, قاراعاندى مەملەكەتتىك يندۋستريالىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ دا ۇلەسى مول بولدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن, تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بوي كوتەرگەن جاڭا عيمارات پەن ونىڭ زاماناۋي جابدىقتالۋى ينستيتۋتتىڭ ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنە مۇرىندىق بولىپ عانا قويعان جوق, عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ, جاڭالىقتاردىڭ ورتالىعىنا اينالدى. بۇگىندە قاراعاندى مەملەكەتتىك يندۋستريالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءوزى ءبىر قالاشىققا اينالعان. كەڭ اۋقىمدى الىپ جاتقان ءبىلىم ورداسى اينالاسىنداعى جاسىل شىرشالار, گۇلزار باق جاستىق شاقتىڭ مەكەنىندەي. ۋنيۆەرسيتەتتە جۇزدەگەن ستۋدەنت ساپالى ءبىلىم الادى, ولار بولاشاقتىڭ بىلىكتى مامانى بولىپ قالىپتاسادى. الەمدەگى دامىعان وتىز ەلگە تەڭەسۋگە تالپىنعان قازاقستاندا ءوندىرىس قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. وعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ وتكەن بەس جىلىندا اتقارىلعان ىستەر كۋا. وندىرىسكە قاراعاندى مەملەكەتتىك يندۋستريالىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن بىلىكتى ماماندار تۇلەپ ۇشىپ جاتىر. ال كورەگەن ساياساتكەر ونى جاڭا عاسىر باسىندا بولجاپ, ىسكە اسىرعان ەدى.
ءابدىراحمان نايزابەكوۆ,
رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى.