بيىلعى جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى مەن الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىندا كوپتەگەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. قازىرگى كەزدە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ومىرىنە قاتىستى بۇل ەكى سالادا زاڭنامالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە دە جاڭعىرتۋ ىستەرى جۇرگىزىلۋدە. قولدانىستاعى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جاڭا زاڭدار ازىرلەنىپ جاتىر, الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ تاسىلدەرى وزگەرتىلۋدە. تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ ەنگىزىلۋ قاجەتتىلىگى نەمەن تۇسىندىرىلەدى جانە بۇل وزگەرىستەر قاتارداعى قازاقستاندىقتارعا نە بەرەدى, مىنە وسى ماسەلەلەر جايىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆادان سۇراعاندى ءجون كوردىك.
– تامارا قاسىمقىزى, قازىرگى تاڭدا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىندە ۇلتتىق دارىلىك فورمۋليار ازىرلەنۋدە. بۇل نە ءۇشىن كەرەك جانە قازاقستاندىقتاردىڭ دارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە قانداي ىقپال ەتەدى, وسى جايىندا ناقتىراق ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ساپالى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى بولىپ سانالادى. سول سەبەپتى ءاربىر مەملەكەتتە تۇرعىندارىنا ۇسىناتىن دارىلىك قۇرالداردىڭ ساپاسى, قاۋىپسىزدىگى جانە قولجەتىمدىلىگى ماسەلەلەرىن شەشۋدى كوزدەيتىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق, ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ساياساتى بولۋعا ءتيىس. ءدال وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندىق ۇلتتىق دارىلىك فورمۋليار (ۇلتتىق فورمۋليار) ازىرلەنۋ ۇستىندە. ۇلتتىق فورمۋلياردىڭ نەگىزىنە الەمدە «التىن ستاندارت» بولىپ سانالاتىن جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (دسۇ) مودەلدىك فورمۋليارى بولىپ تابىلاتىن بريتاندىق ۇلتتىق دارىلىك فورمۋليار الىندى. فورمۋليار ازىرلەۋدى بيىلعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– بۇل فورمۋلياردىڭ قولدانىستاعى مودەلدەن ايىرماشىلىعى نەدە؟
– قولدانىستاعى رەسپۋبليكالىق دارىلىك فورمۋلياردا كەپىلدىك بەرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەت ساتىپ الاتىن دارىلىك قۇرالداردىڭ تىزبەسى بار.
ال جاڭا ۇلتتىق فورمۋليار قازاقستاندا تىركەلگەن دارىلىك قۇرالداردىڭ بارلىق تىزبەسىن, ولاردىڭ دالەلدەنگەن كلينيكالىق تيىمدىلىگى تۋرالى اقپاراتتى, ولاردىڭ ىقتيمال تەرىس اسەرى جانە ءاربىر پرەپاراتتىڭ شەكتى باعاسى تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىن بولادى.
وسىلايشا, ۇلتتىق فورمۋليار كەڭ اۋقىمدى, دارىگەرلەر ءۇشىن دە, ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن دە قاجەتتى انىقتامالىق بولادى دەپ وتىرمىز. بۇعان قوسا, ءاربىر مەديتسينالىق ۇيىمعا ءوز دارىلىك فورمۋليارىن قالىپتاستىرۋعا, پرەپاراتتىڭ بەيىنى مەن باعاسىنا قاراي ءوز بيۋدجەتىن دۇرىس جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
– جاڭالىق جالعىز ۇلتتىق فورمۋليار عانا ەمەس. مينيسترلىك 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن دا دايىنداۋدا. دارىلىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسىن جەتىلدىرۋدەن باسقا بۇل باعدارلاماعا تاعى دا قانداي باعىتتار ەنگىزىلەدى؟
– مەملەكەت باسشىسى ن. ءا. نازارباەۆ قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىن مەجەلەپ بەردى, بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ ساپاسى جوعارى بولۋعا ءتيىس دەگەندى دە بىلدىرەدى.
بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەردى قىسقا مەرزىمدە جەكە جانە حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە نەگىزدەلگەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى مودەلىن قۇرۋ توڭىرەگىندە توپتاستىرۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل مودەل الەمدەگى جانە وتاندىق ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن اۋىسپالى كەزەڭدەرىندە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا باعدارلامادا ءوزارا جۇيەلىك بايلانىستى 3 ماسەلەنى شەشۋ كوزدەلەدى.
ءبىرىنشىسى – دەنساۋلىقتى باسقارۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ. بۇل تاپسىرمالاردىڭ ءمانىن اشۋ ءۇشىن دسۇ-نىڭ مىنا ءبىر دەرەكتەرىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى: دۇنيە جۇزىندەگى تۇرعىنداردىڭ 78%-ى دەنى ساۋ ادامدار, 15%-ى بەلسەندى ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىندە الدىن الۋعا جانە قاداعالاۋعا بولاتىن سىرقات ادامدار, 7%-ى – ەمدەۋ قوماقتى قارجى تالاپ ەتەتىن ناۋقاس ادامدار. الدىمىزداعى ماقسات – اۋرۋ قاۋپى بار ادامداردى عانا ەمەس, ساۋ ادامداردىڭ دا دەنساۋلىعىنىڭ الدىن الۋ شارالارىمەن قامتۋ.
وسى ماقساتتاردا مەديتسينالىق-سانيتاريالىق العاشقى كومەكتى (مساك) دامىتۋ ەڭ باستى باعىت بولىپ سانالادى. بۇگىنگى تاڭدا مساك-قا كەپىلدىك بەرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك شەڭبەرىندە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 24%-عا جۋىعى جۇمسالادى. بىراق, حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, مساك قىزمەتىمەن حالىقتى قامتۋ قاجەتتىگى جانە ءتيىمدى قىزمەت كورسەتۋگە مساك قارجىلاندىرۋ كولەمى جالپى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە ارنالعان شىعىستاردىڭ كەمىندە 40%-ى جۇمسالعان جاعدايدا عانا قول جەتكىزىلەدى. ءبىز دە وسى ماقساتتاردى كوزدەپ وتىرمىز.
سونىمەن قاتار, سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ءتارتىبى دا قايتا قارالادى. بۇل اۋرۋلاردى انىقتاپ قانا قويماي, قاتەرلەردى دە ايقىنداۋ, تۇرعىنداردى حاباردار ەتىپ وتىرۋ, باستاپقى سەبەپتەردى جانە ىقتيمال سالدارىن ۋاقتىلى جويۋ دەگەندى دە بىلدىرەدى.
ەكىنشىسى – اۋرۋلاردى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ نەمەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىن ينتەگراتسيالاۋ جولىمەن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ.
ءسوزدىڭ رەتى كەلگەندە, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن بارلىق ءىس-شارالارعا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ناتيجەلى دەپ باعا بەرگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بىراق بۇل رەتتە, بانك ساراپشىلارى ءتۇرلى دەڭگەيدە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە قاجەتتى ساباقتاستىقتىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنىڭ ءتيىمسىز ەكەندىگىن دە ايتىپ وتىر.
مىسالعا, ەگەر ايەلدەر جۇكتىلىكتىڭ سوڭعى كەزىندە كەلەڭسىز جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە, سوڭعى ينستانتسيانى (ستاتسيوناردى) ايىپتاي باستايدى. الايدا, بۇل ماسەلە ەمحانادا وتباسىن دۇرىس جوسپارلاۋ جونىندەگى كونسۋلتاتسيادان باستاۋ الىپ, بولاشاق اتا-انانىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن باعالاۋ جانە دايارلىق, جۇكتى بولعان سوڭ ەرتەرەك ەسەپكە تۇرۋ, جۇكتىلىك كەزەڭىندە مەديكتەردىڭ بارلىق كەڭەستەرىن ورىنداي وتىرىپ ساپالى جانە ۋاقتىلى پاتروناج كورسەتۋمەن جالعاسىن تابۋعا ءتيىستى. ياعني, وسى باعىتتاعى قىزمەتتەردىڭ بارلىعى بىرگە جۇمىلىپ جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرۋگە ءتيىس.
قازىرگى كەزدە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن بىرلەسىپ پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ءۇش اۋرۋدى (ارتەريالدى گيپەرتەنزيا, قانت ديابەتى, سوزىلمالى جۇرەك اقاۋى) باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. 2016 جىلدان باستاپ بۇل جوبا تاعى دا 5 وڭىردە (استانا ق., الماتى ق., قوستاناي, بقو, قاراعاندى وبلىستارىندا) ءوز جالعاسىن تابادى.
مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋ ءۇشىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىن قامتيتىن جانە بايلانىستىراتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باعدارلامالىق مودەلىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
ءاربىر باعىت بويىنشا: پروفيلاكتيكا, وڭالتۋ, ديسپانسەرلىك قاداعالاۋ قىزمەتتەرىنىڭ, مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى قوسقاندا ەمدەۋ ءىس-شارالارىنىڭ بارلىق تۇرلەرى كورسەتىلەتىن بولادى. بۇل ورايدا, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرى ءوزارا بايلانىستىرىلادى.
كۇردەلى تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلاردى جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ جوعارىلىعىن تالاپ ەتەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرى اۋدانارالىق, وڭىرلىك, وبلىسارالىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيلەردە ورتالىقتاندىرىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, كۇردەلى تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلار قاجەت ەمەس دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرى كەرىسىنشە, تاراتىلىپ, پاتسيەنتتىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنە جاقىنىراق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا كورسەتىلەدى.
كۇتىم جانە الەۋمەتتىك قامقورلىق بويىنشا قىزمەتتەر پاتسيەنتتەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس بىرىكتىرىلەتىن بولادى.
ءۇشىنشى مىندەت – دەنساۋلىق ساقتاۋ رەسۋرستارىن وڭتايلى پايدالانۋ.
ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل قارجىلاي قاراجاتقا قاتىستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ەنگىزىلەدى, بۇل رەتتە الەۋمەت دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى (قىزمەتكەرلەر ءۇشىن) جانە قىزمەتكەر ء(وزى ءۇشىن) اراسىندا بولىنەتىن بولادى. بۇل جۇيە دەنساۋلىق ساقتاۋعا جۇمسالاتىن قارجىنى ۇلعايتۋعا باعىتتالادى.
ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋعا شىعىستاردىڭ ۇلەسى ءىجو %-گە شاققاندا تۇركيادا – 6,7, وڭتۇستىك كورەيادا – 7,2, نورۆەگيادا – 9,1, اقش-تا – 17,9, ال ەىدۇ ەلدەرىندە ورتا ەسەپپەن – 8, ال قازاقستاندا بار-جوعى 3,8%.
زاماناۋي مەديتسينا جاڭا تەحنولوگيا دامىعان سايىن رەسۋرس قاجەت بولا باستادى. جانە دە بۇل قادام ەڭ الدىمەن, مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
ەكىنشى جاعىنان, بۇل – دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەتىن ليميت. وسىعان بايلانىستى, باعدارلاما جوباسىنا دارىلىك قۇرالداردى, مەديتسينالىق تەحنيكانى وڭتايلى پايدالانۋ, كادرلىق قامسىزداندىرۋدى جانە مەديتسينالىق ۇيىمداردى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ناقتى شارالار ەنگىزىلدى.
مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن بارلىق ۇسىنىستاردىڭ قازىرگى تاڭدا كەڭىنەن تالقىلاۋدان ءوتىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مينيسترلىكتىڭ سايتىندا مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ, دارىگەرلەردىڭ جانە جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن بەلسەندى تۇردە پىكىرسايىس ءجۇرىپ جاتىر.
– بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكاداعى وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – جۇمىسپەن قامتۋ. بۇكىل الەم بويىنشا كاسىپورىندار جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارعانى نەمەسە جابىلعانى تۋرالى جارىسا حابارلاپ جاتىر. قازاقستان دا وسى ەكونوميكانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە داعدارىستىڭ تەرىس اسەرىنەن تىس قالا المادى, بۇل پروبلەما بىزگە دە ىقپال ەتىپ جاتىر. مەملەكەت تاراپىنان جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانىلۋدا؟
– 2015 جىلى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ بەكىتىلگەن وڭىرلىك كەشەندى جوسپارلارىنىڭ شەڭبەرىندە 322 مىڭ ادامدى قامتۋ مەجەلەنىپ وتىر. ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىنىڭ» جانە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن باسقا دا مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلاتىن جوبالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
وڭىرلەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, بۇگىنگى كۇنگە 234 مىڭ ادام, ونىڭ ىشىندە, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا 121 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. بۇدان وزگە, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» شەڭبەرىندە كاسىپتىك وقۋدان وتۋگە, جەكە ءىسىن اشۋعا, سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارى مەن جاستار پراكتيكاسىنا جۇمىسقا ورنالاسۋعا نيەت بىلدىرگەن جۇمىسسىزدار مەن ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن قامتىلعان ادامدارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرىپ كەلەمىز. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن ەڭبەك رەسۋرستارىنا دەگەن سۇرانىسى بار وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋىنا جاردەمدەسۋدەمىز.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» شەڭبەرىندە قونىس اۋدارۋدىڭ جاقسى ءبىر ۇلگىسى رەتىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ريددەر قالاسىن ايتىپ وتۋگە بولادى. بۇل جەرگە جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن 30 وتباسى قونىس اۋداردى, ولار ءۇشىن كوپ پاتەرلى ەكى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, جۇمىس بەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بيۋدجەت جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا جۇمىسقا ورنالاستىرا وتىرىپ, سونداي-اق, بالالاردى مەكتەپتەر مەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا ورىندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشە وتىرىپ 154 وتباسىن قابىلداي الادى.
الايدا, اعىمداعى جاعدايدا ەڭبەك نارىعى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىستان ىقتيمال بوساتىلۋ قاتەرىنە دۋشار بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ءبىر جاعىنان, تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى مەن تولىق ەمەس جۇمىس اپتاسى رەجىمدەرىن قولدانۋدى كەڭەيتۋ, ەكىنشى جاعىنان, اتاۋلى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن قولدانۋ ارقىلى قىزمەتكەرلەردىڭ جاپپاي قىسقارتىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن شارالار قابىلداناتىن بولادى.
قىزمەتكەرلەردى جۇمىستان بوساتۋ كارتاسى ازىرلەنىپ, جۇمىستان شىعارىلاتىن قىزمەتكەرلەردى سالالارى مەن ساناتتارىنا قاراي ءتيىستى قولداۋ شارالارى قولدانىلادى. وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ بىلىكتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋ كەزىندە جوعالتىلعان تابىستىڭ 2/3 بولىگىن مەملەكەتتىڭ ۋاقىتشا سۋبسيديالاۋ تەتىگىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى.
بۇدان باسقا, وندىرىستەن قول ۇزبەستەن نەمەسە قول ۇزە وتىرىپ, بىراق جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ شارتىمەن ءوز قىزمەتكەرلەرىن قايتا دايارلاۋدى نەمەسە بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا دايىن جۇمىس بەرۋشىلەرگە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە گرانت بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل رەتتە شىعىستاردىڭ 80 پايىزى اتالعان باعدارلاما ەسەبىنەن تولەنەدى جانە 20 پايىزىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ وزدەرى جابادى.
سونداي-اق, وندىرىستىك كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن 18 بەن 24 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ جۇمىس ورىندارىن ساقتاي وتىرىپ, ولارعا باعدارلاما ەسەبىنەن كاسىپتىك وقىتۋ ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىلادى.
جالپى, قىزمەتكەرلەر جاپپاي جۇمىستان بوساتىلعان جاعدايلاردا, مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە جۇمىس ورىندارىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ورنالاستىرۋ شارالارى قابىلدانادى, وڭىرلەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2015-2016 جىلدارداعى كەزەڭدە 88 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– قوعامدا ەڭبەك كودەكسىنە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر دە كەڭىنەن تالقىلانۋدا. ولار قانداي وزگەرىستەر, وسى وزگەرىستەردى ەنگىزۋدەگى ماقسات قانداي؟
– ەڭبەك كودەكسىنىڭ جوباسى پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى 100 قادام ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ازىرلەنۋدە. جاڭا ەڭبەك كودەكسى – قازاقستاندا ءتيىمدى ەكونوميكا نارىعىن قالىپتاستىرۋ جانە ەڭبەك نارىعىن زاڭداستىرۋ جولىندا جاسالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام. كاسىپكەرلىك پەن ءتيىمدى ەڭبەك نارىعىن دامىتىپ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن ەڭبەك قاتىناستارىن ۇيلەسىمدى رەتتەۋ تەتىگىن كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى.
جاڭا ەڭبەك كودەكسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق مودەلى جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋ شەگىن ناقتى ايقىنداۋدى ۇسىنادى. مەملەكەت ەڭ تومەنگى ەڭبەك ستاندارتتارىن بەلگىلەپ, جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى قاتاڭ قامتاماسىز ەتەدى.
ءوز كەزەگىندە جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر اراسىنداعى قاتىناستار ايتارلىقتاي دارەجەدە قىزمەتكەرلەردى جالداۋ, كادرلىق اۋىستىرۋ جانە جۇمىستان بوساتۋ, جۇمىس ۋاقىتى, ەڭبەك جاعدايلارى مەن ەڭبەكاقى تولەۋ سالالارىنداعى ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر مەن ولاردىڭ اراسىندا جاسالاتىن كەلىسىمدەردىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ قاعيداتتارىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى.
قولدانىستاعى شەكتەۋلەر شەڭبەرىندە جۇمىس بەرۋشى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن ەڭبەك قاتىناستارى شارتتارىندا جۇمىسپەن قامتۋدىڭ يكەمدى نىساندارىن پايدالانا المايدى. ەڭبەك شارتىنىڭ تالاپتارىن قايتا قاراۋعا قاتىستى ونىڭ تاراپىنان بولاتىن كەز كەلگەن باستاما ءوندىرىس ۇيىمدارىندا بولاتىن وزگەرىستەر جانە (نەمەسە) جۇمىس كولەمىن قىسقارتۋ جاعدايلارىمەن قاتاڭ شەكتەلگەن. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق كەزەڭىندە كاسىپورىنداردىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن تەتىكتەردى بەلگىلەۋ ۇسىنىلادى (قىزمەتكەرلەردى باسقا جۇمىس بەرۋشىگە اۋىستىرۋ, وندىرىستىك قاجەتتىلىككە بايلانىستى باسقا جۇمىسقا ۋاقىتشا اۋىستىرۋ جانە باسقا).
بۇل شارالار جۇمىسپەن قامتۋدى ىنتالاندىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە ەڭبەك قاتىناستارىن زاڭداستىرۋعا قوسىمشا كۇش بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز. سونىمەن بىرگە, ۇجىمدىق شارتتاردى ورىنداۋ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەلەرىن قوسا العاندا تالاپتار مەن كەپىلدىكتەردى ساقتاۋ بويىنشا جۇمىس بەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتىرىلدى.
اتالعان مودەل شەڭبەرىندە جۇمىس بەرۋشىمەن ەڭبەك قاتىناستارىندا قىزمەتكەر ءالسىز تاراپ بولمايدى, ويتكەنى كودەكس جوباسىندا كەپىلدىكتەر, سونداي-اق, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ قۇرالدارى جەتكىلىكتى تۇردە ءدال بەلگىلەنگەن. قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋدە كاسىپوداقتاردىڭ ءرولى جانە جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كەلىسسوز ۇدەرىستەرىندە قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن الەۋمەتتىك-ەڭبەك ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى, ونىڭ ىشىندە جۋىق ۋاقىتتا جاڭادان قابىلدانعان «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭدا كوزدەلگەن مۇمكىندىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ كۇشەيتىلدى.
ءسوز ورايىندا, جاڭا ەڭبەك كودەكسىن ازىرلەۋگە بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, رەسپۋبليكالىق جانە سالالىق كاسىپوداقتاردىڭ ساراپشىلارى, ەڭبەك قۇقىعى سالاسىنداعى عالىمدار, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وكىلدەرى تارتىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
– ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنىڭ ەركىن باعامىن ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتەدى ەكەن. ال تابىسى از ازاماتتار نەمەسە بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ ولاردىڭ تابىستارى ونسىز دا كوپ ەمەس ەدى, ەندىگى جەردە ولارعا كەدەيلىك شەگىندە قالۋ قاتەرى تۋىنداماي ما؟
– ۇكىمەت وعان جول بەرە قويمايدى. مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ودان ارعى شارالارى جونىندە بولعان كەڭەستە قازىرگى تاڭدا قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, 2017 جىلعا مەجەلەنگەن الەۋمەتتىك باستامالاردى ىسكە اسىرۋدى, ياعني ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋدىڭ جاڭا مودەلىن ەنگىزۋ, اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسىن, مۇگەدەكتەرگە جاردەماقىلاردى جانە ستيپەنديانى كوبەيتۋ مىندەتىن 2016 جىلعا اۋىستىرۋدى تاپسىردى.
وسىعان وراي مەملەكەت ءوزىنىڭ بۇرىن قابىلداعان الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن ورىندايدى, ال ولاردىڭ بىرقاتارى, مۇگەدەكتىگى بويىنشا جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋعا بايلانىستى بەرىلەتىن جاردەماقىلاردى قوسقاندا, كەلەسى جىلدىڭ باسىنان 25 %-عا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مۇنىمەن تاعى دا 670 مىڭداي جاردەماقى الۋشى قامتىلادى.
بۇعان قوسا, 2016 جىلى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تولەنەتىن جاردەماقىلاردىڭ بارلىق تۇرلەرى, ونىڭ ىشىندە, بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلار, ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقىلار يندەكستەلەتىن بولادى.
بۇدان باسقا, جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا ۇكىمەت بەس باعىتتى قامتيتىن ءارى ەكونوميكانى جانە ولاردىڭ سالالارىن قولداۋعا باعدارلانعان شۇعىل شارالار جوسپارىن ازىرلەدى.
ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتى ناقتى ەكونوميكا سەكتورلارىن قولداۋعا جانە جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا, جۇمىسپەن قامتۋعا جانە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا ىنتالاندىرۋ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قولداپ وتىرۋعا جۇمىلدىرىلاتىن بولادى.
قورىتا كەلە, ەلىمىزدە ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىنىڭ, تابىسى از ازاماتتاردى قولداۋ شارالارى كەشەنىنىڭ قالىپتاسقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بىرقاتار جىلداردان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» ەل ەكونوميكاسىنداعى قيىندىقتارعا قاراماستان, ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. وسى باعدارلاما بويىنشا ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە توسقاۋىل بولىپ قانا قويماي, ونىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزدىك. بۇل جۇمىس كەلەشەكتە دە ءوز جالعاسىن تابادى, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بىردە-ءبىر قازاقستاندىق ازامات مەملەكەتتىڭ نازارىنان جانە قولداۋىنان تىس قالمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان».