قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى اسقار التاي. ول وتىزدان استام اڭگىمەلەردىڭ, بىرنەشە حيكاياتتار مەن رومانداردىڭ اۆتورى. وزىندىك ايتار ويى بار, كەيىپكەرلەرىن ءىرى سويلەتىپ, كەسەك تۋرايدى. سوندىقتان دا ادەبيەت سۇيەر قاۋىمدى «اسقار نە جازىپتى», «نە جازىپ ءجۇر ەكەن؟» دەگەن سوزدەر ءجيى مازالايدى.
اسقار التايدىڭ سوڭعى رومانى «سيرات» دەپ اتالىپتى. اتىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ جايشىلىقتاعى «قىلكوپىر» دەگەنى ەمەس, قۇران اياتتارىنان الىنىپ, انادايدان انداعايلاپ تۇر. رومان وقيعالارى وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارداعى التايدىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى قازاقتىڭ قيىن تاعدىرىن سۋرەتتەۋگە ارنالعان. «التايدىڭ بەر جاعى – دەرت, ار جاعى – ءورت ەكەن», دەيدى ونى ءبىر سوزبەن اۆتور. بۇل جاقتا قىزىل كامەسسەرلەر قىسىپ, مالىن, بايلىعىن تارتىپ العاننان جان ساقتاپ, شەكارا اسايىن دەسە, ونى پۋلەمەتپەن كۇزەتتىرگەن قاندى وكىمەت قامشىسىنان باسقا قارۋى جوق حالىقتى قويداي قىرادى. قورعاسىن جاۋعان قىسپاقتان امان وتكەننىڭ وزىندە ار جاقتاعى مۇسىلمان قاۋىمى گوميندان وكىمەتىنىڭ قىسىمىنا قارسى كوتەرىلىپ, ۇلكەن لاڭ وندا دا تۋىپ جاتىر. سوندىقتان سىرتتان كەلگەن بۇلارعا «سالۋلى توسەك, سالقىن ءۇي جوق» ەدى...
جالپى, رومانعا جۇك بولعان وقيعالار اۋقىمى ۇلكەن, گەوگرافياسى كەڭ. وندا كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ءۇستىرت ارقىلى قاراقالپاقستانعا, يرانعا, قىزىل قىتايداعى قۋعىننان شىعىس ءتۇركىستان قازاقتارىنىڭ تيبەت, كاشمير ارقىلى ۇلانايدان اسۋى – ءبار-ءبارىن ۇلتىمىزدىڭ سيرات كوپىردەن وتكەنىندەي قامتىلىپ كەتكەن. ءبىراق رومان بىرىزدىلىكپەن ءبىر وقيعانىڭ اينالاسى ەمەس, نەگىزىنەن نكۆد بارلاۋشىلارىنىڭ كورگەن شىندىعىن ايتپاق بولعان سياقتى. بۇعان ءوز اكەسى, وماردان (شىن ەسىمى عۇمار) ەستىگەن اڭگىمەلەر ارقاۋ بولعانى كورىنىپ تۇر. ول كەڭەستىڭ بارلاۋشىسى بولعان, ءماسكەۋ تۇبىندەگى ديۆەرسيالىق مەكتەپتە وقىعان, وسىندا ءتىل ءۇيرەنىپ, قىتايعا جىبەرىلگەن, ول جاقتا بەيجىڭدەگى جوعارى زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن وتە قىزىق تاعدىرلى, ءبىلىمدى ادام ەكەن. شىڭجاڭدا ول التاي ايماقتىق ساقشىسىنىڭ باستىعى دا بولادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, ءۇش ايماق كوتەرىلىسى كەزىندە وسپان باتىر كوتەرىلىسشىلەرىنە جاردەم دە بەرگەن, 1955-1962 جىلدارى كەڭەس وداعىنا وتكىسى كەلگەندەرگە دە استىرتىن كومەك قولىن سوزعان. شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى قۇرىعان سوڭ كەڭەستەرگە كەرەگى بولماي قالعان ول قىتايعا ءبىرشاما قىزمەت ەتىپ, اقىرى1961 جىلى قالىڭ كوشپەن بىرگە ەلگە وتكەن. كەڭەس بارلاۋشىلارىنىڭ دا تالايىن بىلگەن جان ەكەن...
مىنە, وسى ادامنىڭ جانە باسقا دا قىم-قۋىت وقيعالاردى بىلەتىن ادامداردىڭ شىم-شىتىرىق اڭگىمەلەرىن كوركەم بايانداپ بەرگەن «سيرات» رومانىنىڭ جۋىردا استاناداعى اكادەميالىق كىتاپحانادا تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى.
الدىمەن ءسوز العان اكادەميك عاريفوللا ەسىم كىتاپ تۋرالى جاقسى پىكىرلەر ايتتى. ول كىتاپتى وقىپ شىققانىن بىرنەشە رەت ايتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ تۇيگەنى جازۋشىنىڭ رومانعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. «ەگەر مەن بۇل كىتاپتىڭ اۆتورى بولسام, بۇل ەڭبەكتىڭ اتىن «ەل قايدا؟» دەپ قويار ەدىم, – دەدى.
وسىدان كەيىنگى پىكىرلەر دە وسى سارىنمەن كىتاپتىڭ تەك جاقسى قىرىن اتاۋمەن كەتتى. كەيبىر جازۋشىلار وزدەرىنىڭ كىتاپتى ءالى وقىپ بىتىرمەگەنىن سىلتاۋ قىلىپ, تەرەڭ پىكىرگە بارماي, جەڭىل قالقىپ وتىردى. سوندىقتان پىكىر ايتقانداردىڭ كەيبىر سونى پىكىرلەرىنە عانا توقتالىپ وتەلىك. اكىم تارازي اعامىز اۆتوردىڭ روماندى جانىن قيناپ جازعانى كورىنىپ تۇرعانىن ايتتى. مىنا جەردە سەنىڭ جۇرەگىڭ كورىنىپ تۇر, مەن ونىڭ لۇپىلدەپ سوعىپ تۇرعانىن باقىلادىم. اناۋ اعايىندارعا دەگەن سەنىڭ سەزىمىڭ, سەنىڭ سەزىمىڭ ارقىلى مەنىڭ ايانىش سەزىمىم وياندى, – دەدى اۆتورعا. – كوڭىلشەك ادام بولسام جىلار دا ەدىم, بىراق مەنى اللا قاتتى قىلىپ جاراتقان عوي».
جازۋشى سۇلتان ورازالين ءوز ءسوزىن اسقار التاي ارقىلى ءوزى ءۇشىن وتە ءبىر دارىندى, تالانتتى ادامدى اشىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. شىعىستان شىققان ايتۋلى جازۋشىلارىمىزدى اتاپ شىققان ول سولاردىڭ شىعارمالارىنداعى التايدىڭ تاريحى جاڭا ءبىر جاقسى ەڭبەكپەن تولىققانىن جەتكىزدى. شىعارمانىڭ كومپوزيتسياسى, قۇرىلىمى ناعىز ەۋروپالىق تالاپقا ساي دەي كەلىپ, ودان ءارى س.ورازالين قىزىل قىرعىننىڭ تاريحىن ەسكە الا وتىرىپ, شەكارا اسقان قازاقتاردىڭ تاريحى جاڭا ءبىر تولىمدى, كوركەم ادەبيەتپەن تولىقتى دەپ ايتا الامىز, دەدى.
ادەبيەتشى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي ءوزىنىڭ سوزدەرىن ادەبي تالقىلاۋ تۇرعىسىنان ايتۋعا تىرىستى. «مەن وسىدان 3-4 جىل بۇرىن شىعىس تۇركىستانداعى كوتەرىلىستەردىڭ تاعدىرى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ ءبارىن قۇراستىرىپ, جاريالاعان ەدىم. وندا الاش قوزعالىسىنىڭ باسشىلارى وزدەرىنىڭ يدەيالارىن سول جاقتاعى قازاقتارعا دا تاراتپاق بولعاندىعىنا كوزىم جەتىپ, «ءولىم ىشىنەن ءومىر ىزدەگەن» اتتى قورىتىندى ماقالا جازدىم. شىعىس تۇركىستانداعى كوتەرىلىستەر ۇلت-ازاتتىق سيپاتتا بولعانىمەن ازاماتتىق سوعىس بولعانى داۋسىز. مىنا كىتاپتاعى كورىنبەيتىن مايدانعا قاتىسۋشىلار ءۇش وتاۋدىڭ, ياعني قازاقستانداعى, قىتايداعى جانە موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ باسىن قوسۋ جولىندا بولعان, دەي كەلىپ, الايدا, ولار باسقا-باسقا مۇددەدەگى تۋدىڭ استىندا ارەكەت ەتىپ, ءبىر-بىرىمەن ايقاسقان».
جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ ءوزىنىڭ وسى تۇساۋكەسەرگە الماتىدان ادەيى ارناپ كەلگەنىن جەتكىزدى. «بۇل تالانتقا دەگەن قۇرمەت, – دەدى ول. – جازۋشى شىعارماعا كىرىسەر الدىنا ءوزىنىڭ الدىنا نە جازامىن, نە ءۇشىن جازامىن جانە قالاي جازامىن دەگەن ءۇش مىندەت قويادى. وسى ءۇش مىندەتتىڭ ۇشەۋىن دە رومان ءمىنسىز ورىنداپ شىققان. بۇرىن مۇلدە از جازىلعان اقتاڭداقتارعا وزىنشە كەلگەن». ودان ءارى شەشەن روماننىڭ كەيىپكەرلەرىنە, ولاردىڭ وزىندىك قاسيەتتەرىمەن وقىرمانداردىڭ كوز الدىندا قالىپ قوياتىنىنا مىسالدار كەلتىردى. «سونىڭ ءىشىندە روماننىڭ باسىندا عانا كورىنگەن الپىسحان, باتيلەردىڭ ءوزى ۇمىتىلماستاي بولىپ قالىپ قويادى. ديالوگتار وقيعالاردىڭ دامۋىنا, ادامداردىڭ حاراكتەرلەرىن اشۋعا جاقسى اسەر ەتىپ, شەبەر قيۋلاستىرىلعان», دەي كەلىپ جازۋشى الماتىلىق وماروۆا دەگەن ءبىر اۆتور ءوزىنىڭ 20 بەتتىك رومانىن ماقتاپ, «رومان» دەگەن وسىلاي جازىلۋى كەرەك, سوندا عانا وقىلادى دەپ باسقالارعا ۇلگى ەتكەنىن ەسكە الدى. «مۇندايمەن ەشقاشان كەلىسۋگە بولمايدى, كوركەمدىك قۋاتى بولسا, كىتاپ كولەمىنە قاراماي وقىلا بەرەدى», دەدى س.دوسانوۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول ا.التايدىڭ رومانىنان ءوزىنىڭ تالاي جاڭا سوزدەردى ۇيرەنگەنىن ايتتى.
تۇساۋكەسەر ءراسىمىنىڭ قىزىعىن ارتتىرىپ, جاندى, قىزۋلى پىكىر بىلدىرگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ بولدى. «قولىما العان كىتاپتى تەز وقيتىن ادەتىم بار ەدى, بىراق مىنا رومان وتە اۋىر ەكەن, وقىلمادى. جالپى اسقاردىڭ شىعارمالارىن مەن قىزىعىپ وقيتىن ەدىم, بۇرىن جاقسى پىكىرلەرىمدى ايتقان دا ەدىم. بىراق مىنا روماننىڭ كوپ جەرىنە ريزا بولعان جوقپىن. كەيىپكەرلەرىنىڭ كوبى اياق استىنان شىعادى, وقىرماندى لوگيكالىق تۇرعىدان دايىندامايدى. مىسالى, كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى وماردىڭ جەتىم قالعانى جونىندە كىتاپتىڭ باسىندا ءبىر ايتىلىپ, ۇزاق ۋاقىت ول ۇمىت قالىپ, ءبىر كەزدە, اياق استىنان ول شىعا كەلىپ, نەگىزگى كەيىپكەرگە اينالادى. جازۋشى مۇندايعا باسقا دا بىرنەشە مىسالدار كەلتىردى. سونىڭ ىشىندە «بەريللي ب ۇلىگى» دەگەن تاراۋدا دا وقىرمانعا بۇرىن مۇلدە بەلگىسىز كەيىپكەرلەردىڭ اياق استىنان شىعا كەلگەنىن العا تارتتى. سول قاراپايىم ادامداردىڭ بەريللي تۋرالى تەرەڭ تۇسىنىگى دە مۇلدە نانىمسىز», دەدى ول. سونىمەن قاتار, جازۋشى اۆتوردىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرگە اسىعىس, ءۇستىرت قاراعانى كورىنىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ال ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە ءتىپتى تەرەڭدەپ, كوپ اقاۋلىقتار كورگەنىن بىرنەشە مىسالدارمەن ءدالەلدەپ شىقتى.
وسىدان كەيىن پىكىر ەكىگە جارىلعانىمەن نەگىزىنەن ق.مۇحانبەتقاليەۆتىڭ ايتقان ولقىلىقتارىن قوستاۋشىلار ءبىرشاما بولدى. اسقار التايدىڭ ءوزى دە وسى پىكىرلەردى مويىندايتىنىن جەتكىزدى.
جالپى, رومان ساياسي كۇرەس جولىنداعى قيتۇرقى ارەكەتتەردى جەتكىزبەك بولعان. سونىڭ ىشىندە كسرو-نىڭ شىعىس تۇركىستاندى, ودان الدىمەن گوميندانشى, ارتىنان قىزىل قىتايدى ۋىسىندا ۇستاۋ ءۇشىن جاساعان قاندى قادامدارى قاتىسقان ادامداردىڭ كوزىمەن, سوزىمەن بەينەلەنگەن. بىراق سونى قورىتۋى قويىرتپاقتاۋ بولىپ, ادەبي, ساياسي بيىك ۇستانىم ەمەس, ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ راستىعىن ساقتاۋ جولىمەن كەتىپ, شىم-شىتىرىققا ۇرىندىرعان.
شىعىس تۇركىستانداعى, قىزىل قىتايداعى وقيعالاردىڭ تاريحىن زەرتتەگەن, كوركەم شىعارمالارىندا بەينەلەگەن قازاق جازۋشىلارى از بولعانىمەن, ورىس اۆتورلارى وتە كوپ بولىپ شىقتى. ونى وسى جيىنعا قاتىسقان تاريحشى عالىم, جازۋشى تۇرسىنحان زاكەن ايتىپ, ونداعان اۆتورلاردى سانامالاپ بەردى. اۆتور ولاردىڭ تەك كەيبىرىن عانا بىلەدى ەكەن.
روماندا سول كەزدىڭ ادامدارى قولداناتىن سوزدەرمەن قاتار, قازىرگى كىتابي تىركەستەر دە كىرىپ كەتىپ, ويلى وقىرماننىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەدى. مىسالى, الپىسحان دەگەن كەيىپكەردىڭ باتيگە ايتقان مىنا ءسوزى: «سوڭىندا ەرىكسىز ەمەس, ەرىكتى تۇردە ءسۇيدىم». ول كەزدەگى قازاق «ءسۇيدىم-كۇيدىم» دەگەن تۇيەدەن تۇسكەندەي بولىپ كورىنەتىن ءسوزدى قولدانباعانى انىق. سول سياقتى «حالىق ەمشىسى» دەگەن بەرتىن شىققان ءسوز دە كەتىپ قالىپتى.
ارينە, ءتىلدى قويۋلاتىپ, ادەمى سۋرەتتەر جاساعان جەرلەر دە كوپ. بىراق بوياۋدى باتتاستىرا بەرۋ دە ارتىقتىق ەتەتىن سياقتى. كەيدە قۇلاققا ءسىڭىستى تىركەستەر ەمەس, قولدان جاسالعان جاساندى ءدۇنيەلەر روماننان ءىش تارتقىزادى.
ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا ءتىل جەڭىلدىككە سايىپ بارا جاتقان زامان قازىر. ول جالعىز قازاق تىلىندە عانا ەمەس, باسقا تىلدەردە دە بار. ءبىر كەزدەگى ءبىر ءبيدىڭ ايتقان ءسوزىن ءۇش كۇندىك جەردەگى ەكىنشى بي عانا شەشە الاتىن قيىندىق قازىرگى زامانعا ەرتەگىدەي بولىپ قالدى.
قورىتا ايتقاندا تالقىلاۋعا دا, تالداۋعا دا تۇراتىن ءبىر ەڭبەك ومىرگە كەلگەن ەكەن. ونىڭ ادىلەتتى باعاسىن الەۋەتتى وقىرمان الداعى ۋاقىتتا بەرە جاتارى ءسوزسىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».