قازاقستان-قىتاي: بايلانىستىڭ جاڭا كەزەڭىنە بەتبۇرىس

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى جالعاسۋدا. ساپار اياسىندا ەلباسى قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسىپ, بىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇشا­عى قىتاي استاناسى بەيجىڭگە جەكسەنبىنىڭ كەشىندە تابان تىرەگەن بولاتىن. «ەرتە تۇراتىن ەلدىڭ» ادەتىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر دۇيسەنبى كۇنى ەرتەمەن باس­تالدى. ياعني, اپتانىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق, ەلباسىنىڭ تىعىز جۇمىس كەستەسى باستالىپ كەتتى. ىرگەلەس كورشىمىز ءارى سىرتقى ساۋ­دادا ايرىقشا باسىمدىققا يە ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى باسشىلىعى قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى جىلى شىرايمەن قارسى الدى. الدىمەن بەيجىڭدەگى بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جيىنى عيماراتى الدىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەلۋىنە وراي ارنايى سالتاناتتى جيىن ءوتتى. وندا, ادەتتەگىدەي, قىتايدىڭ قۇرمەتتى قاراۋىلى ساپ تۇزەپ, وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ەكى ەلدىڭ ءانۇراندارى شىرقالدى. زەڭ­بىرەكتەردەن وتشاشۋ اتىلدى. ءتىپتى, قولدارىنا قوس ەلدىڭ تۋىن ۇستاعان قىتايلىق بۇلدىرشىندەردىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىن جامىراي شۋلاپ قارسى العانى دا سالتاناتتى جيىننىڭ شىرايىن اشا ءتۇستى. ال بۇل كۇندەرى بەيجىڭنىڭ باس كوشەلەرىندە اسپاناستى ەلىنىڭ قىزىل تۋىمەن قاتارلاسا قازاقتىڭ كوك تۋى دا جەلبىرەپ تۇردى. سەنىمدى سەرىكتەس سالتاناتتى راسىمنەن سوڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇل ەكى ەل باسشىسىنىڭ وسى جىلعى ءتورتىنشى جانە سي ءتسزينپيننىڭ قحر توراعاسى ءوز قىزمەتىنە كىرىسكەن ساتىنەن بەرگى ونىنشى كەزدەسۋى ەكەنىن ەسكە سالساق, ارينە, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ قانشالىقتى بايسالدى ەكەنىن باعامداي بەرسەك بولاتىنداي. وعان قوسا, ەلىمىزدە وتكەن بيىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ­دان كەيىن دە بىزگە ءبىرىنشى بولىپ ساپارمەن كەلگەن مەملەكەتتىڭ باسشىسى وسى قىتاي توراعاسى سي تسزينپين بولىپ ەدى. قالاي بولعاندا دا, بۇگىندە وسىناۋ الىپ كورشىمىزبەن الىس-بەرىسىمىز مول, بايلانىسىمىز بەكەم. وسى جولعى ساپاردا دا ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزى زور ءبىراز ماسەلە كۇن تارتىبىنە شىقتى. سونىمەن, سەنىمدى سەرىكتەس ەلدەردىڭ باسشىلارى كەزدەسۋ بارىسىندا ادەتتەگىدەي ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, قارجى-نەسيەلىك جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكى­جاقتى ىنتىماقتاستىق ­جايىن تالقىلادى. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى جايتتار بويىنشا ۇستانىم­داردى قاراستىردى. مەملەكەت باسشىسى ءوز كەزەگىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ءتور­اعاسىنا الدىمەن جىلى قا­بىلداۋى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. بۇل رەتتە, سونداي-اق, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى ۇدايى ءوسۋ جولىندا دامىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قازىرگى ىنتىماقتاستىقتى جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇعان ءسىزدىڭ بيىلعى مامىردا قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارىڭىز بارىسىندا قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتار سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر», – دەدى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزي­دەنتى سونىمەن قاتار, قىتاي حال­قىن جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىمەن جانە بەيجىڭنىڭ 2020 جىلعى قىسقى وليمپيادانى وتكىزۋ قۇقىن جەڭىپ الۋىمەن قۇتتىقتادى. بۇل رەتتە ەلباسى بەيجىڭ جازعى جانە قىسقى وليمپيادا ويىندارى وتكەن الەمدەگى بىردەن-ءبىر قالا بولاتىنىن ايتتى. ال قحر توراعاسى سي تسزين­پين ءوز كەزەگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءىلتيپات بىلدىرە وتىرىپ, قازاقستان مەن قىتاي­دىڭ اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ۇزدىكسىز نىعايىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز بۇگىن قازاقستان پرە­زيدەنتىمەن بىرگە جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭى تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويامىز. بۇل قۇجات ءبىزدىڭ كوپجىلدىق جەمىستى ءىس-قيمىلىمىزدىڭ قورىتىندىسى بولادى جانە بولاشاقتاعى ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنا اينالادى», – دەدى سي تسزينپين. كەلىسسوزدەر بارىسىندا قىتاي جاعى قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋىن قوش كورەتىندىكتەرىن ايتىپ, بۇل وقيعانىڭ ەكىجاقتى قاتىناستاردى ودان ءارى ارتتىرۋدا وڭ ىقپالى بولاتىنىن جەتكىزدى. تاراپتار سون­داي-اق, «جاسىل تەحنولوگيا­لاردى» دامىتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ الەۋە­تى اۋقىمىندا دامىتۋعا ۋاع­دا­لاستى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاقستان اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە ءازىر ەكەندەرىن ءبىلدىردى. وعان قوسا, تاراپتار الداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى بۇكىل ­الەم­دەگى ۆاليۋتا نارىقتارىنىڭ قۇبىلمالىلىعى جاعدايىن­دا ­­­دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادى. ينۆەستيتسيا يگىلىگى ءۇشىن كەڭ قۇرامداعى كەزدەسۋگە دەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايدىڭ بىرقاتار ءىرى كومپانيالارى باسشىلارىمەن جەكە-جەكە كەزدەسۋلەر وتكىزگەن بولاتىن. سونىڭ ءبىرى – «سيتيك گرۋپپ» كورپوراتسياسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى چان چجەنمين. چ.چجەنمينمەن كەزدەسۋ بارىسىندا بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىن­داعى ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىنا كومپانيانىڭ قاتىسۋى ماسە­لەلەرى تالقىلاندى. مەملەكەت باس­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سيتيك گرۋپپ» كورپوراتسياسى مەن قازاقستاننىڭ جاقسى ىنتى­ماق­تاستىق تاريحى بار ەكەنىن ايتتى. «ءبىز بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەن جىلدارى مول تاجىريبە جينادىق. كومپانيا قازاقستاننىڭ نارى­عىنداعى قىزمەتى كەزىندە وڭ ناتيجەلەرگە جەتتى. قازىر جاڭا زامان كەلە جاتىر, جاڭا جوبالار مەن مىندەتتەر تۋىنداۋدا», – دەدى ەلباسى. ءوز كەزەگىندە چان چجەنمين كومپانياعا كوپ جىلدار قولداۋ كورسەتكەنى جانە ەلدە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساعانى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنا العىسىن ءبىلدىردى. ەلباسى سونداي-اق, CNPC كورپوراتسياسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆان يلينمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايداعى دامۋىنا كورپوراتسيانىڭ قاتىسۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكامىز بەن CNPC كومپانياسىنىڭ زور ىنتىماقتاستىق تاجىريبەسى بار ەكەنىن, وسى جىلدار ىشىندە تاراپتار ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ اۋقىمدى بازاسىن قالىپتاستىرعانىن ايتتى. «كومپانيانىڭ مۇناي-گاز نارىعىنا قاتىسۋى – ءبىزدىڭ قحر-مەن ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ باس­تى تارماقتارىنىڭ ءبىرى. ءسىزدىڭ كورپوراتسيا كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ جانە وڭدەۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. بيىلدان باستاپ CNPC-ءدىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىرۋىنىڭ دە ماڭىزى بار», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى كورپو­راتسيانىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ماڭىزدى جوبالارعا توقتالدى. «قاشاعان كەنىشى يگەرىلىپ, شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جاڭعىرتىلۋدا. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مۇناي-گاز جابدىقتارى كەشەنى, «بەينەۋ-بوزوي» گاز قۇبىرى سالىنۋدا. بۇل جوبالار زور ماڭىزعا يە», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورپوراتسيانىڭ شي­كىزات سەكتورىنان باسقا سالادا دا باي تاجىريبەسى بار ەكەنىن ايت­تى. وسىعان بايلانىس­تى مەملەكەت باسشىسى CNPC-ءدى استانادا قۇرىلۋى جوسپارلانىپ وتىرعان حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا دا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى. سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى CNPC-ءدىڭ وزىق تەحنولوگيالار ازىرلەۋدەگى قىزمەتىنە جوعارى باعا بەردى جانە وسى باعىتتا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلىلىگىمىزدى ءبىلدىردى. ءوز كەزەگىندە ۆان يلين قازاقستان نارىعىندا جۇمىس ىستەگەن 20 جىل بويى كومپانياعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتتى. مەملەكەت باسشىسى, سونىمەن قاتار, «تسينحۋا» كورپوراتسياسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى حو تسينحۋامەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن, سونداي-اق, كورپوراتسيانىڭ قازاقستاننىڭ كومىر ونەركاسىبىنە قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تسينحۋا» كورپوراتسياسىمەن بۇرىن قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وراسان ماڭىزى بار ەكەنىن ايتتى. «ءسىزدىڭ كومپانيا قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت كومىردى كەشەندى وڭدەۋدەن وتكىزەدى. ونىڭ مول قورى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ءبىزدىڭ ەنەرگيا تەڭگەرىمى ءۇشىن زور مانگە يە», – دەدى مەملەكەت ­باسشىسى. كەلەلى كەلىسىمدەر شىندىعىندا قىتاي قازاق­ستاننىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى سانالادى. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق قازىرگى كۇننىڭ وزىندە وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا قارقىندى. ءتىپتى, سىرتقى تاۋار اينالىمىنىڭ جيىرما پايىزى وسى ەلگە تيەسىلى دەسەك ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. ايتالىق, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى ساۋدا-ساتتىق 17,2 ملرد. دوللاردى قۇراعان. بىراق بۇل 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما از. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار, ول قازىرگى نارىقتاعى شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى, ارينە. ەندەشە, جاھاندىق ەكونوميكالىق احۋال كۇردەلەنىپ تۇرعان قازىرگىدەي كەزەڭدە قىتاي سياقتى الپاۋىت ەلمەن قاتىناستى ءارى قاراي ءوربىتۋ ماقساتى ماڭىزدى. وسى مۇددەنى كوزدەگەن ەلباسىنىڭ قىتايعا ساپارى نەگىزىنەن ءۇش باعىتتى قامتىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەڭدە نەگىزگى ەكى باعىت – ءترانزيتتى-كولىكتىك ءدالىزدىڭ دامۋى جانە جاڭا قازاقستاندىق-قىتايلىق يندۋستريالىق باعدارلامانى ايتار ەدىك. كولىكتىك ءدالىز بويىنشا بىرنەشە جوبالار جۇزەگە اسقالى وتىر. ماسەلەن, كولىك جولدارىنىڭ جانە كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ قۇرىلىسى. بۇل قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن دە جاڭا سالا جانە بۇل جەردە قىتايمەن ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى ورىنعا يە. ەكىنشى باعىت بولىپ بىرلەسكەن يندۋستريالىق جوبالار تانىلادى. بۇل يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنداعى جۇكتەمەلەر مەن باسىمدىقتارعا سايكەس كەلەدى, دەيدى ساراپشىلار. ەكىنشى بەسجىلدىق باسىمدىعى مەتاللۋرگيا, حيميا, تىڭايتقىش ءوندىرىسى, ماشينا جاساۋ, كولىك, لوگيستيكا جانە باسقا سالالار ەكەنىن ەسكە سالساق, وسىنىڭ بارىنە قىتايلىق ينۆەستورلار كومەگى اۋا­داي قاجەت. ءۇشىنشى باسىم باعىت رەتىندە عىلىمي قامتىمدى سالالار مەن جوعارى تەحنولوگيالار سەكتورىنداعى ىنتىماقتاستىقتى اتاۋعا بولادى. ارينە, بۇل اتالعان باعىتتار, كوزدەگەن مۇددەلەر ءمۇلت كەتە قويعان جوق. قىتايلىق تاراپپەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ناتيجەلى بولدى. ماسەلەن, كەزدەسۋلەر قورىتىندىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى كوپسالالى سترا­تەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ جاڭا كە­زەڭى تۋرالى بىرلەسكەن دەكلارا­تسيا قابىلداندى. سونداي-اق, بۇدان باسقا دا ونشاقتى ماڭىزدى ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ۇكىمەتى مەن قحر ۇكىمەتى اراسىنداعى يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە, «بايتەرەك» ۇبح» اق جانە «سيتيك گرۋپپ» اراسىنداعى قازاقستان ينفراقۇرىلىمدىق قورىنا (Kazakhstan Infrاstruسture Fund) بىرلەسىپ قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمگە, «ماسالى تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى» جشس مەن قىتاي ەكسپورت-يمپورت بانكى اراسىنداعى زايم تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە, «ەurasian Resources Group» كورپوراتسياسى جانە قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكى اراسىنداعى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونىمەن قاتار, «KAZNEX INVEST» ەكسپورت جانە ينۆەستيتسيا جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىگى» اق پەن «جىبەك جولى» قورى اراسىندا­عى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق ىنتىماقتاستىق جوبالارى ءۇشىن ارناۋلى ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ءىس-قيمىل تۋرالى مەمو­ران­دۋمعا, ­­«استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق جانە قىتاي حالىقارا­لىق تۋريزم بيۋروسى اراسىن­داعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا, قا­زاقستان ۇكىمەتى مەن قحر ۇكى­مەتى اراسىنداعى مادەني-گۋ­مانيتارلىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە, «استانا LRT» اق جانە قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكى اراسىنداعى زايم تۋرالى كەلىسىمگە, «Astana LRT» جشس مەن قحر كومپانيا­لار كونسورتسيۋمى اراسىنداعى ەرس-كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. سونداي-اق, «قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى سوتتالعانداردى بەرۋ تۋرالى 2011 جىلعى 22 اقپانداعى شارت بويىنشا راتيفيكاتسيالىق گراموتالار الماسۋ تۋرالى حاتتاما» دا وسى كۇنگى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە قابىلداندى. بايسالدى باسقوسۋ كەشە ەلباسى قىتايدىڭ ءبىر توپ ىسكەر جانە قارجىلىق ورتالىعى وكىلدەرىمەن باسقوستى. شاراعا «حۋاۆەي» كورپوراتسياسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى سۋن يافان, ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكىنىڭ كوپجاقتى ۋاقىتشا حاتشىلىعىنىڭ باس حاتشىسى تسزين ليتسيۋن, قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى چجەن چجيتسزە جانە قىتايدىڭ باسقا دا جەتەكشى كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. سونداي-اق, ولاردىڭ اراسىندا ءبىر كۇن بۇرىن ەلباسىمەن جەكەلەي كەزدەسۋ وتكىزگەن «تسينحۋا» كورپوراتسياسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى حو تسينحۋا, «سيتيك گرۋپپ» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى چان چجەنمين دە بولدى. باسقوسۋ بارىسىندا قازاقستان مەن قحر-دىڭ ينۆەستيتسيالىق, قارجى-بانك جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋ بولاشاعى تالقىلاندى. كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى مۇنداي كەزدەسۋلەر مەن پىكىرلەسۋلەر ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ايتتى. «بۇل ساپاردى قازاقستان-قىتاي بايلانىستارىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ دەپ سانايمىن. ءبىز قىتايمەن نەگىزىنەن ەنەرگەتيكا جانە رەسۋرس ءوندىرۋ سالالارىندا 20 جىلدان استام بەلسەنە ىنتىماقتاسىپ كەلدىك. ەندى جاڭا كەزەڭدە ەكو­نوميكانىڭ وڭدەۋ, سونىمەن بىرگە, ماشينا جاساۋ جانە رەسۋرس­تى قايتا وڭدەۋ سەكتورلارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە كىرىسەمىز. كەشە قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن وتكەن سىندارلى كەلىسسوزدەر بارىسىندا 45 بىرلەسكەن نىسان اشۋ جونىندە ۋاعدالاستىق. سونىڭ 25-ءى بو­يىنشا جالپى قۇنى 23 ميلليارد دوللاردىڭ كەلىسىمىنە قول قويىلدى», – دەدى ن.نازارباەۆ. «جىبەك جولىنان» – «نۇرلى جولعا» ەلباسى مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ كەشەگى كۇنىندە سونداي-اق, قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ پرەمەرى لي كەتسيانمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن جۇزدەسۋ بارىسىندا قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن لي كەتسيانعا العىس ايتىپ, قحر مەملەكەتتىك كەڭەسى پرەمەرىنىڭ بىلتىرعى جەلتوقسانداعى ساپارىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. «ءسىز قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە زور ۇلەس قوستىڭىز. قازىر ءبىز قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتار مەن بىرقاتار ونەركاسىپ ورىندارىن قازاقستانعا كوشىرۋ جونىندەگى ۇسىنىس تولىق قارقىنمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسى رەتىندە بۇگىنگە دەيىن بىرلەسكەن يندۋستريالىق نىساندار قۇرۋ تۋرالى 25 كەلىسىمگە قول قويىلدى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى سونداي-اق, «نۇرلى جول» جانە «جاڭا جىبەك جولى» باعدارلامالارىنىڭ سينەرگياسى ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنىن ايتتى. «قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننان رەسەيگە قاراي اۆتوموبيل جولى, يران ارقىلى پارسى شىعاناعىنا قاراي تەمىرجول سالىندى, كاسپي تەڭىزىندە تەڭىز پورتى قۇرىلدى, ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى قورعاس ارقىلى بايلانىستىرىلدى. جاڭا جىبەك جولىنىڭ قازاقستان ارقىلى وتەتىن بولىگى تولىعىمەن دايىن دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءوز كەزەگىندە لي كەتسيان قازاقستان مەن قىتاي حالقى اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋداعى ءرولى مەن ەلدەرىمىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋ ىسىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.   جۋرناليستەرمەن جۇزدەسۋ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ سونداي-اق, كەشە مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا «دياويۋيتاي» قىتاي مەملەكەتتىك رەزيدەنتسيا­سىندا قازاقستاندىق جۋرناليس­تەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى وندا ءوزىنىڭ بۇل جولعى ساپارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, قول جەتكەن كەلىسىمدەردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزەر ءتيىمدى ىقپالىن ايتىپ بەردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋ بارىسىندا جاسالعان ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرى جوبالار قاتارىندا پاۆلودار اليۋميني زاۋىتىنىڭ ءوندىرىس قۋاتىن 150 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مۇناي-گاز جابدىقتارىن شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىن سالۋ قاراستىرىلادى. «قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكا­سىمەن تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قارىم-قاتىناسىمىز جىل­دان-جىلعا دامىپ كەلە جاتقانىن جاقسى بىلەسىزدەر. مىسالى, سول توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق 300 ملن. دوللار توڭىرەگىندە عانا بولاتىن بولسا, سوڭعى كەزدەرى ول 20 ملرد. دوللارعا دەيىن شىقتى. ەكى ەلدىڭ اراسىندا تەمىرجول, اۆتوكولىك جولدارى سالىندى. سونىمەن قاتار, قىتايدان ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا كەيىنگى ون جىلدىڭ ىشىندە عانا 14 ملرد. دوللار قاراجات ءتۇستى. سونىڭ بارلىعى ەكونوميكامىزعا, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇعان دەيىنگى بولعان قاتىناستىڭ بارلىعى, مىسالى, مۇناي, گاز, شيكىزات جاعىنان كوبىرەك بەيىمدەلگەن بولسا, قازىر بايلانىسىمىز جاڭا قادامعا بەتبۇرىس جاساپ وتىر. بۇل جولعى ساپارىمىزدى كەزدەسۋلەرىمىزدىڭ ەكىنشى كەزەڭى دەپ وتىرعانىمىز دا سودان, ياعني قازىر تەك قانا جاڭا زاۋىتتار سالۋ, وڭدەۋ, ماشينا جاساۋ سالاسىنا ايرىقشا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. جالپى ايتقاندا, شيكىزات ەمەس, دايىن ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتاردى ايتىپ وتىرمىز, دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل ساراپشىلارى مەن ۇكىمەت كەڭەسە كەلە 45 جوبا تۋرالى ۇسىنىس تۇسىرگەن. ال كەلەسى كەزەڭدە تاعى سونداي 45 جوبا اكەلەمىز دەپ وتىرمىز. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جانداندىرۋ ءۇشىن بۇل بىزگە وتە قاجەت. ەكىنشى جاعىنان بۇكىل دۇنيەدە قازىر داعدارىس. دۇنيەجۇزىنىڭ بانكتەرىندە قازىر بىزگە بەرەتىن اقشا جوق. سوندىقتان, بىزگە ءتيىمدى سەرىكتەس قىتاي بولىپ وتىر. بۇل بىزگە وتە پايدالى كەلىسىمدەر دەپ ساناۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ايتا كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە, قىتايدىڭ «جىبەك جولى» دەپ اتالعان باعدارلاماسىنا ءبىزدىڭ «نۇرلى جول» قوسىلىپ, ەكەۋى ەلدەر ءۇشىن ۇلكەن پايدا بەرمەك. «مەنىڭشە, ءبىز وسى قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا ۇلكەن جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەلى وتىرمىز. قىتاي توراعاسىمەن كەشەگى كەزدەسۋىمىزدە دە ەكى ەل اراسىنداعى بارلىق جاعىنان بايلانىستى قامتيتىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. قازاقستانعا بۇل الىپ ەل بارلىق جاعىنان قولداۋ جاساپ وتىر. سوندىقتان, ريزامىز دەۋگە بولادى. بۇگىننىڭ وزىندە قىتايدىڭ الپاۋىت كومپانيالارى باسشىلارىمەن كەزدەستىك. ولاردىڭ ارقايسىسى الەمنىڭ قىرىق-ەلۋ ەلىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان ءىرى ءوندىرىس ورىندارى. ولاردىڭ بارلىعى بولاشاقتا بىزبەن جۇمىس ىستەيىن دەپ وتىر», دەدى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى, سونداي-اق, ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىندا ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ تالاپتارى مەن قارجىلاندىرۋ ەرەكشەلىكتەرىنە دە توقتالدى. «قىتايدىڭ «جىبەك جولى» باع­دارلاماسىنىڭ توڭىرەگىندە ارنايى «ازيا ينۆەستيتسيا» دەگەن بانك قۇرىلدى. وعان 40 ملرد. قارجى قۇيىلدى. قازاقستان دا بۇل بانككە ءوزىنىڭ اقشاسىمەن قوسىلدى. سول بانك ارقىلى جاڭاعى «جىبەك جولىنىڭ» بويىنداعى بارلىق وندىرىستەر قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. ەكىنشى جاعىنان قىتايدىڭ ءوزىنىڭ يمپورتىنا ارنالعان بانكى بار, ول دا 8 ملرد. دوللارعا قازاقستاندى قارجىلاندىرادى. بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ەشكىم ءبىزدى مىنا جاقتا قارىزعا باتىپ جاتىر دەپ ويلاپ قالماۋى كەرەك. بۇل وندىرىستەردىڭ كەيبىرەۋلەرى تۇگەلدەي قىتايدىڭ قارجىسىنا سالىناتىن بولادى, ال ەندى ءبىرى بىرلەسكەن كاسىپورىندار تۇرىندە قۇرىلىپ, ەكى جاقتان قارجىلاندىرىلادى. كەيبىرەۋلەرىنە كوپ جىلعا از پايىزبەن جەڭىل نەسيە الامىز. ەندى ءبىر جوبالار تولىقتاي تەگىن بولادى. ماسەلەن, الماتىداعى اينالمالى ۇزىن جولدىڭ تولىقتاي جوباسىن قىتاي تاراپى ءوز مويىندارىنا الىپ وتىر. ايتا بەرسەك, قىتاي ينۆەستيتسياسىنا سالىناتىن مۇنداي اۆتوجولدار بىزدە كوپ. بارلىق جاعىنان الىپ قاراعاندا, بىزگە بۇل كەلىسىمدەر وتە پايدالى. قانشا قارىزىمىز بولۋى كەرەك, قانشا پايداسى بار, ءبىز ونىڭ ءبارىن سارالاپ, قاراپ وتىرمىز. باستىسى شەكتەن شىعىپ كەتپەۋ كەرەك. ءوزىمىزدىڭ جاعدايىمىز بو­يىنشا ارەكەت جاسايمىز. بۇگىن­دە, ارينە, بىزگە رەسەيدەن كەلەتىن پايدا جوق. ولاردىڭ وزدەرىنىڭ جاعدايى قيىن. ەۋروپانىڭ بانكتەرى, دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيا دامۋ بانكى سىندى قارجى ورتالىقتارى كومەكتەسىپ جاتىر. ماسەلەن, ولاردان «نۇرلى جولعا» 9 ملرد. دوللار قارجى قۇيىلۋدا. بىراق قازىرگىدەي جاعدايدا ول بىزگە جەتكىلىكسىز. ارينە, مۇنىڭ بارىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, كەيبىر جوبالاردى تەز سالىپ اياقتاۋ ءۇشىن كەلىسىم بويىنشا قىتايدىڭ ءوز ماماندارىن ەلىمىزگە توپتاپ اكەلۋگە ءتيىس بولامىز. مۇنى دا دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. مىسالى, ءوندىرىس ءبىر جىلدا سالىناتىن بولسا, سول ءبىر جىلعا بەس ءجۇز مامان كەلىپ, ءبىر جىلدان سوڭ ءبىرى قالماي, ەلدەرىنە قايتارىلادى», دەگەن ەلباسى وسى ساپاردا قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ۇلكەن تالقىلاۋدان ءوتىپ, ەلگە پايدالى جوبالار تاڭدالعانىن باسا ايتتى. سونىمەن قاتار, كەشە پرەزيدەنت بەيجىڭدە جۋرناليس­تەرمەن كەزدەسۋ ءساتىن پايدالانىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەلدەگى وقۋشىلار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىن ءبىلىم كۇنىمەن قۇتتىقتادى. ن.نازارباەۆ سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار قارقىندى تۇردە سالىنعانىن ەسكە سالدى. «ولار – ەل بولاشاعى. بۇگىن ءبىرىنشى سىنىپقا بارعاندار 2050 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ءبىزدىڭ قالاي ءبىلىم بەرەتىنىمىزگە, نەنى ۇيرەتەتىنىمىزگە بايلانىستى بولادى. ءبىزدىڭ مەكتەپتەرىمىزدىڭ, زياتكەرلىك مەكتەپتەرىمىزدىڭ, جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ساپاسى – مۇنىڭ بارلىعى بالالار مەن اتا-انالارىن ولاردى وقىتۋعا ىنتالاندىرادى. اتا-انالارى بالالارىنا نە بەرە الادى؟ ءوز ماحابباتى مەن ۇلكەن ومىردە قاجەتتى بولاتىن ءبىلىم بەرەدى», – دەدى ن.نازارباەۆ. «قازاقستاندىق اتا-انالار بالالارىن وقىتۋ ءۇشىن ەشتەڭە ايامايتىنىن بىلەمىن. بۇل دۇرىس. بارلىعىن ءبىلىم كۇنىمەن قۇتتىقتايمىن, ءار ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىسىنا بيىل وتانىمىز – قازاقستان تۋرالى كىتاپ سىيلادىم. ءاربىرى مەنەن كىتاپ سىيلىققا الادى. ولار بۇعان قۋانادى دەپ ويلايمىن», – دەپ تولىقتىردى مەملەكەت باسشىسى. كەشەگى كۇن سونىمەن قاتار, جىلداعى داستۇرمەن قازاقستان پارلامەنتىنىڭ كەزەكتى سەسسيا­سىنىڭ اشىلعان كۇنى. وعان بيىلعى جىل ەلباسى ءوزى سىرتتاعى ساپارىنا وراي قاتىسا المادى. سول سەبەپتى كەشەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پرەزيدەنت دەپۋتاتتاردى سەسسيانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىتايداعى مەملەكەتتىك ساپارى بۇگىن دە جالعاسادى. ال ەرتەڭ, بەيسەنبىدە ەلباسى بەيجىڭدە وتەتىن قىتاي حالقىنىڭ جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى جەڭىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى پارادقا قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» – بەيجىڭنەن. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.