ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىنگە دەيىن بىرنەشە كىتابى دۇنيەگە كەلىپتى. سولاردىڭ ىشىندە بىزگە ەتەنە جاقىنىراعى – «تاريح تولقىنىندا». نەگە ەتەنە جاقىن؟ ويتكەنى, بۇل كىتاپتا تاريح, ءتىل, ءدىن جانە وسى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان قۇرالاتىن ۇلتتىق رۋح ءسوز بولادى. سوندىقتان دا, بۇل كىتاپ ءالى كۇنگە وزەكتى. جانە كىتاپ وزەكتىلىگى جىل وتكەن سايىن ارتا ءتۇسۋى دە مۇمكىن. اۆتور اتالعان قۇندىلىقتارعا قاتىستى ءوز كوزقاراسىن وقىرمان الدىنا جايىپ سالعان. اسىرەسە, تاريح تۋرالى تەرەڭ تولعايدى.
«ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىز قيىر شىعىستان باتىس ەۋروپاعا دەيىنگى, سىبىردەن ۇندىستانعا دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتقان مەملەكەتتەردىڭ دامۋىندا ەكى مىڭ جىل بويى ەلەۋلى ءرول اتقارىپ كەلدى», «ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقتارى ۇلى اتا-بابالارىمىزدى ابدەن ورىندى ماقتانىش ەتۋگە قۇقىقتى, ال بۋمىن, ەستەمي, بىلگە قاعان, كۇلتەگىن سياقتى العاشقى قاعانداردىڭ ەسىمدەرى ەجەلگى ەرتە زاماننىڭ وزگە ۇلى اسكەري قولباسشىلارىنىڭ جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىمەن ابدەن قاتار تۇرا الادى, ولاردىڭ اتقارعان ىستەرى ەشكىمنىڭ دە اتقارعان ىستەرىنەن ارتىق بولماسا, ءتىپتى, دە كەم ەمەس», «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق», دەپ جازادى.
عۇن پاتشاسى مودەنىڭ ءبىر ونەگەلى ءىسىن كولدەنەڭ تارتادى. عۇنداردىڭ جاۋى دۋن-حۋ مودەگە ەلشى جىبەرىپ, ەڭ سۇيىكتى سايگ ۇلىگىن سۇرايدى. مودە كەڭەسشىلەرىن جيناپ «نە ىستەيمىز؟» دەيدى. كەڭەسشىلەرى «سوعىسۋ» كەرەك دەيدى. مودە: «ءبىر اتقا بولا ەكى حالىق قانىن توگۋگە بولماس! اتتى بەرەلىك» دەيدى. دۋن-حۋ تاعى دا ەلشى جىبەرىپ, ەندى مودەنىڭ ءبىر سۇيىكتى حانىمىن سۇرايدى. كەڭەسشىلەر مودەگە «سوعىسۋ كەرەك» دەيدى. مودە: «ءبىر ايەلگە بولا ەكى حالىق قانىن توگۋگە بولماس! بەرەمىز!» دەيدى. جاۋىز دۋن-حۋ ەندى مودەدەن جەر سۇرايدى. مودە كەڭەسشىلەرى: «سۇراپ وتىرعان جەرى ونسىز دا بوس جاتىر عوي, بەرسەك بەرەيىك!» دەيدى. سوندا مودە: «جوق! جەر – مەملەكەتتىڭ نەگىزى. جەردى بەرۋگە بولمايدى! ەندى دۋن-حۋعا قارسى سوعىس اشامىز!» دەيدى. «جەردى بەرۋ كەرەك» دەگەن كەڭەسشىلەرىنىڭ باسىن الادى. وسى اڭىزعا اينالعان مىسالدى كەلتىرە وتىرىپ, اۆتور: «دەمەك, ءبىزدىڭ وتاندى جانە ونىڭ جەرىن قورعاۋعا دەگەن كوزقاراسىمىز اتا-بابالاردان قالعان, بۇل سەزىم ۇرپاقتان ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلەدى», دەپ قورىتادى.
وسى كىتابى ارقىلى پرەزيدەنتتىڭ تاريحقا, ونىڭ ىشىندە دە وتاندىق تاريحقا دەگەن پەرزەنتتىك كول-كوسىر ماحابباتىن كورەمىز. التايدان باستالعان اشينا تۇرىكتەرى, ولاردىڭ 552 جىلى قۇرىلعان كاھارلى قاعاناتى, ورتا عاسىرلارداعى ورتا ازياداعى رۋحاني ءدۇمپۋ, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى, ابىلايعا دەيىنگى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس, سوڭعى 250 جىلدىق بوداندىق, الاش قوزعالىسى, اشارشىلىق, رەپرەسسيا, توتاليتاريزم تۇسىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى, وسى وقيعالاردىڭ ءبارى بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اۋزىنان ءوزىنىڭ تۇجىرىمدى دا تۇشىمدى باعاسىن العان. كىتاپتىڭ ءار بەتىنەن وتاندىق تاريحتىڭ شۋاقتى تۇستارىنا قۋانعان, كولەڭكەلى تۇستارىنا قۋارعان ۇلى دالا پەرزەنتىنىڭ جۇرەك ءلۇپىلى سەزىلەدى. انا دالا ءتوسىن اردا ەمىپ, تال بەسىگىندە تەربەلىپ, تابانىن توپىراعى سۇيگەن پەرزەنتتىڭ اتامەكەنگە دەگەن جان جىلۋى سەزىلەدى. وسى سەزىم ونى الەم ارحيۆتەرىنەن دالا تاريحىن تىرنەكتەپ جيناۋمەن اينالىسقان «مادەني مۇراعا», عاسىرلار بويى قولجازبا كۇيىندە سارعايعان 100 تومدىق «بابالار ءسوزىن» شىعارۋعا, 550 جىل بۇرىن ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى قالانعان كەرەي-جانىبەك حاندار تۋرالى تاريحي تەلەسەريال يدەياسىنا الىپ كەلسە كەرەك.
ەلباسى وتكەن جازدىڭ اياعىندا «قازاقفيلمگە» تاپسىرما بەردى. 10 سەريادان تۇراتىن تاريحي تەلەسەريال ءتۇسىرۋ تۋرالى. جوبا ستسەناريىن جازۋ وسى جولدار اۆتورمەن كينودراماتۋرگ تيمۋر جاقسىلىقوۆقا جۇكتەلدى, ءفيلمدى ءتۇسىرۋ بەلگىلى رەجيسسەر رۇستەم ابدىراشەۆكە تاپسىرىلدى. رۇستەم بۇعان دەيىن پرەزيدەنتتىڭ ءومىر جولى جايلى «ەلباسى جولى» اتتى ايتۋلى كينوەپوپەيا تۇسىرگەن رەجيسسەر. پرەزيدەنت وتكەن كۇزدە قازاق حاندىعى تۋرالى ستسەناريدىڭ جوباسىمەن تانىستى. اۆتورلارعا اقىل-كەڭەس, باعىت-باعدار سىلتەدى. بۇل كينوتەلەجوبا تۋرالى باسپاسوزدەن قۇلاقتانعان قازاق قاۋىمى ءبىر دۇرلىگىپ قالدى. تاريحي تەلەسەريال يدەياسى رەزونانس تۋدىردى. وسى جوباعا قاتىسقىسى كەلەتىندەر رەسپۋبليكانىڭ ىشىندە دە, سىرتىندا دا كوپ بولىپ شىقتى. بۇل ۇلتتىق سەرپىلىستىڭ سىرى نەدە؟ سويتسەك, ونىڭ سىرى ەكراندا كورەي تاريحىن, ورىس تاريحىن, تۇرىك تاريحىن, موڭعول تاريحىن كۇندە كورىپ وتىرعان قازاق قاۋىمىنىڭ وسىنداي كوركەمدىك دەڭگەيدە تۇسىرىلگەن ءوز وتاندىق تاريحىن ەكراننان كورۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ەكەن. پرەزيدەنت يدەياسى وسى كوڭىل كۇيدى ءدوپ باسىپتى. ونىڭ ۇستىنە كورشىلەس ەل باسشىسىنىڭ تورتكۇل دۇنيە الدىندا: «قازاقتا مەملەكەت بولماعان» دەپ ەفير ارقىلى قويىپ قالۋى قازاق نامىسىن قوزعادى. ءبىز ستسەناري جازۋعا وسىنداي جاعدايدا وتىردىق.
الدىمەن, تاريحشىلاردىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن زەردەلەدىك. ەلباسى تاپسىرماسىمەن ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش» رومانىن نەگىزگە الدىق. ەلباسى, سونداي-اق, بۇل كينوتەلەجوبا ماقساتى جاستاردىڭ وتانسۇيگىشتىك, ءوز تاريحىنا دەگەن قۇرمەت سەزىمىن قالىپتاستىرۋى كەرەك دەپ ەسكەرتكەن. بۇل ەسكەرتۋدى ءبىز ستسەناري جازۋ ۇستىندە وزىمىزگە جول سىلتەر تەمىرقازىق ەتتىك. يىعىمىزعا تۇسكەن جاۋاپكەرشىلىك سالماعى سۇراپىل ەدى. ەڭ باستىسى, قازاق حاندىعىن قۇرۋعا قاتىسقان كەرەي, جانىبەك حاندار, اسان قايعى, قازتۋعان, قوتان جىراۋ سىندى ابىزدار, قوبىلاندى, دايىرقوجا, قاسىم ءتارىزدى باتىرلار رۋحىنا قيانات جاساپ الۋدان ساقتاندىق. ولار تۋرالى جازۋ, اۋىزدارىنا ءسوز سالۋ اينا-قاتەسىز اتا-بابا ارۋاعىن قوزعاۋ ەدى. ال ەكرانعا شىعارۋ بولسا, ولاردى ەل الدىندا «تىرىلتۋمەن» تەڭ ەدى. كينو ونەرىنىڭ قيىندىعى مەن قاسيەتى وسى. ءدۇيىم جۇرت, اسىرەسە, جاس ۇرپاق ەكراننان كورگەنىن اينا-قاتەسىز اقيقات دەپ قابىلداماق. بۇگىندە تەلەديدارسىز ءۇي جوق. دەمەك, تەلەسەريالدى جۇرت تۇگەل كورەدى. تۇگەل جۇرت بولىپ تالقىلايدى. ەندەشە, بۇل جايت تەلەجوبانىڭ يدەولوگيالىق, مادەني, تاربيەلىك ماڭىزىن, مەملەكەتتىك ماسشتابىن كورسەتەدى. بىزدەر, وسىناۋ تاريحي جوباعا تارتىلعان ازاماتتار, مەملەكەتىمىزدىڭ باستاۋ-بۇلاعى تۋرالى بۇل تاقىرىپقا وسى تۇرعىدان قارادىق. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ, بۇگىندە الەمگە تانىلعان قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ەلدىك پەن ەرلىككە تولى داڭقتى تاريحىن جاداعايلاپ جۇقارتىپ كورسەتۋگە قۇقىمىز جوق ەدى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە الىسا-ج ۇلىسا ءجۇرىپ قازاق حاندىعىن قۇرعان العاشقى حاندارىمىز كەرەي, جانىبەك باستاعان حالقىمىزدىڭ ەكراندىق بەينەسىن ونىڭ قاھارماندىق بولمىسىنا ساي كورسەتۋ پارىز ەدى. قىسقاسى, پرەزيدەنت كوتەرگەن وسىناۋ عاجايىپ يدەيانى تاقىرىبىنا ساي ابىرويمەن ىسكە اسىرۋ قازاقتىڭ ەلدىگىنە سىن ەدى. دەمەك, بۇل جوبا – ءبىر مينيسترلىك اياسىنا سىيمايتىن اۋقىمى كەڭ ۇلتتىق جوبا. وسى فيلمگە قاراپ ەرتەڭ قازاق تاريحىنا باعا بەرىلەدى. سول ءۇشىن دە جالعىز بيلىك ەمەس, ءىرى كاسىپكەرلەرگە دەيىن بۇل جوبانى قاتارداعى كينوجوبا دەپ قاراماي, ايرىقشا ءمان بەرىپ, ونىڭ ابىرويلى اياقتالۋىنا اتسالىسار دەگەن ۇمىتتەمىز. ويتكەنى, جوبا ماقساتى – قازاق مەملەكەتىنىڭ وسىدان 550 جىل بۇرىن, وزگە كورشىلەرى ءالى ەتەك-جەڭىن جيناي الماي جاتقان تۇستا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەڭسە كوتەرگەنىن كورسەتۋ عوي. ەگەر, ءارتۇرلى سەبەپ-سىلتاۋلارمەن بۇل تاقىرىپتى ءبىز بۇگىن كۇلگە اۋناتىپ الار بولساق, وندا ونىڭ سالدارى وكىنىشتى بولماق. تاقىرىپ ونداعان جىلدارعا جابىلىپ, شەگەرىلىپ قالماق.
«كەڭەستىك ناسيحات پەن عىلىمنىڭ كوشپەلىلەر تاريحىن سانالى تۇردە كەمسىتۋى قازاقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن كۇيرەتىپ-قۇرتاتىن ءرول اتقاردى. سوندىقتان, ادىلدىككە دەس بەرەر بولساق, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءتول تاريحىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ, جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن, جەڭىستەرى مەن جەڭىلىستەرىن بارشا شىندىعىمەن كورسەتۋ مىندەتى تۇر» (ن.نازارباەۆ. «تاريح تولقىنىندا»). ۇلتتىق رۋحتىڭ ۇلى تۇعىرىنىڭ ءبىرى تاريح بولسا, سول تاريحتى ناسيحاتتاۋدا كينو الدىنا تۇسەر قۇرال جوق. ۇلتتى قالىپتاستىرۋدا, ۇلت تاريحىنا دەگەن كوزقاراستى قالىپتاستىرۋدا ەكران قۇدىرەتىن ەرتە ۇققان ەلدەر بۇگىندە سول ساياساتىنىڭ جەمىسىن كورىپ وتىر. كۇنى كەشە قارۋمەن جاۋلاپ الا الماعان ءبىر يمپەريانى ءبىر يمپەريا ىشتەي كينومەن جاۋلاپ العانىن كوردىك. ىشتەي كۇيرەتكەنىن كوردىك. جاڭا زاماننىڭ يدەولوگيالىق اقيقاتى وسى. ەلباسىمىز سوڭعى جىلدارى كينو ونەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. قازاق كينوگەرلەرىنە ۇزدىكسىز سەنىم ارتىپ كەلەدى. ەلباسى سەنىمىن اقتاۋ جولىندا, ەل سەنىمىن اقتاۋ جولىندا قازاق كينوگەرلەرى دە تىنىمسىز كۇرەس سالىپ كەلەدى.
ۇلتتىق رۋحتىڭ تاعى ءبىر ۇلى تۇعىرى – ءتىل. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تالماستان ايتىپ-جازۋدا. «تاريح تولقىنىندا» تەرەڭ تەبىرەنەدى. «داۋعا سالسا الماستاي قيعان, سەزىمگە سالسا قىرانداي قالقىعان, ويعا سالسا قورعاسىنداي بالقىعان, ءومىردىڭ كەز كەلگەن ورايىندا ءارى قارۋ, ءارى قالقان بولعان, ءارى بايىرعى, ءارى ماڭگى جاس, وتتى دا ويناقى انا تىلىنەن ارتىق قازاق ءۇشىن بۇل دۇنيەدە قىمبات نە بار ەكەن؟! ارينە, ودان قىمبات ەشتەڭە جوق دەپ ايتۋعا بولادى. عاسىرلار بويى قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى مادەني تۇتاستىعىنا ەڭ نەگىزگى ۇيىتقى بولعان – ونىڭ عاجايىپ ءتىلى».
ءتىل تۋرالى, انا ءتىلىمىز تۋرالى بۇدان ارتىق ايتۋ مۇمكىن بە؟! ءسىرا, مۇمكىن بولماس. ەندەشە, باسشىمىزدان قوسشىمىزعا دەيىن كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەيتىن ءتىلىمىزدىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ جۇرگەن كىمدەر؟! وكىنىشكە قاراي, تاعى دا وزدەرىمىز. «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن!» دەپ ۇران تاستادى پرەزيدەنت. الايدا, «باتپانداپ كىرگەن كەسەلدىڭ مىسقالداپ شىعاتىنى» شىندىق بولدى. 70 جىلدىق بوداندىق تۇسىندا بوساعاعا ىسىرىلعان ءتىلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىندا دا تورگە شىعا قويعانى شامالى. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ 22 جىلدا تۇپنۇسقاسى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان نەبارى ەكى-اق زاڭ قابىلداۋى سونىڭ ايعاعى. ءتىل دەگەندە بۇگىندە ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىك تىنىشتىق بەرمەيدى. بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق, اسىرەسە, قالادا تۋعان ۇرپاق كۇندەلىكتى ومىردە ءوز ءتىلى بارىن, انا ءتىلى بارىن ۇمىتىپ قالعان سياقتى.
ولار ۇيدە دە, تۇزدە دە, قىزمەتتە دە ءوزارا ورىسشا شۇلدىرلەسەدى. ولاردىڭ اراسىنا تۇسكەندە ءوزىمىزدى وزگە ەلدىڭ ازاماتىنداي سەزىنەمىز. انەبىر ماسكەۋلىك سايقىمازاق حالقىمىز تۋرالى «ءوز ءتىلى جوق حالىق» دەگەندە وسىلاردى كورىپ ايتسا كەرەك. وسىندايدا جانىمىزدى ءتىل بولاشاعى تۋرالى كۇدىك كەمىرەدى. الايدا, ءۇمىتسىز – سايتان. كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بولعان الماتىدا بۇگىندە قازاق مەكتەبىنىڭ سانى 60-قا جەتىپتى. قازاقستاندا جىل سايىن قازاق مەكتەبىن بىتىرۋشىلەر پايىزى 80-گە جەتىپتى. ەلباسىمىز: «قيىن كەزەڭدەردە ۇلتتى قوجىراتپاۋدىڭ قۋاتتى قارۋى بولعان قازاق ءتىلى بۇگىنگى ازات ومىرىمىزدە دە ۇلتتى تۇتاستاندىرۋدىڭ تەگەۋرىندى تەتىگى بولۋعا ءتيىس», دەۋمەن كەلەدى («تۋعان ەلىم – تىرەگىم». قۇراستىرعان م.قاسىمبەكوۆ. «راۋان» باسپاسى.2000). لايىم سولاي بولعاي!
جوعارىداعى دەرەكسوزدەگى ءبىر اقبەرەن اقيقات – ءتىلدىڭ «ۇلتتى تۇتاستاندىرۋدىڭ تەگەۋرىندى تەتىگى» ەكەندىگىندە. سولاي! مىڭ مارتەبە سولاي! ەستەن شىعارمايتىن شىندىق. وسى ورايدا وي كەلەدى. جوعارى سىنىپتا نەمەسە جوو-دا «نازارباەۆ وقۋلارىن» نەگە وتكىزبەسكە؟ ول وقۋلاردىڭ ارقاۋى قازاقتىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن قۇرايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتار – تاريح, ءتىل, ءدىن ماسەلەلەرىن تەرەڭ تولعاعان پرەزيدەنتتىڭ «تاريح تولقىنىندا» كىتابى بولۋعا ءتيىس. پرەزيدەنتتىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسى ەل تاعدىرى ءۇشىن ەرەكشە. تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قۇدايدى مانسۇقتاعان كوكپ باسشىلىعىنان كەلدى. بىراق, دىنگە قاتىستى كوكپ كوزقاراسىنان قۇتىلۋ وعان قيىنعا سوقپاپتى. بۇل جايىندا ول ۇلىتاۋداعى سۇحباتىندا ايتتى. راس, قۇدايسىز كوكپ قازاقتى قانشا تومپەشتەسە دە ونىڭ اۋىزىنداعى اللاسىنان, جۇرەگىندەگى يمانىنان اجىراتا الماعان. سوندىقتان, قازاق 70 جىل بويى كرەملگە ءتاۋ ەتسە, كوكپ قۇلاسىمەن ءجۇزىن قۇبىلاعا قايتا بۇردى.
تالاي تاريح زوبالاڭىنان الاش جۇرتى اۋزىندا – دۇعاسى, جۇرەگىندە يمانى ءجۇرىپ امان وتكەن. قاستاسقانمەن قاستاسا, دوستاسقانمەن دوستاسا بىلگەن. جاۋعا سالسا الماستاي العىر بولعان. ۇجدانى تازا ۇلت بولۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن. جەتىمىن جىلاتپاعان. جەسىرىن قاڭعىتپاعان. تەنتەگىن تۇرمەسىز-اق تەزگە سالعان. ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق, جەزوكشەلىك, سۋيتسيد, اجىراسۋ, اتا-اناسىنان تىرىدەي باس تارتۋ ءتارىزدى زاماناۋي ازعىندىقتاردان ادا بولعان.ءتىلىن مانسۇقتاۋ, ءدىنىن مانسۇقتاۋ دەگەندەر, تىپتەن, اتا-بابامىزدىڭ ءوڭى تۇرماق تۇسىنە دە كىرمەگەن. وسىنداي ۇجداني قايماعى بۇزىلماعان حالىقتىڭ باسىنا قىزىل يدەولوگيا دوزاق ورناتتى. اشارشىلىق, رەپرەسسيامەن ساناسىن سانسىراتتى, قاتارىن سەلدىرەتتى. «ۇلتتىق مىنەز-ق ۇلىقتى كۇيرەتىپ, قادىر-قاسيەتىن شايدى, قازاق حالقىنىڭ نەبىر دانىشپان پەرزەنتتەرى مەن كوسەمدەرى تاريحتىڭ قارعىس اتقان تۇزاعىندا تۇنشىقتى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلىندا عانا قازاقتار ەڭسەسىن تىكتەپ, ارمان بولعان ازاتتىعىمەن قاۋىشتى» (ن.نازارباەۆ. «تاريح تولقىنىندا»). ارمان بولعان ازاتتىقپەن قاۋىشۋ 70 جىل بويى باتپانداپ كىرگەن كەسەلدەن اياق استىندا ايىعۋ ەمەس ەدى. ويتكەنى, 70 جىل ۇدايى ۇلتشىلدىقپەن كۇرەسكەن قىزىل يدەولوگيا وسكەلەڭ ۇرپاقتى ۇلتسىزدىققا تاربيەلەگەن ەدى. ۇلتتىڭ تاريحىن, ءتىلىن, ءدىنىن مانسۇقتاۋعا تاربيەلەگەن ەدى. بۇل سالادا قىزىل يدەولوگيا كادىمگىدەي جەتىستىكتەرگە جەتتى. قازاقتىڭ قوماقتى بولىگىن ورىستاندىردى. تاۋەلسىز قازاقستان تۇتقاسىن ن.نازارباەۆ قولعا العان 90-شى جىلدار باسىنا قازاق وسىنداي ءارى-ءسارى كۇيگە تاپ بولعان ەدى. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە ۇلتتىق بىرتەكتىلىكسىز جەتكەن ەدى. ول كەزدە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 40 پايىزىن عانا قۇراپ وتىرعان قازاقتىڭ ءوزى اتى قازاق بولعانىمەن زاتى ۇلتتىق بىرتەكتىلىكتەن اۋلاق ەدى. قالعان 60 پايىزى وزگە 140 ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالدى. ەندەشە, وسىنداي ءبىر جاعىنان – ۇلتتىق قۇرامى الاباجىر, ەكىنشى جاعىنان – ەكونوميكاسى قيراپ جاتقان ەلدىڭ ەڭسەسىن قالاي كوتەرۋگە بولادى؟ 90-شى جىلدار باسىندا پرەزيدەنت باسىن قاتىرعان باستى ساۋال وسى بولدى. «بىرلىكسىز تىرلىك بولمايدى». وسىناۋ حالىق دانالىعى ن.نازارباەۆتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋعا الىپ كەلدى. باتىس ساراپشىلارى سول تۇستا: «ۇلتارالىق نەگىزدە ەڭ الدىمەن ىشتەن قوپارىلاتىن قازاقستان بولادى» دەپ توپشىلاعان. سول ساۋەگەيلىكتىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرىپ, ادام ايتقىسىز ىشكى الا-قۇلالىقتارعا قاراماستان, قازاقستان تورتكۇل دۇنيەنى تاڭعالدىرىپ, وتپەلى كەزەڭنەن ۇلتارالىق قاقتىعىسسىز ءوتتى. تىپتەن, بىرتىندەپ ۇلتتىق بىرلىگى قالىپتاسا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكالىق وسۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكالىق ءوسۋ قازاقستاندىقتاردىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ارتتىردى. بۇل سەنىم قازاقستان حالقىنىڭ بەتىن ءبىر باعىتقا – بولاشاققا بۇردى. ول ۇلتتىق بىرتەكتىلىككە باستادى. ورتاق مۇددە, ورتاق تاعدىر, ورتاق تاريح قالىپتاسا باستادى. ياعني, جاڭا قازاقستاندىق الەۋمەتتىك بىرتەكتىلىك قالىپتاسا باستادى. قاراڭىز, قازىرگى قازاقستان 90-شى جىلدار باسىنداعى قازاقستان ەمەس.
بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا, ياعني زاماناۋي باق الەم مادەنيەتتەرىنىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىن ۇدەتىپ وتىرعان زاماندا الدىمەن زارداپ شەگەتىن ۇلتتىق بىرتەكتىلىك ەكەنى ايان. بىراق, ەكىنشى جاعىنان, ءوزارا ىقپالداسپاي وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋ دە مۇمكىن ەمەس. ەندەشە, نە ىستەۋ كەرەك؟ «الەمدىك رۋحاني كەڭىستىكتە قازاقستان ءوزىنىڭ دەربەس تە ءتولتۋما تۇلعاسىن ساقتاي الا ما, جوق الدە ءوز-وزىنەن قوجىراعان جانە قويىرتپاقتانعان مادەني شايىندى بولىپ قالا ما؟» (ن.نازارباەۆ.«تاريح تولقىنىندا»). كۇللى قازاق زيالىلارىنىڭ كوكىرەگىن كۇبىرلەتكەن بۇل تاعدىرحال ساۋالعا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىندا جاۋاپ بەرگەن. قازاقستان – شىعىستىڭ دا, باتىستىڭ دا مادەني ۇلگىلەرىن قايتالامايتىن ءوز مادەني كەسكىن-كەلبەتى بار ەل. ۇلى دالا تۋدىرعان ءتولتۋما مادەنيەتى بار. ءتولتۋما حالقى بار. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تامىرىڭ دالا تاريحىندا جاتۋى كەرەك. دالا رۋحى تۇنعان تۋعان ءتىلدى ءتۇسىنۋ كەرەك. سوندا دالا سىر اشادى. قۇشاعىن اشادى. سەن تۋعان جەر قۇشاعىندا تەربەلەسىڭ. جاس نۇرسۇلتان تەمىرتاۋدا ءجۇرىپ, الىس الاتاۋ ەتەگىندە قالعان تۋعان جەرى – شۇباراتتى ساعىنادى. «شۇبارات» ءانىن شىعارادى. ءسوزىن دە ءوزى جازادى.
شۇبارات الاتاۋدىڭ ەتەگىندە,
شامالعان تۇرادى ەكەن جەتەگىندە.
ارقادان اسىل جاردى تاپسام-داعى,
تۋعان جەر, سەنەن الىس كەتەرمىن بە.
باي دا وتەر, بي دە وتەر, باتىر دا وتەر,
باسىندا پاناسى جوق پاقىر دا وتەر,
بۇل ءومىر, قاراپ تۇرساڭ, تۇراعى جوق,
جەل سوقسا ءبىر-اق كۇندە ۇشىپ كەتەر.
«حالقىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءان ايتۋدى, تىڭداۋدى ۇناتاتىن ءارى اقىنجاندى ازامات ەكەنىن جاقسى بىلەدى. جۇرتىمىز «ەلىم مەنىڭ», «جەرىم مەنىڭ», «ۇشقوڭىر», «سارىارقا» سياقتى اندەرىن تىڭداپ ءجۇر. ونىڭ ءانۇرانىمىزدىڭ ماتىنىنە ەنگىزگەن تولىقتىرۋلارىنان دا اقىندىق جۇرەك, ازاماتتىق تىلەك ايقىن اڭعارىلىپ تۇر», دەپ جازادى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ «جان جادىراتار جاسىن ءسوز» اتتى كىتابىندا («فوليانت» باسپاسى, 2010). وسى ءبىر شاعىن ۇزىندىدەن ءبىز نەنى اڭعارامىز؟ بولاشاقتا تاريح تەڭىزى تۋلاعان تۇستا تاۋەلسىز ەل تۇتقاسىن ۇستار ازاماتتىڭ, ابىروي بولعاندا, بالالىق شاعى ەل ورتاسىندا ءوتىپ, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ تۇنىعىنان سۋسىنداعانىن اڭعارامىز. ۇلتتىق مادەنيەت – ۇلى دالا رۋحى. تاريحتىڭ ۇزىنا بويىنا حالىقتىڭ ساز ونەرىمەن, ءسوز ونەرىمەن ءورىلىپ كەلە جاتقان رۋح بالا سۇلتان بويىندا جاراسىمدى جالعاسىن تاپقانىن كورەمىز. سول رۋح بالا سۇلتان كوكىرەگىندە ۇيا سالعانىن اڭعارامىز. ۇيا سالىپ قانا قويماي, حالىققا دەگەن ماحابباتتىڭ قاينار كوزىنە اينالعانىن اڭعارامىز. وسى ماحاببات اندا-ساندا كومەيدەن جىر بولىپ توگىلىپ, ءان بولىپ اقتارىلار ماحاببات جاس سۇلتان جانىن جاستاي باۋراعانىن كورەمىز. سول ماحاببات ونى تۋعان جەر ءۇشىن تالماي كۇرەسەر تولاعايعا اينالدىرعانىن كورەمىز. ويتكەنى, قازاق ءسوزىنسىز قازاق رۋحى جوق. قازاق دانالىعى – قازاق سوزىندە. سوندىقتان دا پرەزيدەنت نازارباەۆ: «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە», دەيدى. ەندەشە, نۇرلى جولمەن ماڭگىلىككە بەت العان ەل بويتۇمارى – انا ءتىل. تىلىمەن, دىنىمەن, تاريحىمەن قارۋلانعان ۇلت دالا نامىسىن تاريح تابانىندا تاپتاتپاق ەمەس. تاريح-تاعدىر ونى تابانعا سالىپ قانشا تاپتاسا دا ول رۋح قايتا تىرىلە بەرمەك. سول رۋح ولارعا قازاق حاندىعىن قۇرعىزدى. 200 جىل جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى تۇرعىزدى. وتكەن عاسىر باسىندا الاش يدەياسىن كوتەرتىپ, وققا قارسى ورگىزدى. ءورشىل دالا رۋحى! دۇنيەنى ات تۇياعىمەن دۇرىلدەتىپ ەۋرازيا كەڭىستىگىن مىڭداعان جىل ەركىن جايلاعان كوشپەندىلەر رۋحى. سول رۋح 1986 جىلى قىزىل يمپەرياعا قارسى شىقتى. تاريح تەڭىزى تاعى تۋلادى. قىزىل يمپەريا كۇيرەدى. ۇلى دالا رۋحى باس كوتەردى. تاۋەلسىزدىك تۋىن تىكتى. تاريح تەڭىزى وسىلاي تۋلاعان تۇستا ۇلى دالا تاعى ءبىر پەرزەنتىن عاسىر ساحناسىنا شىعاردى. بۇل جولى تاريح تاڭداۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءتۇستى. سول جىلداردا نازارباەۆ قول باستاعان باتىرلار ءتارىزدى بولدى. جورىققا شىعار الدىندا باتىرلار نە ىستەۋشى ەدى؟ الدىمەن «اللا!» دەپ, سونان كەيىن اتا-بابالار ارۋاعىنا سيىنار ەدى. سوندا وعان جويقىن جورىقتاردا اللا جار بولىپ, ونى اتا-بابالار رۋحى جەلەپ-جەبەر ەدى. جولى بولار ەدى. قازاقستاننىڭ جولى بولدى. نازارباەۆ باسشىلىعمەن قاتەرلى اسۋدان ابىرويلى استى. بۇگىندە قازاقستان جيىرمادان اسقان جاس جىگىت شاعىندا, شيىرشىق اتىپ بولاشاققا بەتتەپ بارادى. ءجۇرىپ وتكەن جيىرما جىلدىق جولىندا جاسامپازدىق ىستەرى جايناپ تۇر. سونىڭ ءبىرى – استانا. الىپ دالا توسىنە قونعان جارىق جۇلدىز. قازاق پاسسيونارلىعىنا قويىلعان ەسكەرتكىش. استاناعا قاراعان جاس ۇرپاق بويىن ماقتانىش بيلەيدى. كوكىرەگىن قۋات-كۇش كەرنەيدى. ادام قولىنان كەلمەيتىن ءىس جوق ەكەنىن كوزبەن كورگەندەي بولادى. بۇگىنگى ۇرپاققا اسقاق بولمىسىمەن استانا سوندا نە دەپ تۇر؟ «قازاقستان – مۇمكىندىكتەر مەكەنى» دەپ تۇر. «ۇمتىل, ءوز باقىتىڭدى ءوز قولىڭمەن جاسا!» دەپ تۇر. دالا توسىندە قالا تۇرعىزۋ ابىلايدىڭ دا ارمانى بولىپتى. سول ارمان, الاش ارمانى تاعى ءبىر الىپتىڭ جۇرەگىندە لاۋلاپتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرەگىندە. سول الاۋ-ارمان, مىنە, استانا بولىپ جارقىراپ تۇر دالا توسىندە. بۇل نە؟! بۇل – ۇلى دالا فەنومەنى. نازارباەۆ فەنومەنى. الەمگە اسقاق الاش رۋحىن پاش ەتكەن فەنومەن.
سماعۇل ەلۋباەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى.