دۇنيەجۇزىندەگى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇجات – كونستيتۋتسيا. وندا مەملەكەتتىڭ بارلىق قۇرىلىمدارىنىڭ, جەكە ازاماتتاردىڭ, ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ, الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ماقساتتارى, مىندەتتەرى, قۇقىقتارى كورسەتىلەدى. قازاقستان ازاماتتارى وسىدان تۋرا جيىرما جىل بۇرىن ءدال وسىنداي كونستيتۋتسيانى رەفەرەندۋمدا قابىلدادى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا قازاقستان حالقى تاريحي شەشىمگە كەلىپ, ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ومىرىندەگى جاسامپاز جاڭا داۋىرىنە قادام باسقان ەدى. ءبارىمىزدىڭ دە ەسىمىزدە, قازاقستان حالقى بيىك مۇراتتار مەن قۇندىلىقتاردى, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمان-ماعىناسىن, ۇلتتاردىڭ بىرلىگىن قاستەر تۇتىپ, رەفەرەندۋمعا ەرەكشە ىقىلاسپەن قاتىستى. مىنە, سول كەزدەن باستاپ, جيىرما جىلدان بەرى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالعان اتا زاڭ مەملەكەت پەن قوعامداعى بارلىق ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ, العا قويعان ماقساتتاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ, دامۋدىڭ قاينار باستاۋى بولىپ كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ دامۋىنداعى وزگەرىستەر – دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىعۋ جولدارى اتا زاڭ قاعيدالارى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
الەمنىڭ ارعى-بەرگى دامۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, جەتى جارعىنى ايتپاعاندا, قازاقستاننىڭ اتا زاڭى الەمدەگى ەڭ جاس كونستيتۋتسيالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى جانە ەلدىك قۇندىلىقتاردى ايعاقتايتىن نەگىزگى قۇجاتقا 20 جىل بولدى. تاريح ولشەمىنە سالار بولساق بۇل از عانا مەرزىم. بىراق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى اۋمالى-توكپەلى الماعايىپ كەزەڭنەن بەرى قاراي جاسامپاز ەلىمىزدىڭ باس زاڭى ۋاقىت سىنىنان تايسالماي ءوتىپ, زامان تالابىنا, ءداۋىر اعىمىنا لايىقتى ەكەندىگىن جان-جاقتى دالەلدەدى. ەگەر تانىمال ساياساتكەرلەر مەن سارابدال ساياساتشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان كونستيتۋتسياسى الەمدەگى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ەڭ ۇزدىك 50 كونستيتۋتسيانىڭ قاتارىنان تابىلادى ەكەن. وسىدان-اق, بارشا قازاقستاندىقتار قۇرمەت تۇتاتىن اتا زاڭىمىزدىڭ باسىم الەۋەتىن كورۋگە بولادى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, قازاقستاننىڭ ەگەمەن قادامى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋمەن تۇتاستاي بايلانىستى. ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى» اتتى ەڭبەگىندە مىناداي جولدار بار: «تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن بىزگە بۇگىنگى ءومىر شىندىعىمەن جانە الداعى ۋاقىتپەن بىرگە قادام باسىپ, وتكەن ۇرپاقتىڭ ءىس-تاجىريبەسى مەن جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنىمىن جيناقتاعان نەگىزگى زاڭ قاجەت بولدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى اشىق جانە دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋدىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن باياندى ەتۋگە ءتيىس بولاتىن».
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى 1993 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى ەگەمەندىك تاريحىنداعى ەڭ دەموكراتياشىل قۇجات بولدى. العاش قابىلدانعان سول كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا كەلەتىن بولساق, بۇل نەگىزگى قۇجات پرەزيدەنت كورسەتكەن ماقسات بويىنشا ءتورت باستى ماسەلەگە جاۋاپ بەرۋى جانە سوعان جاعداي جاساۋى ءتيىس ەدى. ياعني, ونىڭ ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك بيلىكتى باسقارۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن نىعايتۋ, ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق رەفورمانى جۇرگىزە وتىرىپ, ەلدى سول كەزدەگى تەرەڭ داعدارىستان شىعارۋ, ۇشىنشىدەن, جاس مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋ, تورتىنشىدەن, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭدىق نەگىزدەردى اتا زاڭدا كورسەتۋ. الايدا, وسى اتالعان ءتورت ماقساتتى شەشىپ بەرەتىن باپتار اۋەلگى كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىندا بارىنشا قامتىلماعان ەدى. ۋاقىت وتە كەلە زامان اعىمىنا, دامۋ ءۇستىندەگى قوعام تالابىنا قاراي, نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ كەيبىر تۇستارى نارىقتىق قوعامداعى وزگەرىستەرگە سايكەس بولماي شىققانى بايقالدى. ويتكەنى, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى, دامۋ ۇدەرىستەرى باسقا كۇيدە بولاتىن. سوندىقتان, ارادا ەكى جىل وتكەندە قازىرگى كونستيتۋتسيانى وتانداستارىمىز بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ءبىراۋىزدان قابىلدادى. وسىلايشا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىگىن ايقىنداپ, پاش ەتكەن اتا زاڭ ەكى قايتارا تۇلەدى.
پرەزيدەنت جاڭا نەگىزگى زاڭدى قابىلداۋ قارساڭىندا كوپتەگەن الەم ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالارىن, اسىرەسە حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قابىلدانعاندارىن مۇقيات ساراپتاۋدان وتكىزدى. باستى ماقسات – تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جانە دەموكراتيانى دامىتۋداعى قول جەتكەن تابىستارىن ۇعىنۋ بولاتىن. ول ەۋروپا, ازيا, سولتۇستىك جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن تارازىعا سالدى. وزىمىزدە دە تاۋەلسىزدىكتىڭ بەس جىلدىق تاريحى قالىپتاسقان ەدى. جىلدار بويى ۇلتىمىزدىڭ, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وي-ساناسىندا قوردالانىپ قالعان ستەرەوتيپتەردى جويىپ, مەملەكەت پەن قوعامدى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ەلباسى ەلىمىزدى كۇردەلى الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەرگە سوقتىرماي, امان ساقتاپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندەگى وسى زامانعى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن جاتپاي-تۇرماي ەڭبەك ەتتى, قىزمەت قىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سارابدال ساياسات, كەمەل كەمەڭگەرلىكپەن دۇنيەگە كەلگەن اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىن قالادى.
ءسويتىپ, وسىدان تۋرا جيىرما جىل بۇرىن كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ جونىندە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا سايلاۋشىلاردىڭ 90,58 پايىزى قاتىسىپ, ولاردىڭ 89,14 پايىزى جاڭا نەگىزگى زاڭدى قابىلداۋدى قولدادى.
سول كەزەڭدە قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قازاقستاندىقتاردىڭ مىزعىماس بىرلىگىن پاش ەتىپ, ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق جانە ساياسي تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋدى قامتاماسىز ەتتى. قازاقستان ءوز ازاماتتارىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن, زاڭ جوعارىلىعىن بەكىتۋ, دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەنى قۇرۋ, نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ جولىنا ءتۇستى. ەلىمىز تۇراقتىلىقتى, بەيبىت ءومىردى, حالىقتار ىنتىماقتاستىعىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا وتىرىپ, اياعىنا نىق تۇردى, ەكونوميكا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا ءتۇستى, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى تۇبەگەيلى شەشۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى الەمدىك ەكونوميكاداعى اۋىر جاعدايدا دا ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى جاھاندىق سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا سارابدال ساياسي شەشىمدەر, زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداۋ, وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ءۇشىن ءتيىمدى تەتىكتەر تابۋعا جول اشۋدا. دۇنيەجۇزى مويىنداعان قازاقستاندىق دامۋ جولىنان تايماي, ءوزىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اتا زاڭدا, قۇقىقتىق جانە ساياسي جۇيەدە بارلىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا العاشقى رەت «قازاقستان – ەجەلدەن كەلە جاتقان قازاق جەرىندە ونىڭ حالقى تاراپىنان قۇرىلعان مەملەكەت» ەكەندىگى بەكىتىلدى. وسى كوزقاراستىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق مەملەكەت يدەياسى ازاماتتىق قوعامدى قۇرۋعا جانە مەملەكەتتىك مەحانيزمنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەي باستاۋىنا مۇمكىندىك بەردى. اتا زاڭ مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ءوتۋىن زاڭ بويىنشا بەكىتتى, وسىعان وراي قازاقستانداعى بيلىك وكىلەتتىكتەرىن ءبولۋ سحەماسى تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرىسكە ۇشىرادى. بۇل سحەما بويىنشا پرەزيدەنتتىك بيلىك ايتارلىقتاي كۇشەيدى, مۇنىڭ اسەرىن بيلىك وكىلەتتىكتەرىنىڭ ورتالىقتاندىرىلۋىنان كورۋگە بولادى.
دەگەنمەن, قوعام دامۋى, زامان تالابى, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە سايكەس مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر بويىنشا سوڭعى جىلدارى ءبىرنەشە رەت رەفورما جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2013 جىلعى 18 قاڭتارداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ تۋرالى» جارلىعى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا ءبولىنەتىن فۋنكتسيالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتۋگە باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. وسى زاڭ بويىنشا 53 زاڭنامالىق اكتىگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە بىرلەسە وتىرىپ, زاڭنامالىق نەگىزدە ياعني, بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنىڭ قارجىلىق دەربەستىككە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ; سالىقتىق بازانى كەڭەيتۋ; «شىعىستاردى تەڭدەستىرۋ» ۇردىسىنەن «ءوز كىرىستەرىن جاساۋ مۇددەسىنە» كوشىرۋ جونىندە قوسىمشا شارالار قابىلداۋ ۇسىنىلدى. پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتارى حالىقتىڭ اۋقاتتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاجەتتى جاعداي جاساۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تومەنگى بۋىندارىن تۇراقتى جانە جۇيەلى نەگىزدە قارجىلاندىرۋ تۋرالى وزەكتى ماسەلە كوتەردى. ويتكەنى, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جانە اۋداندىق بيۋدجەتتە جەكەلەگەن سالىقتىق تۇسىمدەردى بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنىڭ پايداسىنا ءبولۋدى ساتىلى تۇردە ەنگىزۋ – وڭىرلەردى قارقىندى دامىتۋعا اپارادى.
حالىق اماناتىن ارقالاعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى وزدەرىنىڭ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدا كونستيتۋتسياعا سۇيەنەدى. زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ جەمىستى ىسكە اسىرىلۋى اتا زاڭىمىزدىڭ ءىس جۇزىندە قانشالىقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورسەتەدى. ەلىمىزدىڭ زاڭ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ, قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ كەپىلى دە – كونستيتۋتسيا.
كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتىق نورمالار 1998 جىلى ساياسي جۇيەنىڭ جاڭعىرتىلۋى جولىنداعى ماڭىزدى ءبىر قادام بولىپ ەسەپتەلەتىن جاڭا تۇزەتۋلەردىڭ ەنگىزىلۋىنە ءمۇمكىندىك بەردى. 1998 جىلى 7 قازاندا ءبىرىنشى شاقىرىلىمداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ بىرىككەن وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ۇسىندى. بۇل تۇزەتۋلەرگە سايكەس ەلدىڭ ساياسي ءومىرىندە پارلامەنتتىڭ ءرولى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى.
بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات – زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرا ءتۇسۋ. پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىندا وسى ورايدا كەلەلى ماسەلەلەر العا قويىلىپ وتىر. پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋدى جەتىلدىرۋ, دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جانە زاڭنامالىق باستامالارىن جانداندىرۋ, ساراپشىلار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ – جانە باسقا دا وسىنداي ماسەلەلەر كەزەك كۇتتىرمەي شەشۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا «ۇكىمەتتىك ساعات» اياسىندا اتقارۋشى بيلىك باسشىلارىنان ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ, جوسپارلى شارالاردى نەعۇرلىم ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ تالاپ ەتىلۋدە. وتاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ ديناميكاسىنا, وسىمگە قول جەتكىزۋ, ازاماتتاردىڭ باقۋاتتى تۇرمىسىن جانە ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تەتىكتەر ۇنەمى ىزدەستىرىلىپ وتىرۋى ءتيىس.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى بۇگىنگى جەتىستىكتەرى اتا زاڭىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن انىق ايقىنداپ وتىر. كونستيتۋتسيانىڭ نورماتيۆتىك الەۋەتتەرى حالىققا قىزمەت ەتىپ, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ودان ءارى بەكي ءتۇسۋىندەگى پروگرەسس جولىندا جالپىحالىقتىق زاڭدىق نەگىز بولىپ قالا بەرمەك. ەلباسى سوزىمەن ايتقاندا: «كونستيتۋتسيانى قاتاڭ ۇستانۋ – بۇل مەملەكەتتىلىكتىڭ تابىستى دامۋىنىڭ جانە قوعامداعى ازاماتتىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى. ول بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – بۇل دەموكراتيانىڭ ەڭ جوعارعى مەكتەبى».
ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.