ءسۇت كلاستەرى قابىلداۋ پۋنكتىنەن داستارقانعا دەيىن

وڭدەۋ ونەركاسىبى

قازاق حالقى ءسۇتتى ايرىقشا قادىر تۇتادى. اق ادال استىڭ قاتا­رىنا قوسادى. بەرەكەنىڭ باستاۋى­نا بالايدى. «ساۋىن سيىر – ءۇي­دىڭ اناسى» دەيدى. سوندىقتان ءسۇت بولسا, ايران دا, ىرىمشىك تە, ءسۇز­بە دە, قۇرت تا, ءبارى بولادى. ەڭ باس­تىسى, توقشىلىق بولادى. بۇگىن­دە ءسۇت شارۋاشىلىعى – ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالاسى­نا اينالدى. مەملەكەت باس­شى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريا­لاعان ۇلت جوسپارىنداعى 100 ناقتى قادامنىڭ بىرىنە ءسۇت ءوندى­رىسىنىڭ ەنۋى دە سالانىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى. «ەكى ساۋىنشى كەزدەسسە شەلەگى مەن قايماعىن ايتادى» دەگەندەي, بۇل ورايدا شى­عىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءسۇت وندىرۋدە ەلىمىزدە العاشقى ورىندا تۇرعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. وڭىردە ءسۇت وڭدەۋ ونەركاسىبى جولعا قويىلعان. ولاردىڭ قاتا­رىندا «شىعىس-ءسۇت» جشس-ءنىڭ تاۋلىگىنە 400 توننا ءسۇتتى وڭدەۋگە, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 60 ءتۇرىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار بولسا, «ەميل» جشس تاۋلىگىنە 100 تونناعا دەيىن ءسۇت وڭدەيدى. وبلىس اۋماعىندا 56 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى جۇمىس ىستەپ, 17,5 مىڭ باس سيىر ساۋىلادى. ونىڭ ىشىندە «بوبروۆكا+» جشس مەن «ە.زايتەنوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ فەرمالارى تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە كوشكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ياعني, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سيىردى روبوت ساۋادى. بۇگىنگە دەيىن وڭىردەگى تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ جۇمىستارى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءسۇت ءوندىرىسىن 13,5 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسىل تۇقىمدى ءسۇتتى سيىر ءوسىرۋدى قولداۋ ءۇشىن بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 831 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى. بۇل سالادا وبلىستىڭ ايتارلىقتاي تاجىريبەسى مەن قالىپتاسقان بازاسى بار. دەگەنمەن, ءوڭىردىڭ ءسۇت وندىرىسىندەگى مول الەۋەتى تولىق جۇزەگە اسىپ جاتىر دەۋگە ءالى ەرتە. ەگەر بۇل الەۋەت تولىق پايدالانىلار بولسا, تۇرعىندارعا دا, مەملەكەتكە دە كول-كوسىر پايدا اكەلەدى.

تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى

سوندىقتان وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ ءوڭىر جەتەكشىلىگىنە كەلگەن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قولعا العان شارۋالارىنىڭ ءبىرى – ­تاۋ­ارلى-ءسۇت فەرمالارى مەن ءسۇت قا­بىلداۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋ جانە ولاردى كوبەيتۋ بولدى. بۇل باع­دار­لاما اياسىندا ايماق باسشىسى تۇر­عىندارمەن وتكىزگەن ەسەپتىك كەزدەسۋىندە 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وبلىس كولەمىندە 37 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزگەن ەدى. جوسپار بويىنشا, وندا 12 مىڭ­نان استام ساۋىن سيىر ۇستا­لادى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ما­سى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسۋات ناسىروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءسۇت ءوندىرىسىن قوسىمشا 20 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا جانە فەرمالارداعى ءوندىرىس كولەمىن 75 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 9 ملرد. تەڭگەدەن اسا قاراجات ءبولىنىپ, 9 فەرما سالۋ­عا جانە 28 فەرمانى قايتا جاڭ­عىر­تۋعا جۇمسالادى. جوبانى قارجى­لاندىرۋ «قازاگروقارجى» اق, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر, جەكە قار­جى ەسەبىنەن جانە باسقا دا قارجى ينس­تيتۋتتارى ارقىلى جۇرگىزىلەدى.

وبلىستىڭ جاڭا باسشىسى تاعايىندالعان جارتى جىل ىشىندە تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, بيزنەس-جوسپار ازىرلەۋ, تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى تاڭداۋ, جەر تەلىمدەرىن ۇسىنۋ, فەرمالارعا ارنالعان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار دايىنداۋ, ينفراقۇرىلىم جەلىلەرىن تارتۋ جانە قارجى ينستيتۋتتارىمەن كەلىسۋ سىندى بىرقاتار شارۋالار اتقارىلىپ ۇلگەردى.

مەملەكەتتىك قولداۋ

قازىر ەڭ وزەكتى ماسەلە ينۆەس­­­تيتسيالىق جوبالاردى قارجىلان­­­دىرۋ بولىپ تۇر. بۇگىنگە دەيىن «قازاگروقارجى» اق ارقىلى بورودۋليحا اۋدانىنداعى «نوۆايا زاريا» شارۋا قوجالىعى 281 ملن. تەڭگە, «ىرىس» باعدارلاماسى ار­قىلى ۇلان اۋدانىنداعى «ساعىن­قۇماروۆ» – 50 ملن. تەڭگە جانە «ايت­قازين» 60 ملن. تەڭگە قارجىعا قول جەتكىزدى. «قازاگروقارجى» كومپانياسى بەسقاراعاي اۋدانىنداعى «بالكە» شارۋاشىلىعىنىڭ جوباسىن دا ماقۇلدادى. سونىمەن قاتار, كوكپەكتى اۋدانىنان «ورنەك», ۇلان اۋدانىنان «قاي­رات», گلۋبوكوە ­اۋدانىنان «وحمك», زىريان اۋدانىنان «بورو­دينو», ءۇرجار اۋدا­نىنان «ساعا­دي» شارۋا­شىلىقتارىن جانە باسقا دا ىنتالى قوجالىق­تاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا.

جاقىندا بەسقاراعاي اۋدانىنا بارعانىمىز دا اتالعان «بالكە» شارۋاشىلىعىمەن تانىسقان ەدىك. شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ورالبەك توقاشەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 180 توننا ءسۇت, 500 كيلو ەت ءوندىرىپ, 50 باس ءتول العان ەكەن. شارۋا قوجا­لىعى ءسۇت باعىتىنداعى مال شارۋا­شىلىعىمەن بىرگە كوكونىس وسىرۋمەن دە شۇعىلدانادى. بيىل ول گەرمانيالىق وندىرىسپەن جاراق­تاندىرىلعان فەرما قۇردى. فەر­مانىڭ ساۋىن سيىرلارعا ارنالعان قوراجايى ءوز جۇمىسىن باستاۋعا ءازىر ەكەنىن كوردىك.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەمباي سەليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاماعا قاتىسۋشى 17 شارۋاشىلىققا جول, ەلەكتر جەلىسى جانە سۋ قۇبىرى سىندى ينفرا­قۇرىلىمدار قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇگىندە ونىڭ 13-ءى جوبالاۋ­شى ۇيىمدارمەن كەلىسىم جاساسىپ ۇلگەرسە, 4 شارۋاشىلىق وزدەرىنىڭ جەكە قارجىسى ەسەبىنەن جۇرگىزبەك.

جاڭا تەحنولوگيا

سونداي-اق, «ۆوستوكاگرو­پروم­پروەكت» جشس 100, 200, 400 جانە 600 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ قۇرى­لى­­­سىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاسادى. مەملەكەتتىك ساراپتاۋعا جىبەرىلگەن قۇجات الداعى ۋاقىتتا مال شارۋاشىلىعىمەن عانا ­اينالىسپاي, از كولەمدە ­بولسا دا ءسۇت وندىرۋگە بەت بۇراتىن شارۋاشىلىقتارعا دايىن تيپتىك جوبالار رەتىندە ۇسىنىلادى. بۇل جونىندە وبلىس اكىمى ءوڭىر­دەگى ءىرى اۋىل شا­رۋاشىلىعى ­قۇرى­لىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسۋدە ايتقان بولاتىن.

ارينە, اتالعان سالانى دامىتۋ ءۇشىن وزىق تەحنولوگيانىڭ قا­جەت ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇعان دەيىن «ساعىنقۇماروۆ», «زاي­­تە­نوۆ» جانە «ايتقازين» شارۋا­­شى­لىق­تارىندا «دەلاۆال», «اگرال» فير­ما­سىنىڭ جابدىقتارى ورنا­تىلعان بو­لاتىن. بۇگىندە بۇل باعىت­تاعى جۇ­مىس جاندانىپ, يتاليا مەن رەسەي فير­مالارىنىڭ ءونىم­دەرى جانە «اگرال», «دەلاۆال» «ۆەس­تال» قون­دىر­عىلارى ءوڭىر­دەگى «وحمك», «نوۆايا زاريا», «گلۋ­بوچان­كا», «ۆىد­ريحينسكوە» قوجا­لىقتا­رى­نا جەتكىزىلدى. سونداي-اق, 32 شارۋا­­شىلىق اتالعان قوندىر­عىلاردى تاسى­مال­داۋشىلارمەن كەلىسىم­شارت جاساستى.

جەمشوپ بازاسى

تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ­داعى تاعى ءبىر ماسەلە, جەم­شوپ با­زاسىن قۇرۋ. بۇل رەتتە­ مالدى جەم­شوپ ازىعىمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قوسىم­شا جەر تەلىم­دەرىن ۇسىنۋ ماسەلەلەرى قاراس­تىرىلۋدا. سەمەي, ريددەر قالالارى مەن ۇلان, ءۇرجار اۋداندارىندا قوسىمشا 4,5 مىڭ گەكتارعا جۋىق جارامدى جەر ءبولىندى. جەم­شوپ بازاسىن نىعايتۋعا با­عىت­تالعان سۋارمالى جەرلەردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جاسالدى. 37 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋمەن شۇعىلدانىپ, وزدەرىن جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتەدى. ايتالىق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بو­يىنشا ەرلان زايتەنوۆتىڭ شارۋا قوجالىعى 190 گەكتار اۋماقتا «سارادەەۆكا وزەنىندەگى توعان ارقىلى جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى.

ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى

سونداي-اق,س  تاۋارلى-ءسۇت فەرما­لارىن قۇرۋداعى ەڭ وزەكتى ماسە­لە­­نىڭ ءبىرى – ءسۇت قابىلداۋ بەكەت­­تەرىن قۇرۋ. وسى ورايدا حا­لىق­تان كۇندەلىكتى جاڭا ساۋىل­عان ءسۇتتى جيناۋ ءۇشىن ءسۇت قابىل­داۋ پۋنكتتەرى جەلىسىن اشۋ جانە كەڭەيتۋ جۇمىستارى باستالدى. قارابايىر ەسەپكە جۇگىنگەندە, وڭىردەگى وندىرىلەتىن ءسۇتتىڭ 70 پايىزدان استامى جەكەلەگەن تۇرعىن­داردىڭ ۇلەسىندە ەكەن. قازىر وبلىس كولەمىندە 19 ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل بەكەتتەر بورودۋليحا, گلۋبوكوە, زايسان, كاتونقاراعاي, ۇلان جانە شەمونايحا اۋداندارىندا شوعىرلانعان. ياعني, وڭىردە 19 قالا مەن اۋدان بولاتىن بولسا, ونىڭ جەتەۋىندە عانا ءسۇت قابىلدايتىن ورىندار بار. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 34 ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىن اشۋ جوس­پارلانىپ وتىر. ءسۇت جيناۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى بورودۋليحا, جارما جانە كوكپەكتى اۋداندارىندا باستالىپ كەتتى. وڭىردە ءسۇت قابىلداۋعا 782 ەلدى مەكەننىڭ ­243-ءى قاتىسادى. ياعني, بۇل 18 مىڭ جەكە شاعىن شارۋاشىلىقتىڭ تارتىلۋى ارقىلى 40 مىڭنان استام ساۋىن سيىردىڭ ءسۇتى وڭدەلەدى دەگەن ءسوز. سونداي-اق, اتالعان جۇمىسقا 60-تان استام كولىك تارتىلادى.

جۋىقتا جارما اۋدانى بىرلىك اۋىلىنداعى «ءيمادىلوۆ» شارۋا قوجالىعىندا ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى اشىلعان بولاتىن. رەسەيدەن اكەلىنگەن «Fresh milk» ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى حالىقتان كۇندەلىكتى 850 ليتر كولەمىندە ءسۇت قابىلدايدى. تۇرعىندار تاپسىرعان ءسۇت ءارى قاراي زاۋىتقا جەتكىزىلەدى. اتالعان قۇرىلعى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى» اق نەسيەلەۋ جەلىسى ارقىلى 3,2 ملن. تەڭگەگە ساتىپ الىنىپتى.

– بۇرىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءسۇت جيناۋعا قاۋقارى جوق ەدى. بۇگىندە ءبىز ءسۇتتىڭ ءبىر ءليترىن 60 تەڭگە كولەمىندە ساتىپ الامىز. تەك ءبىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگتىڭ وزىندە كۇن سايىن 184 وتباسى ءسۇت وتكىزەدى, – دەدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەربولات ءيمادىلوۆ. اتالعان بەكەتپەن تانىسقان ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ ءسۇت جيناۋدا سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيا­لىق تالاپتاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

– ءسۇت ارنايى بيدون ىدىستارىنا قۇيىلۋى ءتيىس. ەگەر ءسۇتتى باسقا ىدىسقا قۇيىپ الىپ كەلسە, قابىلداماعان ءجون. وسىنداي قاتاڭ شارالاردى قولدانۋ ارقىلى ءبىز ساپالى ءارى قاۋىپسىز ءسۇت ونىمدەرىن الۋعا قول جەتكىزەمىز. بۇل رەتتە حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە, – دەدى دانيال احمەتوۆ.

قازىرگى كەزدە ءتيىستى مەكەمەلەرمەن بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتە مالدى قايتا ەسەپتەۋ جۇرگىزىلىپ, باعدارلاماعا قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىرۋشى شاعىن جەكە شارۋا يەلەرى, ءسۇت قابىلداۋ نۇكتەلەرى, وڭدەۋشى كاسىپورىندار قۇرامى انىقتالدى. تۇرعىندار تاپسىراتىن ءسۇت پەن اقى كولەمى بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالدى. اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە وڭدەۋشى كاسىپورىندار ارقىلى جەكە سەكتوردان الىناتىن ءسۇتتى سۋبسيديالاۋ ەرەجەسىن ازىرلەۋ جانە قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى ءوتىنىش جولداندى. بۇل ماسەلە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, رەسەيدىڭ التاي ولكەسى مەن ۋكراينادان, ەلىمىزدىڭ باسقا وبلىستارىنان ءسۇتتى ساۋىن سيىرلار مەن تولدەرىن جەتكىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. ءسۇت تاپسىرۋشىلارعا بەرىلەتىن سانيتارلىق كىتاپشا جايى دا ماماندار تالقىسىندا.

قورىتا كەلگەندە, جوسپارعا ءساي­كەس ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى وبلىس­تاعى ءسۇت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى جەرگىلىكتى تازا سۇتپەن قامتۋدى 35 پايىزدان 78 پايىزعا دەيىن ارت­تىرۋعا, وڭدەلەتىن ءسۇتتى جىلىنا 150 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وبلىس باسشىسى دانيال احمەتوۆ ءوڭىردىڭ ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىمەن كەزدەسۋىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ, شارۋا قوجا­لىق­تارىندا ەڭبەك ەتەتىن اۋىل تۇر­عىندارىن جىل ون ەكى اي جۇمىسپەن قامتۋ سياقتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ, ءسۇت وندىرىسىنە بەت بۇرعان شارۋاشىلىقتارعا جوعارى قولداۋ بولاتىنىن جەتكىزدى. ال 400 جانە 600 باسقا ارنالعان فەرما سالۋشىلارعا قۇرىلىس شىعىنىنىڭ 20 پايىزىن وتەۋگە سۋبسيديا بولىنەدى. بۇل ءۇشىن ءتيىستى جوبالار مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتۋى ءتيىس.

اتالعان اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعاندا اپپاق سۇتتەن اق بۇلاق اعادى, دەيدى ءوڭىر جۇرتشىلىعى. بۇل دەگەنىمىز اۋىزدان اق ماي اعىزاتىن كول-كوسىر بەرەكە عوي!..

دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى.